Chapter 3: Sukanya and Chyavana, and Revati's marriage

शर्यातिर्मानवो राजा ब्रह्मिष्ठः संबभूव ह ।
यो वा अंगिरसां सत्रे द्वितीयं अह ऊचिवान्

śaryātirmānavo rājā brahmiṣṭhaḥ saṃbabhūva ha |
yo vā aṃgirasāṃ satre dvitīyaṃ aha ūcivān

सुकन्या नाम तस्यासीत् कन्या कमललोचना ।
तया सार्धं वनगतो हि अगमत् व्यवनाश्रमम्

sukanyā nāma tasyāsīt kanyā kamalalocanā |
tayā sārdhaṃ vanagato hi agamat vyavanāśramam

सा सखीभिः परिवृता विचिन्वन्त्यंघ्रिपान् वने ।
वल्मीकरन्ध्रे ददृशे खद्योते इव ज्योतिषी

sā sakhībhiḥ parivṛtā vicinvantyaṃghripān vane |
valmīkarandhre dadṛśe khadyote iva jyotiṣī

ते दैवचोदिता बाला ज्योतिषी कण्टकेन वै ।
अविध्यन् मुग्धभावेन सुस्रावासृक् ततो बहिः

te daivacoditā bālā jyotiṣī kaṇṭakena vai |
avidhyan mugdhabhāvena susrāvāsṛk tato bahiḥ

शकृत् मूत्रनिरोधोऽभूत् सैनिकानां च तत्क्षणात् ।
राजर्षिः तं उपालक्ष्य पुरुषान् विस्मितोऽब्रवीत्

śakṛt mūtranirodho'bhūt sainikānāṃ ca tatkṣaṇāt |
rājarṣiḥ taṃ upālakṣya puruṣān vismito'bravīt

अप्यभद्रं न युष्माभिः भार्गवस्य विचेष्टितम् ।
व्यक्तं केनापि नस्तस्य कृतं आश्रमदूषणम्

apyabhadraṃ na yuṣmābhiḥ bhārgavasya viceṣṭitam |
vyaktaṃ kenāpi nastasya kṛtaṃ āśramadūṣaṇam

सुकन्या प्राह पितरं भीता किञ्चित् कृतं मया ।
द्वे ज्योतिषी अजानन्त्या निर्भिन्ने कण्टकेन वै

sukanyā prāha pitaraṃ bhītā kiñcit kṛtaṃ mayā |
dve jyotiṣī ajānantyā nirbhinne kaṇṭakena vai

दुहितुस्तद् वचः श्रुत्वा शर्यातिर्जातसाध्वसः ।
मुनिं प्रसादयामास वल्मीकान्तर्हितं शनैः

duhitustad vacaḥ śrutvā śaryātirjātasādhvasaḥ |
muniṃ prasādayāmāsa valmīkāntarhitaṃ śanaiḥ

तद् अभिप्रायमाज्ञाय प्रादाद् दुहितरं मुनेः ।
कृच्छ्रात् मुक्तः तमामंत्र्य पुरं प्रायात् समाहितः

tad abhiprāyamājñāya prādād duhitaraṃ muneḥ |
kṛcchrāt muktaḥ tamāmaṃtrya puraṃ prāyāt samāhitaḥ

सुकन्या च्यवनं प्राप्य पतिं परमकोपनम् ।
प्रीणयामास चित्तज्ञा अप्रमत्तानुवृत्तिभिः

sukanyā cyavanaṃ prāpya patiṃ paramakopanam |
prīṇayāmāsa cittajñā apramattānuvṛttibhiḥ

कस्यचित् त्वथ कालस्य नासत्यावाश्रमागतौ ।
तौ पूजयित्वा प्रोवाच वयो मे दत्तमीश्वरौ

kasyacit tvatha kālasya nāsatyāvāśramāgatau |
tau pūjayitvā provāca vayo me dattamīśvarau

ग्रहं ग्रहीष्ये सोमस्य यज्ञे वामप्यसोमपोः ।
क्रियतां मे वयो रूपं प्रमदानां यदीप्सितम्

grahaṃ grahīṣye somasya yajñe vāmapyasomapoḥ |
kriyatāṃ me vayo rūpaṃ pramadānāṃ yadīpsitam

बाढं इति ऊचतुर्विप्रं अभिनन्द्य भिषक्तमौ ।
निमज्जतां भवान् अस्मिन् ह्रदे सिद्धविनिर्मिते

bāḍhaṃ iti ūcaturvipraṃ abhinandya bhiṣaktamau |
nimajjatāṃ bhavān asmin hrade siddhavinirmite

इत्युक्त्वा जरया ग्रस्त देहो धमनिसन्ततः ।
ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां वलीपलित विप्रियः

ityuktvā jarayā grasta deho dhamanisantataḥ |
hradaṃ praveśito'śvibhyāṃ valīpalita vipriyaḥ

पुरुषास्त्रय उत्तस्थुः अपीव्या वनिताप्रियाः ।
पद्मस्रजः कुण्डलिनः तुल्यरूपाः सुवाससः

puruṣāstraya uttasthuḥ apīvyā vanitāpriyāḥ |
padmasrajaḥ kuṇḍalinaḥ tulyarūpāḥ suvāsasaḥ

तान् निरीक्ष्य वरारोहा सरूपान् सूर्यवर्चसः ।
अजानती पतिं साध्वी अश्विनौ शरणं ययौ

tān nirīkṣya varārohā sarūpān sūryavarcasaḥ |
ajānatī patiṃ sādhvī aśvinau śaraṇaṃ yayau

दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ ।
ऋषिमामन्त्र्य ययतुः विमानेन त्रिविष्टपम्

darśayitvā patiṃ tasyai pātivratyena toṣitau |
ṛṣimāmantrya yayatuḥ vimānena triviṣṭapam

यक्ष्यमाणोऽथ शर्यातिः च्यवनस्याश्रमं गतः ।
ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम्

yakṣyamāṇo'tha śaryātiḥ cyavanasyāśramaṃ gataḥ |
dadarśa duhituḥ pārśve puruṣaṃ sūryavarcasam

राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवन्दनाम् ।
आशिषश्चाप्रयुञ्जानो नातिप्रीतिमना इव

rājā duhitaraṃ prāha kṛtapādābhivandanām |
āśiṣaścāprayuñjāno nātiprītimanā iva

चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया
प्रलम्भितो लोकनमस्कृतो मुनिः ।
यत्त्वं जराग्रस्तमसत्यसम्मतं
विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम्

cikīrṣitaṃ te kimidaṃ patistvayā
pralambhito lokanamaskṛto muniḥ |
yattvaṃ jarāgrastamasatyasammataṃ
vihāya jāraṃ bhajase'mumadhvagam

कथं मतिस्तेऽवगतान्यथा सतां
कुलप्रसूते कुलदूषणं त्विदम् ।
बिभर्षि जारं यदपत्रपा कुलं
पितुश्च भर्तुश्च नयस्यधस्तमः

kathaṃ matiste'vagatānyathā satāṃ
kulaprasūte kuladūṣaṇaṃ tvidam |
bibharṣi jāraṃ yadapatrapā kulaṃ
pituśca bhartuśca nayasyadhastamaḥ

एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता ।
उवाच तात जामाता तवैष भृगुनन्दनः

evaṃ bruvāṇaṃ pitaraṃ smayamānā śucismitā |
uvāca tāta jāmātā tavaiṣa bhṛgunandanaḥ

शशंस पित्रे तत् सर्वं वयोरूपाभिलम्भनम् ।
विस्मितः परमप्रीतः तनयां परिषस्वजे

śaśaṃsa pitre tat sarvaṃ vayorūpābhilambhanam |
vismitaḥ paramaprītaḥ tanayāṃ pariṣasvaje

सोमेन याजयन् वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् ।
असोमपोः अपि अश्विनोः च्यवनः स्वेन तेजसा

somena yājayan vīraṃ grahaṃ somasya cāgrahīt |
asomapoḥ api aśvinoḥ cyavanaḥ svena tejasā

हन्तुं तमाददे वज्रं सद्यो मन्युरमर्षितः ।
सवज्रं स्तम्भयामास भुजं इन्द्रस्य भार्गवः

hantuṃ tamādade vajraṃ sadyo manyuramarṣitaḥ |
savajraṃ stambhayāmāsa bhujaṃ indrasya bhārgavaḥ

अन्वजानन् ततः सर्वे ग्रहं सोमस्य चाश्विनोः ।
भिषजाविति यत् पूर्वं सोमाहुत्या बहिष्कृतौ

anvajānan tataḥ sarve grahaṃ somasya cāśvinoḥ |
bhiṣajāviti yat pūrvaṃ somāhutyā bahiṣkṛtau

उत्तानबर्हिरानर्तो भूरिषेण इति त्रयः ।
शर्यातेरभवन् पुत्रा आनर्ताद् रेवतोऽभवत्

uttānabarhirānarto bhūriṣeṇa iti trayaḥ |
śaryāterabhavan putrā ānartād revato'bhavat

सोऽन्तःसमुद्रे नगरीं विनिर्माय कुशस्थलीम् ।
आस्थितोऽभुङ्क्त विषयान् आनर्तादीन् अरिन्दम

so'ntaḥsamudre nagarīṃ vinirmāya kuśasthalīm |
āsthito'bhuṅkta viṣayān ānartādīn arindama

तस्य पुत्रशतं जज्ञे ककुद्मि ज्येष्ठमुत्तमम् ।
ककुद्मी रेवतीं कन्यां स्वां आदाय विभुं गतः

tasya putraśataṃ jajñe kakudmi jyeṣṭhamuttamam |
kakudmī revatīṃ kanyāṃ svāṃ ādāya vibhuṃ gataḥ

पुत्र्या वरं परिप्रष्टुं ब्रह्मलोकं अपावृतम् ।
आवर्तमाने गान्धर्वे स्थितोऽलब्धक्षणः क्षणम्

putryā varaṃ paripraṣṭuṃ brahmalokaṃ apāvṛtam |
āvartamāne gāndharve sthito'labdhakṣaṇaḥ kṣaṇam

तदन्त आद्यमानम्य स्वाभिप्रायं न्यवेदयत् ।
तत् श्रुत्वा भगवान् ब्रह्मा प्रहस्य तमुवाच ह

tadanta ādyamānamya svābhiprāyaṃ nyavedayat |
tat śrutvā bhagavān brahmā prahasya tamuvāca ha

अहो राजन् निरुद्धास्ते कालेन हृदि ये कृताः ।
तत्पुत्रपौत्र नप्तॄणां गोत्राणि च न श्रृण्महे

aho rājan niruddhāste kālena hṛdi ye kṛtāḥ |
tatputrapautra naptṝṇāṃ gotrāṇi ca na śrṛṇmahe

कालोऽभियातस्त्रिणव चतुर्युगविकल्पितः ।
तद्गच्छ देवदेवांशो बलदेवो महाबलः

kālo'bhiyātastriṇava caturyugavikalpitaḥ |
tadgaccha devadevāṃśo baladevo mahābalaḥ

कन्यारत्नमिदं राजन् नररत्नाय देहि भोः ।
भुवो भारावताराय भगवान् भूतभावनः

kanyāratnamidaṃ rājan nararatnāya dehi bhoḥ |
bhuvo bhārāvatārāya bhagavān bhūtabhāvanaḥ

अवतीर्णो निजांशेन पुण्यश्रवणकीर्तनः ।
इत्यादिष्टोऽभिवन्द्याजं नृपः स्वपुरमागतः ।
त्यक्तं पुण्यजनत्रासाद्भ्रातृभिर्दिक्ष्ववस्थितैः

avatīrṇo nijāṃśena puṇyaśravaṇakīrtanaḥ |
ityādiṣṭo'bhivandyājaṃ nṛpaḥ svapuramāgataḥ |
tyaktaṃ puṇyajanatrāsādbhrātṛbhirdikṣvavasthitaiḥ

सुतां दत्त्वानवद्याङ्गीं बलाय बलशालिने ।
बदर्याख्यं गतो राजा तप्तुं नारायणाश्रमम्

sutāṃ dattvānavadyāṅgīṃ balāya balaśāline |
badaryākhyaṃ gato rājā taptuṃ nārāyaṇāśramam