Chapter 3: Gajendra's hymn and Hari's rescue

एवं व्यवसितो बुद्ध्या समाधाय मनो हृदि ।
जजाप परमं जाप्यं प्राग्जन्मन्यनुशिक्षितम्

evaṃ vyavasito buddhyā samādhāya mano hṛdi |
jajāpa paramaṃ jāpyaṃ prāgjanmanyanuśikṣitam

ॐ नमो भगवते तस्मै यत एतच्चिदात्मकम् ।
पुरुषायादिबीजाय परेशायाभिधीमहि

oṃ namo bhagavate tasmai yata etaccidātmakam |
puruṣāyādibījāya pareśāyābhidhīmahi

यस्मिन्निदं यतश्चेदं येनेदं य इदं स्वयम् ।
योऽस्मात्परस्माच्च परस्तं प्रपद्ये स्वयम्भुवम्

yasminnidaṃ yataścedaṃ yenedaṃ ya idaṃ svayam |
yo'smātparasmācca parastaṃ prapadye svayambhuvam

यः स्वात्मनीदं निजमाययार्पितं क्वचिद्विभातं क्व च तत्तिरोहितम् ।
अविद्धदृक्साक्ष्युभयं तदीक्षते स आत्ममूलोऽवतु मां परात्परः

yaḥ svātmanīdaṃ nijamāyayārpitaṃ kvacidvibhātaṃ kva ca tattirohitam |
aviddhadṛksākṣyubhayaṃ tadīkṣate sa ātmamūlo'vatu māṃ parātparaḥ

कालेन पञ्चत्वमितेषु कृत्स्नशो लोकेषु पालेषु च सर्वहेतुषु ।
तमस्तदासीद्गहनं गभीरं यस्तस्य पारेऽभिविराजते विभुः

kālena pañcatvamiteṣu kṛtsnaśo lokeṣu pāleṣu ca sarvahetuṣu |
tamastadāsīdgahanaṃ gabhīraṃ yastasya pāre'bhivirājate vibhuḥ

न यस्य देवा ऋषयः पदं विदुर्जन्तुः पुनः कोऽर्हति गन्तुमीरितुम् ।
यथा नटस्याकृतिभिर्विचेष्टतो दुरत्ययानुक्रमणः स मावतु

na yasya devā ṛṣayaḥ padaṃ vidurjantuḥ punaḥ ko'rhati gantumīritum |
yathā naṭasyākṛtibhirviceṣṭato duratyayānukramaṇaḥ sa māvatu

दिदृक्षवो यस्य पदं सुमङ्गलं विमुक्तसङ्गा मुनयः सुसाधवः ।
चरन्त्यलोकव्रतमव्रणं वने भूतात्मभूताः सुहृदः स मे गतिः

didṛkṣavo yasya padaṃ sumaṅgalaṃ vimuktasaṅgā munayaḥ susādhavaḥ |
carantyalokavratamavraṇaṃ vane bhūtātmabhūtāḥ suhṛdaḥ sa me gatiḥ

न विद्यते यस्य च जन्म कर्म वा न नामरूपे गुणदोष एव वा ।
तथापि लोकाप्ययसम्भवाय यः स्वमायया तान्यनुकालमृच्छति

na vidyate yasya ca janma karma vā na nāmarūpe guṇadoṣa eva vā |
tathāpi lokāpyayasambhavāya yaḥ svamāyayā tānyanukālamṛcchati

तस्मै नमः परेशाय ब्रह्मणेऽनन्तशक्तये ।
अरूपायोरुरूपाय नम आश्चर्यकर्मणे

tasmai namaḥ pareśāya brahmaṇe'nantaśaktaye |
arūpāyorurūpāya nama āścaryakarmaṇe

नम आत्मप्रदीपाय साक्षिणे परमात्मने ।
नमो गिरां विदूराय मनसश्चेतसामपि

nama ātmapradīpāya sākṣiṇe paramātmane |
namo girāṃ vidūrāya manasaścetasāmapi

सत्त्वेन प्रतिलभ्याय नैष्कर्म्येण विपश्चिता ।
नमः कैवल्यनाथाय निर्वाणसुखसंविदे

sattvena pratilabhyāya naiṣkarmyeṇa vipaścitā |
namaḥ kaivalyanāthāya nirvāṇasukhasaṃvide

नमः शान्ताय घोराय मूढाय गुणधर्मिणे ।
निर्विशेषाय साम्याय नमो ज्ञानघनाय च

namaḥ śāntāya ghorāya mūḍhāya guṇadharmiṇe |
nirviśeṣāya sāmyāya namo jñānaghanāya ca

क्षेत्रज्ञाय नमस्तुभ्यं सर्वाध्यक्षाय साक्षिणे ।
पुरुषायात्ममूलाय मूलप्रकृतये नमः

kṣetrajñāya namastubhyaṃ sarvādhyakṣāya sākṣiṇe |
puruṣāyātmamūlāya mūlaprakṛtaye namaḥ

सर्वेन्द्रियगुणद्रष्ट्रे सर्वप्रत्ययहेतवे ।
असताच्छाययोक्ताय सदाभासाय ते नमः

sarvendriyaguṇadraṣṭre sarvapratyayahetave |
asatācchāyayoktāya sadābhāsāya te namaḥ

नमो नमस्तेऽखिलकारणाय निष्कारणायाद्भुतकारणाय ।
सर्वागमाम्नायमहार्णवाय नमोऽपवर्गाय परायणाय

namo namaste'khilakāraṇāya niṣkāraṇāyādbhutakāraṇāya |
sarvāgamāmnāyamahārṇavāya namo'pavargāya parāyaṇāya

गुणारणिच्छन्नचिदुष्मपाय तत्क्षोभविस्फूर्जितमानसाय ।
नैष्कर्म्यभावेन विवर्जितागम स्वयंप्रकाशाय नमस्करोमि

guṇāraṇicchannaciduṣmapāya tatkṣobhavisphūrjitamānasāya |
naiṣkarmyabhāvena vivarjitāgama svayaṃprakāśāya namaskaromi

मादृक्प्रपन्नपशुपाशविमोक्षणाय मुक्ताय भूरिकरुणाय नमोऽलयाय ।
स्वांशेन सर्वतनुभृन्मनसि प्रतीत प्रत्यग्दृशे भगवते बृहते नमस्ते

mādṛkprapannapaśupāśavimokṣaṇāya muktāya bhūrikaruṇāya namo'layāya |
svāṃśena sarvatanubhṛnmanasi pratīta pratyagdṛśe bhagavate bṛhate namaste

आत्मात्मजाप्तगृहवित्तजनेषु सक्तैर्दुष्प्रापणाय गुणसङ्गविवर्जिताय ।
मुक्तात्मभिः स्वहृदये परिभाविताय ज्ञानात्मने भगवते नम ईश्वराय

ātmātmajāptagṛhavittajaneṣu saktairduṣprāpaṇāya guṇasaṅgavivarjitāya |
muktātmabhiḥ svahṛdaye paribhāvitāya jñānātmane bhagavate nama īśvarāya

यं धर्मकामार्थविमुक्तिकामा भजन्त इष्टां गतिमाप्नुवन्ति ।
किं चाशिषो रात्यपि देहमव्ययं करोतु मेऽदभ्रदयो विमोक्षणम्

yaṃ dharmakāmārthavimuktikāmā bhajanta iṣṭāṃ gatimāpnuvanti |
kiṃ cāśiṣo rātyapi dehamavyayaṃ karotu me'dabhradayo vimokṣaṇam

एकान्तिनो यस्य न कञ्चनार्थं वाञ्छन्ति ये वै भगवत्प्रपन्नाः ।
अत्यद्भुतं तच्चरितं सुमङ्गलं गायन्त आनन्दसमुद्र मग्नाः

ekāntino yasya na kañcanārthaṃ vāñchanti ye vai bhagavatprapannāḥ |
atyadbhutaṃ taccaritaṃ sumaṅgalaṃ gāyanta ānandasamudra magnāḥ

तमक्षरं ब्रह्म परं परेशमव्यक्तमाध्यात्मिकयोगगम्यम् ।
अतीन्द्रियं सूक्ष्ममिवातिदूरमनन्तमाद्यं परिपूर्णमीडे

tamakṣaraṃ brahma paraṃ pareśamavyaktamādhyātmikayogagamyam |
atīndriyaṃ sūkṣmamivātidūramanantamādyaṃ paripūrṇamīḍe

यस्य ब्रह्मादयो देवा वेदा लोकाश्चराचराः ।
नामरूपविभेदेन फल्ग्व्या च कलया कृताः

yasya brahmādayo devā vedā lokāścarācarāḥ |
nāmarūpavibhedena phalgvyā ca kalayā kṛtāḥ

यथार्चिषोऽग्नेः सवितुर्गभस्तयो निर्यान्ति संयान्त्यसकृत्स्वरोचिषः ।
तथा यतोऽयं गुणसम्प्रवाहो बुद्धिर्मनः खानि शरीरसर्गाः

yathārciṣo'gneḥ saviturgabhastayo niryānti saṃyāntyasakṛtsvarociṣaḥ |
tathā yato'yaṃ guṇasampravāho buddhirmanaḥ khāni śarīrasargāḥ

स वै न देवासुरमर्त्यतिर्यङ्न स्त्री न षण्ढो न पुमान्न जन्तुः ।
नायं गुणः कर्म न सन्न चासन्निषेधशेषो जयतादशेषः

sa vai na devāsuramartyatiryaṅna strī na ṣaṇḍho na pumānna jantuḥ |
nāyaṃ guṇaḥ karma na sanna cāsanniṣedhaśeṣo jayatādaśeṣaḥ

जिजीविषे नाहमिहामुया किमन्तर्बहिश्चावृतयेभयोन्या ।
इच्छामि कालेन न यस्य विप्लवस्तस्यात्मलोकावरणस्य मोक्षम्

jijīviṣe nāhamihāmuyā kimantarbahiścāvṛtayebhayonyā |
icchāmi kālena na yasya viplavastasyātmalokāvaraṇasya mokṣam

सोऽहं विश्वसृजं विश्वमविश्वं विश्ववेदसम् ।
विश्वात्मानमजं ब्रह्म प्रणतोऽस्मि परं पदम्

so'haṃ viśvasṛjaṃ viśvamaviśvaṃ viśvavedasam |
viśvātmānamajaṃ brahma praṇato'smi paraṃ padam

योगरन्धितकर्माणो हृदि योगविभाविते ।
योगिनो यं प्रपश्यन्ति योगेशं तं नतोऽस्म्यहम्

yogarandhitakarmāṇo hṛdi yogavibhāvite |
yogino yaṃ prapaśyanti yogeśaṃ taṃ nato'smyaham

नमो नमस्तुभ्यमसह्यवेग शक्तित्रयायाखिलधीगुणाय ।
प्रपन्नपालाय दुरन्तशक्तये कदिन्द्रि याणामनवाप्यवर्त्मने

namo namastubhyamasahyavega śaktitrayāyākhiladhīguṇāya |
prapannapālāya durantaśaktaye kadindri yāṇāmanavāpyavartmane

नायं वेद स्वमात्मानं यच्छक्त्याहंधिया हतम् ।
तं दुरत्ययमाहात्म्यं भगवन्तमितोऽस्म्यहम्

nāyaṃ veda svamātmānaṃ yacchaktyāhaṃdhiyā hatam |
taṃ duratyayamāhātmyaṃ bhagavantamito'smyaham

एवं गजेन्द्रमुपवर्णितनिर्विशेषं ।
ब्रह्मादयो विविधलिङ्गभिदाभिमानाः ।
नैते यदोपससृपुर्निखिलात्मकत्वात् ।
तत्राखिलामरमयो हरिराविरासीत्

evaṃ gajendramupavarṇitanirviśeṣaṃ |
brahmādayo vividhaliṅgabhidābhimānāḥ |
naite yadopasasṛpurnikhilātmakatvāt |
tatrākhilāmaramayo harirāvirāsīt

तं तद्वदार्तमुपलभ्य जगन्निवासः ।
स्तोत्रं निशम्य दिविजैः सह संस्तुवद्भिः ।
छन्दोमयेन गरुडेन समुह्यमानश् ।
चक्रायुधोऽभ्यगमदाशु यतो गजेन्द्र ः!

taṃ tadvadārtamupalabhya jagannivāsaḥ |
stotraṃ niśamya divijaiḥ saha saṃstuvadbhiḥ |
chandomayena garuḍena samuhyamānaś |
cakrāyudho'bhyagamadāśu yato gajendra ḥ!

सोऽन्तःसरस्युरुबलेन गृहीत आर्तो ।
दृष्ट्वा गरुत्मति हरिं ख उपात्तचक्रम् ।
उत्क्षिप्य साम्बुजकरं गिरमाह कृच्छ्रान् ।
नारायणाखिलगुरो भगवन्नमस्ते

so'ntaḥsarasyurubalena gṛhīta ārto |
dṛṣṭvā garutmati hariṃ kha upāttacakram |
utkṣipya sāmbujakaraṃ giramāha kṛcchrān |
nārāyaṇākhilaguro bhagavannamaste

तं वीक्ष्य पीडितमजः सहसावतीर्य ।
सग्राहमाशु सरसः कृपयोज्जहार ।
ग्राहाद्विपाटितमुखादरिणा गजेन्द्रं ।
संपश्यतां हरिरमूमुचदुच्छ्रियाणाम्

taṃ vīkṣya pīḍitamajaḥ sahasāvatīrya |
sagrāhamāśu sarasaḥ kṛpayojjahāra |
grāhādvipāṭitamukhādariṇā gajendraṃ |
saṃpaśyatāṃ hariramūmucaducchriyāṇām