Chapter 21: Rantideva's compassion and the lines of Bharata

वितथस्य सुतान् मन्योः बृहत्क्षत्रो जयस्ततः ।
महावीर्यो नरो गर्गः सङ्कृतिस्तु नरात्मजः

vitathasya sutān manyoḥ bṛhatkṣatro jayastataḥ |
mahāvīryo naro gargaḥ saṅkṛtistu narātmajaḥ

गुरुश्च रन्तिदेवश्च सङ्कृतेः पाण्डुनन्दन ।
रन्तिदेवस्य महिमा इहामुत्र च गीयते

guruśca rantidevaśca saṅkṛteḥ pāṇḍunandana |
rantidevasya mahimā ihāmutra ca gīyate

वियद्वित्तस्य ददतो लब्धं लब्धं बुभुक्षतः ।
निष्किञ्चनस्य धीरस्य सकुटुम्बस्य सीदतः

viyadvittasya dadato labdhaṃ labdhaṃ bubhukṣataḥ |
niṣkiñcanasya dhīrasya sakuṭumbasya sīdataḥ

व्यतीयुः अष्टचत्वारिंशत् अहनि अपिबतः किल ।
घृतपायससंयावं तोयं प्रातरुपस्थितम्

vyatīyuḥ aṣṭacatvāriṃśat ahani apibataḥ kila |
ghṛtapāyasasaṃyāvaṃ toyaṃ prātarupasthitam

कृच्छ्रप्राप्तकुटुम्बस्य क्षुत्तृड्भ्यां जातवेपथोः ।
अतिथिर्ब्राह्मणः काले भोक्तुकामस्य चागमत्

kṛcchraprāptakuṭumbasya kṣuttṛḍbhyāṃ jātavepathoḥ |
atithirbrāhmaṇaḥ kāle bhoktukāmasya cāgamat

तस्मै संव्यभजत् सोऽन्नं आदृत्य श्रद्धयान्वितः ।
हरिं सर्वत्र संपश्यन् स भुक्त्वा प्रययौ द्विजः

tasmai saṃvyabhajat so'nnaṃ ādṛtya śraddhayānvitaḥ |
hariṃ sarvatra saṃpaśyan sa bhuktvā prayayau dvijaḥ

अथान्यो भोक्ष्यमाणस्य विभक्तस्य महीपतेः ।
विभक्तं व्यभजत् तस्मै वृषलाय हरिं स्मरन्

athānyo bhokṣyamāṇasya vibhaktasya mahīpateḥ |
vibhaktaṃ vyabhajat tasmai vṛṣalāya hariṃ smaran

याते शूद्रे तमन्योऽगाद् अतिथिः श्वभिरावृतः ।
राजन्मे दीयतां अन्नं सगणाय बुभुक्षते

yāte śūdre tamanyo'gād atithiḥ śvabhirāvṛtaḥ |
rājanme dīyatāṃ annaṃ sagaṇāya bubhukṣate

स आदृत्यावशिष्टं यद् बहुमानपुरस्कृतम् ।
तच्च दत्त्वा नमश्चक्रे श्वभ्यः श्वपतये विभुः

sa ādṛtyāvaśiṣṭaṃ yad bahumānapuraskṛtam |
tacca dattvā namaścakre śvabhyaḥ śvapataye vibhuḥ

पानीयमात्रमुच्छेषं तच्चैकपरितर्पणम् ।
पास्यतः पुल्कसोऽभ्यागाद् अपो देह्यशुभस्य मे

pānīyamātramuccheṣaṃ taccaikaparitarpaṇam |
pāsyataḥ pulkaso'bhyāgād apo dehyaśubhasya me

तस्य तां करुणां वाचं निशम्य विपुलश्रमाम् ।
कृपया भृशसन्तप्त इदमाहामृतं वचः

tasya tāṃ karuṇāṃ vācaṃ niśamya vipulaśramām |
kṛpayā bhṛśasantapta idamāhāmṛtaṃ vacaḥ

न कामयेऽहं गतिमीश्वरात्परां
अष्टर्द्धियुक्तामपुनर्भवं वा ।
आर्तिं प्रपद्येऽखिलदेहभाजां
अन्तःस्थितो येन भवन्त्यदुःखाः

na kāmaye'haṃ gatimīśvarātparāṃ
aṣṭarddhiyuktāmapunarbhavaṃ vā |
ārtiṃ prapadye'khiladehabhājāṃ
antaḥsthito yena bhavantyaduḥkhāḥ

क्षुत्तृट्श्रमो गात्रपरिश्रमश्च
दैन्यं क्लमः शोकविषादमोहाः ।
सर्वे निवृत्ताः कृपणस्य जन्तोः
जिजीविषोर्जीवजलार्पणान्मे

kṣuttṛṭśramo gātrapariśramaśca
dainyaṃ klamaḥ śokaviṣādamohāḥ |
sarve nivṛttāḥ kṛpaṇasya jantoḥ
jijīviṣorjīvajalārpaṇānme

इति प्रभाष्य पानीयं म्रियमाणः पिपासया ।
पुल्कसायाददाद् धीरो निसर्गकरुणो नृपः

iti prabhāṣya pānīyaṃ mriyamāṇaḥ pipāsayā |
pulkasāyādadād dhīro nisargakaruṇo nṛpaḥ

तस्य त्रिभुवनाधीशाः फलदाः फलमिच्छताम् ।
आत्मानं दर्शयां चक्रुः माया विष्णुविनिर्मिताः

tasya tribhuvanādhīśāḥ phaladāḥ phalamicchatām |
ātmānaṃ darśayāṃ cakruḥ māyā viṣṇuvinirmitāḥ

स वै तेभ्यो नमस्कृत्य निःसङ्गो विगतस्पृहः ।
वासुदेवे भगवति भक्त्या चक्रे मनः परम्

sa vai tebhyo namaskṛtya niḥsaṅgo vigataspṛhaḥ |
vāsudeve bhagavati bhaktyā cakre manaḥ param

ईश्वरालम्बनं चित्तं कुर्वतोऽनन्यराधसः ।
माया गुणमयी राजन् स्वप्नवत् प्रत्यलीयत

īśvarālambanaṃ cittaṃ kurvato'nanyarādhasaḥ |
māyā guṇamayī rājan svapnavat pratyalīyata

तत्प्रसङ्गानुभावेन रन्तिदेवानुवर्तिनः ।
अभवन् योगिनः सर्वे नारायणपरायणाः

tatprasaṅgānubhāvena rantidevānuvartinaḥ |
abhavan yoginaḥ sarve nārāyaṇaparāyaṇāḥ

गर्गाच्छिनिस्ततो गार्ग्यः क्षत्राद् ब्रह्म ह्यवर्तत ।
दुरितक्षयो महावीर्यात् तस्य त्रय्यारुणिः कविः

gargācchinistato gārgyaḥ kṣatrād brahma hyavartata |
duritakṣayo mahāvīryāt tasya trayyāruṇiḥ kaviḥ

पुष्करारुणिरित्यत्र ये ब्राह्मणगतिं गताः ।
बृहत्क्षत्रस्य पुत्रोऽभूत् हस्ती यद् हस्तिनापुरम्

puṣkarāruṇirityatra ye brāhmaṇagatiṃ gatāḥ |
bṛhatkṣatrasya putro'bhūt hastī yad hastināpuram

अजमीढो द्विमीढश्च पुरुमीढश्च हस्तिनः ।
अजमीढस्य वंश्याः स्युः प्रियमेधादयो द्विजाः

ajamīḍho dvimīḍhaśca purumīḍhaśca hastinaḥ |
ajamīḍhasya vaṃśyāḥ syuḥ priyamedhādayo dvijāḥ

अजमीढाद् बृहदिषुः तस्य पुत्रो बृहद्धनुः ।
बृहत्कायः ततस्तस्य पुत्र आसीत् जयद्रथः

ajamīḍhād bṛhadiṣuḥ tasya putro bṛhaddhanuḥ |
bṛhatkāyaḥ tatastasya putra āsīt jayadrathaḥ

तत्सुतो विशदस्तस्य सेनजित् समजायत ।
रुचिराश्वो दृढहनुः काश्यो वत्सश्च तत्सुताः

tatsuto viśadastasya senajit samajāyata |
rucirāśvo dṛḍhahanuḥ kāśyo vatsaśca tatsutāḥ

रुचिराश्वसुतः पारः पृथुसेनः तदात्मजः ।
पारस्य तनयो नीपः तस्य पुत्रशतं त्वभूत्

rucirāśvasutaḥ pāraḥ pṛthusenaḥ tadātmajaḥ |
pārasya tanayo nīpaḥ tasya putraśataṃ tvabhūt

स कृत्व्यां शुककन्यायां ब्रह्मदत्तमजीजनत् ।
योगी स गवि भार्यायां विष्वक्सेनं अधात् सुतम्

sa kṛtvyāṃ śukakanyāyāṃ brahmadattamajījanat |
yogī sa gavi bhāryāyāṃ viṣvaksenaṃ adhāt sutam

जैगीषव्योपदेशेन योगतंत्रं चकार ह ।
उदक्सेनः ततस्तस्माद् भल्लाटो बार्हदीषवाः

jaigīṣavyopadeśena yogataṃtraṃ cakāra ha |
udaksenaḥ tatastasmād bhallāṭo bārhadīṣavāḥ

यवीनरो द्विमीढस्य कृतिमान् तत्सुतः स्मृतः ।
नाम्ना सत्यधृतिस्तस्य दृढनेमिः सुपार्श्वकृत्

yavīnaro dvimīḍhasya kṛtimān tatsutaḥ smṛtaḥ |
nāmnā satyadhṛtistasya dṛḍhanemiḥ supārśvakṛt

सुपार्श्वात् सुमतिस्तस्य पुत्रः सन्नतिमान् ततः ।
कृती हिरण्यनाभाद् यो योगं प्राप्य जगौ स्म षट्

supārśvāt sumatistasya putraḥ sannatimān tataḥ |
kṛtī hiraṇyanābhād yo yogaṃ prāpya jagau sma ṣaṭ

संहिताः प्राच्यसाम्नां वै नीपो ह्युग्रायुधस्ततः ।
तस्य क्षेम्यः सुवीरोऽथ सुवीरस्य रिपुञ्जयः

saṃhitāḥ prācyasāmnāṃ vai nīpo hyugrāyudhastataḥ |
tasya kṣemyaḥ suvīro'tha suvīrasya ripuñjayaḥ

ततो बहुरथो नाम पुरुमीढोऽप्रजोऽभवत् ।
नलिन्यां अजमीढस्य नीलः शान्तिः सुतस्ततः

tato bahuratho nāma purumīḍho'prajo'bhavat |
nalinyāṃ ajamīḍhasya nīlaḥ śāntiḥ sutastataḥ

शान्तेः सुशान्तिस्तत्पुत्रः पुरुजोऽर्कस्ततोऽभवत् ।
भर्म्याश्वः तनयस्तस्य पञ्चासन् मुद्गलादयः

śānteḥ suśāntistatputraḥ purujo'rkastato'bhavat |
bharmyāśvaḥ tanayastasya pañcāsan mudgalādayaḥ

यवीनरो बृहद्विश्वः काम्पिल्यः सञ्जयः सुताः ।
भर्म्याश्वः प्राह पुत्रा मे पञ्चानां रक्षणाय हि

yavīnaro bṛhadviśvaḥ kāmpilyaḥ sañjayaḥ sutāḥ |
bharmyāśvaḥ prāha putrā me pañcānāṃ rakṣaṇāya hi

विषयाणामलमिमे इति पञ्चालसंज्ञिताः ।
मुद्गलाद् ब्रह्मनिर्वृत्तं गोत्रं मौद्गल्यसंज्ञितम्

viṣayāṇāmalamime iti pañcālasaṃjñitāḥ |
mudgalād brahmanirvṛttaṃ gotraṃ maudgalyasaṃjñitam

मिथुनं मुद्गलाद् भार्म्याद् दिवोदासः पुमानभूत् ।
अहल्या कन्यका यस्यां शतानन्दस्तु गौतमात्

mithunaṃ mudgalād bhārmyād divodāsaḥ pumānabhūt |
ahalyā kanyakā yasyāṃ śatānandastu gautamāt

तस्य सत्यधृतिः पुत्रो धनुर्वेदविशारदः ।
शरद्वान् तत्सुतो यस्माद् उर्वशीदर्शनात् किल

tasya satyadhṛtiḥ putro dhanurvedaviśāradaḥ |
śaradvān tatsuto yasmād urvaśīdarśanāt kila

शरस्तम्बेऽपतद् रेतो मिथुनं तदभूच्छुभम् ।
तद्दृष्ट्वा कृपयागृह्णात् शन्तनुर्मृगयां चरन् ।
कृपः कुमारः कन्या च द्रोणपत्न्यभवत् कृपी

śarastambe'patad reto mithunaṃ tadabhūcchubham |
taddṛṣṭvā kṛpayāgṛhṇāt śantanurmṛgayāṃ caran |
kṛpaḥ kumāraḥ kanyā ca droṇapatnyabhavat kṛpī