Chapter 20: Puru's line, Shakuntala, Bharata and Bharadvaja

पूरोर्वंशं प्रवक्ष्यामि यत्र जातोऽसि भारत ।
यत्र राजर्षयो वंश्या ब्रह्मवंश्याश्च जज्ञिरे

pūrorvaṃśaṃ pravakṣyāmi yatra jāto'si bhārata |
yatra rājarṣayo vaṃśyā brahmavaṃśyāśca jajñire

जनमेजयो ह्यभूत् पूरोः प्रचिन्वांस्तत् सुतस्ततः ।
प्रवीरोऽथ मनुस्युर्वै तस्माच्चारुपदोऽभवत्

janamejayo hyabhūt pūroḥ pracinvāṃstat sutastataḥ |
pravīro'tha manusyurvai tasmāccārupado'bhavat

तस्य सुद्युरभूत् पुत्रः तस्माद् बहुगवस्ततः ।
संयातिस्तस्याहंयाती रौद्राश्वस्तत्सुतः स्मृतः

tasya sudyurabhūt putraḥ tasmād bahugavastataḥ |
saṃyātistasyāhaṃyātī raudrāśvastatsutaḥ smṛtaḥ

ऋतेयुस्तस्य कक्षेयुः स्थण्डिलेयुः कृतेयुकः ।
जलेयुः सन्नतेयुश्च धर्मसत्यव्रतेयवः

ṛteyustasya kakṣeyuḥ sthaṇḍileyuḥ kṛteyukaḥ |
jaleyuḥ sannateyuśca dharmasatyavrateyavaḥ

दशैतेऽप्सरसः पुत्रा वनेयुश्चावमः स्मृतः ।
घृताच्यामिन्द्रियाणीव मुख्यस्य जगदात्मनः

daśaite'psarasaḥ putrā vaneyuścāvamaḥ smṛtaḥ |
ghṛtācyāmindriyāṇīva mukhyasya jagadātmanaḥ

ऋतेयो रन्तिभारोऽभूत् त्रयस्तस्यात्मजा नृप ।
सुमतिर्ध्रुवोऽप्रतिरथः कण्वोऽप्रतिरथात्मजः

ṛteyo rantibhāro'bhūt trayastasyātmajā nṛpa |
sumatirdhruvo'pratirathaḥ kaṇvo'pratirathātmajaḥ

तस्य मेधातिथिः तस्मात् प्रस्कण्वाद्या द्विजातयः ।
पुत्रोऽभूत् सुमते रेभ्यो दुष्यन्तः तत्सुतो मतः

tasya medhātithiḥ tasmāt praskaṇvādyā dvijātayaḥ |
putro'bhūt sumate rebhyo duṣyantaḥ tatsuto mataḥ

दुष्यन्तो मृगयां यातः कण्वाश्रमपदं गतः ।
तत्रासीनां स्वप्रभया मण्डयन्तीं रमामिव

duṣyanto mṛgayāṃ yātaḥ kaṇvāśramapadaṃ gataḥ |
tatrāsīnāṃ svaprabhayā maṇḍayantīṃ ramāmiva

विलोक्य सद्यो मुमुहे देवमायामिव स्त्रियम् ।
बभाषे तां वरारोहां भटैः कतिपयैर्वृतः

vilokya sadyo mumuhe devamāyāmiva striyam |
babhāṣe tāṃ varārohāṃ bhaṭaiḥ katipayairvṛtaḥ

तद्दर्शनप्रमुदितः संनिवृत्तपरिश्रमः ।
पप्रच्छ कामसन्तप्तः प्रहसन् श्लक्ष्णया गिरा

taddarśanapramuditaḥ saṃnivṛttapariśramaḥ |
papraccha kāmasantaptaḥ prahasan ślakṣṇayā girā

का त्वं कमलपत्राक्षि कस्यासि हृदयंगमे ।
किं वा चिकीर्षितं त्वत्र भवत्या निर्जने वने

kā tvaṃ kamalapatrākṣi kasyāsi hṛdayaṃgame |
kiṃ vā cikīrṣitaṃ tvatra bhavatyā nirjane vane

व्यक्तं राजन्यतनयां वेद्म्यहं त्वां सुमध्यमे ।
न हि चेतः पौरवाणां अधर्मे रमते क्वचित्

vyaktaṃ rājanyatanayāṃ vedmyahaṃ tvāṃ sumadhyame |
na hi cetaḥ pauravāṇāṃ adharme ramate kvacit

विश्वामित्रात्मजैवाहं त्यक्ता मेनकया वने ।
वेदैतद् भगवान् कण्वो वीर किं करवाम ते

viśvāmitrātmajaivāhaṃ tyaktā menakayā vane |
vedaitad bhagavān kaṇvo vīra kiṃ karavāma te

आस्यतां ह्यरविन्दाक्ष गृह्यतां अर्हणं च नः ।
भुज्यतां सन्ति नीवारा उष्यतां यदि रोचते

āsyatāṃ hyaravindākṣa gṛhyatāṃ arhaṇaṃ ca naḥ |
bhujyatāṃ santi nīvārā uṣyatāṃ yadi rocate

उपपन्नमिदं सुभ्रु जातायाः कुशिकान्वये ।
स्वयं हि वृणुते राज्ञां कन्यकाः सदृशं वरम्

upapannamidaṃ subhru jātāyāḥ kuśikānvaye |
svayaṃ hi vṛṇute rājñāṃ kanyakāḥ sadṛśaṃ varam

ओमित्युक्ते यथाधर्मं उपयेमे शकुन्तलाम् ।
गान्धर्वविधिना राजा देशकालविधानवित्

omityukte yathādharmaṃ upayeme śakuntalām |
gāndharvavidhinā rājā deśakālavidhānavit

अमोघवीर्यो राजर्षिः महिष्यां वीर्यमादधे ।
श्वोभूते स्वपुरं यातः कालेनासूत सा सुतम्

amoghavīryo rājarṣiḥ mahiṣyāṃ vīryamādadhe |
śvobhūte svapuraṃ yātaḥ kālenāsūta sā sutam

कण्वः कुमारस्य वने चक्रे समुचिताः क्रियाः ।
बद्ध्वा मृगेन्द्रान् तरसा क्रीडति स्म स बालकः

kaṇvaḥ kumārasya vane cakre samucitāḥ kriyāḥ |
baddhvā mṛgendrān tarasā krīḍati sma sa bālakaḥ

तं दुरत्ययविक्रान्तं आदाय प्रमदोत्तमा ।
हरेः अंशांशसंभूतं भर्तुरन्तिकमागमत्

taṃ duratyayavikrāntaṃ ādāya pramadottamā |
hareḥ aṃśāṃśasaṃbhūtaṃ bharturantikamāgamat

यदा न जगृहे राजा भार्यापुत्रावनिन्दितौ ।
श्रृण्वतां सर्वभूतानां खे वाग् आह अशरीरिणी

yadā na jagṛhe rājā bhāryāputrāvaninditau |
śrṛṇvatāṃ sarvabhūtānāṃ khe vāg āha aśarīriṇī

माता भस्त्रा पितुः पुत्रो येन जातः स एव सः ।
भरस्व पुत्रं दुष्यन्त मावमंस्थाः शकुन्तलाम्

mātā bhastrā pituḥ putro yena jātaḥ sa eva saḥ |
bharasva putraṃ duṣyanta māvamaṃsthāḥ śakuntalām

रेतोधाः पुत्रो नयति नरदेव यमक्षयात् ।
त्वं चास्य धाता गर्भस्य सत्यमाह शकुन्तला

retodhāḥ putro nayati naradeva yamakṣayāt |
tvaṃ cāsya dhātā garbhasya satyamāha śakuntalā

पितरि उपरते सोऽपि चक्रवर्ती महायशाः ।
महिमा गीयते तस्य हरेरंशभुवो भुवि

pitari uparate so'pi cakravartī mahāyaśāḥ |
mahimā gīyate tasya hareraṃśabhuvo bhuvi

चक्रं दक्षिणहस्तेऽस्य पद्मकोशोऽस्य पादयोः ।
ईजे महाभिषेकेण सोऽभिषिक्तोऽधिराड् विभुः

cakraṃ dakṣiṇahaste'sya padmakośo'sya pādayoḥ |
īje mahābhiṣekeṇa so'bhiṣikto'dhirāḍ vibhuḥ

पञ्चपञ्चाशता मेध्यैः गंगायामनु वाजिभिः ।
मामतेयं पुरोधाय यमुनामनु च प्रभुः

pañcapañcāśatā medhyaiḥ gaṃgāyāmanu vājibhiḥ |
māmateyaṃ purodhāya yamunāmanu ca prabhuḥ

अष्टसप्ततिमेध्याश्वान् बबन्ध प्रददद् वसु ।
भरतस्य हि दौष्यन्तेः अग्निः साचीगुणे चितः ।
सहस्रं बद्वशो यस्मिन् ब्राह्मणा गा विभेजिरे

aṣṭasaptatimedhyāśvān babandha pradadad vasu |
bharatasya hi dauṣyanteḥ agniḥ sācīguṇe citaḥ |
sahasraṃ badvaśo yasmin brāhmaṇā gā vibhejire

त्रयस्त्रिंशच्छतं ह्यश्वान् बद्ध्वा विस्मापयन् नृपान् ।
दौष्यन्तिरत्यगान्मायां देवानां गुरुमाययौ

trayastriṃśacchataṃ hyaśvān baddhvā vismāpayan nṛpān |
dauṣyantiratyagānmāyāṃ devānāṃ gurumāyayau

मृगान् शुक्लदतः कृष्णान् हिरण्येन परीवृतान् ।
अदात्कर्मणि मष्णारे नियुतानि चतुर्दश

mṛgān śukladataḥ kṛṣṇān hiraṇyena parīvṛtān |
adātkarmaṇi maṣṇāre niyutāni caturdaśa

भरतस्य महत् कर्म न पूर्वे नापरे नृपाः ।
नैवापुर्नैव प्राप्स्यन्ति बाहुभ्यां त्रिदिवं यथा

bharatasya mahat karma na pūrve nāpare nṛpāḥ |
naivāpurnaiva prāpsyanti bāhubhyāṃ tridivaṃ yathā

किरातहूणान् यवनान् अंध्रान् कंकान् खगान् शकान् ।
अब्रह्मण्यान् नृपांश्चाहन् म्लेच्छान् दिग्विजयेऽखिलान्

kirātahūṇān yavanān aṃdhrān kaṃkān khagān śakān |
abrahmaṇyān nṛpāṃścāhan mlecchān digvijaye'khilān

जित्वा पुरासुरा देवान् ये रसौकांसि भेजिरे ।
देवस्त्रियो रसां नीताः प्राणिभिः पुनराहरत्

jitvā purāsurā devān ye rasaukāṃsi bhejire |
devastriyo rasāṃ nītāḥ prāṇibhiḥ punarāharat

सर्वान् कामान् दुदुहतुः प्रजानां तस्य रोदसी ।
समास्त्रिणवसाहस्रीः दिक्षु चक्रमवर्तयत्

sarvān kāmān duduhatuḥ prajānāṃ tasya rodasī |
samāstriṇavasāhasrīḥ dikṣu cakramavartayat

स सम्राड् लोकपालाख्यं ऐश्वर्यं अधिराट् श्रियम् ।
चक्रं चास्खलितं प्राणान् मृन्मृषेत्युपरराम ह

sa samrāḍ lokapālākhyaṃ aiśvaryaṃ adhirāṭ śriyam |
cakraṃ cāskhalitaṃ prāṇān mṛnmṛṣetyupararāma ha

तस्यासन् नृप वैदर्भ्यः पत्न्यस्तिस्रः सुसम्मताः ।
जघ्नुस्त्यागभयात् पुत्रान् नानुरूपा इतीरिते

tasyāsan nṛpa vaidarbhyaḥ patnyastisraḥ susammatāḥ |
jaghnustyāgabhayāt putrān nānurūpā itīrite

तस्यैवं वितथे वंशे तदर्थं यजतः सुतम् ।
मरुत्स्तोमेन मरुतो भरद्वाजमुपाददुः

tasyaivaṃ vitathe vaṃśe tadarthaṃ yajataḥ sutam |
marutstomena maruto bharadvājamupādaduḥ

अन्तर्वत्न्यां भ्रातृपत्न्यां मैथुनाय बृहस्पतिः ।
प्रवृत्तो वारितो गर्भं शप्त्वा वीर्यमुपासृजत्

antarvatnyāṃ bhrātṛpatnyāṃ maithunāya bṛhaspatiḥ |
pravṛtto vārito garbhaṃ śaptvā vīryamupāsṛjat

तं त्यक्तुकामां ममतां भर्तुत्यागविशंकिताम् ।
नामनिर्वाचनं तस्य श्लोकमेनं सुरा जगुः

taṃ tyaktukāmāṃ mamatāṃ bhartutyāgaviśaṃkitām |
nāmanirvācanaṃ tasya ślokamenaṃ surā jaguḥ

मूढे भर द्वाजं इमं भर द्वाजं बृहस्पते ।
यातौ यदुक्त्वा पितरौ भरद्वाजस्ततस्त्वयम्

mūḍhe bhara dvājaṃ imaṃ bhara dvājaṃ bṛhaspate |
yātau yaduktvā pitarau bharadvājastatastvayam

चोद्यमाना सुरैरेवं मत्वा वितथमात्मजम् ।
व्यसृजन् मरुतोऽबिभ्रन् दत्तोऽयं वितथेऽन्वये

codyamānā surairevaṃ matvā vitathamātmajam |
vyasṛjan maruto'bibhran datto'yaṃ vitathe'nvaye