Chapter 8: Bhagwan Narasimha appears from the pillar

अथ दैत्यसुताः सर्वे श्रुत्वा तदनुवर्णितम् ।
जगृहुर्निरवद्यत्वान्नैव गुर्वनुशिक्षितम्

atha daityasutāḥ sarve śrutvā tadanuvarṇitam |
jagṛhurniravadyatvānnaiva gurvanuśikṣitam

अथाचार्यसुतस्तेषां बुद्धिमेकान्तसंस्थिताम् ।
आलक्ष्य भीतस्त्वरितो राज्ञ आवेदयद्यथा

athācāryasutasteṣāṃ buddhimekāntasaṃsthitām |
ālakṣya bhītastvarito rājña āvedayadyathā

श्रुत्वा तदप्रियं दैत्यो दुःसहं तनयानयम् ।
कोपावेशचलद्गात्रः पुत्रं हन्तुं मनो दधे

śrutvā tadapriyaṃ daityo duḥsahaṃ tanayānayam |
kopāveśacaladgātraḥ putraṃ hantuṃ mano dadhe

क्षिप्त्वा परुषया वाचा प्रह्रादमतदर्हणम् ।
आहेक्षमाणः पापेन तिरश्चीनेन चक्षुषा

kṣiptvā paruṣayā vācā prahrādamatadarhaṇam |
āhekṣamāṇaḥ pāpena tiraścīnena cakṣuṣā

प्रश्रयावनतं दान्तं बद्धाञ्जलिमवस्थितम् ।
सर्पः पदाहत इव श्वसन्प्रकृतिदारुणः

praśrayāvanataṃ dāntaṃ baddhāñjalimavasthitam |
sarpaḥ padāhata iva śvasanprakṛtidāruṇaḥ

हे दुर्विनीत मन्दात्मन्कुलभेदकराधम ।
स्तब्धं मच्छासनोद्वृत्तं नेष्ये त्वाद्य यमक्षयम्

he durvinīta mandātmankulabhedakarādhama |
stabdhaṃ macchāsanodvṛttaṃ neṣye tvādya yamakṣayam

क्रुद्धस्य यस्य कम्पन्ते त्रयो लोकाः सहेश्वराः ।
तस्य मेऽभीतवन्मूढ शासनं किं बलोऽत्यगाः

kruddhasya yasya kampante trayo lokāḥ saheśvarāḥ |
tasya me'bhītavanmūḍha śāsanaṃ kiṃ balo'tyagāḥ

न केवलं मे भवतश्च राजन्स वै बलं बलिनां चापरेषाम् ।
परेऽवरेऽमी स्थिरजङ्गमा ये ब्रह्मादयो येन वशं प्रणीताः

na kevalaṃ me bhavataśca rājansa vai balaṃ balināṃ cāpareṣām |
pare'vare'mī sthirajaṅgamā ye brahmādayo yena vaśaṃ praṇītāḥ

स ईश्वरः काल उरुक्रमोऽसावोजः सहः सत्त्वबलेन्द्रि यात्मा ।
स एव विश्वं परमः स्वशक्तिभिः सृजत्यवत्यत्ति गुणत्रयेशः

sa īśvaraḥ kāla urukramo'sāvojaḥ sahaḥ sattvabalendri yātmā |
sa eva viśvaṃ paramaḥ svaśaktibhiḥ sṛjatyavatyatti guṇatrayeśaḥ

जह्यासुरं भावमिमं त्वमात्मनः समं मनो धत्स्व न सन्ति विद्विषः ।
ऋतेऽजितादात्मन उत्पथे स्थितात्तद्धि ह्यनन्तस्य महत्समर्हणम्

jahyāsuraṃ bhāvamimaṃ tvamātmanaḥ samaṃ mano dhatsva na santi vidviṣaḥ |
ṛte'jitādātmana utpathe sthitāttaddhi hyanantasya mahatsamarhaṇam

दस्यून्पुरा षण्ण विजित्य लुम्पतो मन्यन्त एके स्वजिता दिशो दश ।
जितात्मनो ज्ञस्य समस्य देहिनां साधोः स्वमोहप्रभवाः कुतः परे

dasyūnpurā ṣaṇṇa vijitya lumpato manyanta eke svajitā diśo daśa |
jitātmano jñasya samasya dehināṃ sādhoḥ svamohaprabhavāḥ kutaḥ pare

व्यक्तं त्वं मर्तुकामोऽसि योऽतिमात्रं विकत्थसे ।
मुमूर्षूणां हि मन्दात्मन्ननु स्युर्विक्लवा गिरः

vyaktaṃ tvaṃ martukāmo'si yo'timātraṃ vikatthase |
mumūrṣūṇāṃ hi mandātmannanu syurviklavā giraḥ

यस्त्वया मन्दभाग्योक्तो मदन्यो जगदीश्वरः ।
क्वासौ यदि स सर्वत्र कस्मात्स्तम्भे न दृश्यते

yastvayā mandabhāgyokto madanyo jagadīśvaraḥ |
kvāsau yadi sa sarvatra kasmātstambhe na dṛśyate

सोऽहं विकत्थमानस्य शिरः कायाद्धरामि ते ।
गोपायेत हरिस्त्वाद्य यस्ते शरणमीप्सितम्

so'haṃ vikatthamānasya śiraḥ kāyāddharāmi te |
gopāyeta haristvādya yaste śaraṇamīpsitam

एवं दुरुक्तैर्मुहुरर्दयन्रुषा सुतं महाभागवतं महासुरः ।
खड्गं प्रगृह्योत्पतितो वरासनात्स्तम्भं तताडातिबलः स्वमुष्टिना

evaṃ duruktairmuhurardayanruṣā sutaṃ mahābhāgavataṃ mahāsuraḥ |
khaḍgaṃ pragṛhyotpatito varāsanātstambhaṃ tatāḍātibalaḥ svamuṣṭinā

तदैव तस्मिन्निनदोऽतिभीषणो बभूव येनाण्डकटाहमस्फुटत् ।
यं वै स्वधिष्ण्योपगतं त्वजादयः श्रुत्वा स्वधामात्ययमङ्ग मेनिरे

tadaiva tasminninado'tibhīṣaṇo babhūva yenāṇḍakaṭāhamasphuṭat |
yaṃ vai svadhiṣṇyopagataṃ tvajādayaḥ śrutvā svadhāmātyayamaṅga menire

स विक्रमन्पुत्रवधेप्सुरोजसा निशम्य निर्ह्रादमपूर्वमद्भुतम् ।
अन्तःसभायां न ददर्श तत्पदं वितत्रसुर्येन सुरारियूथपाः

sa vikramanputravadhepsurojasā niśamya nirhrādamapūrvamadbhutam |
antaḥsabhāyāṃ na dadarśa tatpadaṃ vitatrasuryena surāriyūthapāḥ

सत्यं विधातुं निजभृत्यभाषितं व्याप्तिं च भूतेष्वखिलेषु चात्मनः ।
अदृश्यतात्यद्भुतरूपमुद्वहन्स्तम्भे सभायां न मृगं न मानुषम्

satyaṃ vidhātuṃ nijabhṛtyabhāṣitaṃ vyāptiṃ ca bhūteṣvakhileṣu cātmanaḥ |
adṛśyatātyadbhutarūpamudvahanstambhe sabhāyāṃ na mṛgaṃ na mānuṣam

स सत्त्वमेनं परितो विपश्यन्स्तम्भस्य मध्यादनुनिर्जिहानम् ।
नायं मृगो नापि नरो विचित्रमहो किमेतन्नृमृगेन्द्र रूपम्

sa sattvamenaṃ parito vipaśyanstambhasya madhyādanunirjihānam |
nāyaṃ mṛgo nāpi naro vicitramaho kimetannṛmṛgendra rūpam

मीमांसमानस्य समुत्थितोऽग्रतो नृसिंहरूपस्तदलं भयानकम् ।
प्रतप्तचामीकरचण्डलोचनं स्फुरत्सटाकेशरजृम्भिताननम्

mīmāṃsamānasya samutthito'grato nṛsiṃharūpastadalaṃ bhayānakam |
prataptacāmīkaracaṇḍalocanaṃ sphuratsaṭākeśarajṛmbhitānanam

करालदंष्ट्रं करवालचञ्चल क्षुरान्तजिह्वं भ्रुकुटीमुखोल्बणम् ।
स्तब्धोर्ध्वकर्णं गिरिकन्दराद्भुत व्यात्तास्यनासं हनुभेदभीषणम्

karāladaṃṣṭraṃ karavālacañcala kṣurāntajihvaṃ bhrukuṭīmukholbaṇam |
stabdhordhvakarṇaṃ girikandarādbhuta vyāttāsyanāsaṃ hanubhedabhīṣaṇam

दिविस्पृशत्कायमदीर्घपीवर ग्रीवोरुवक्षःस्थलमल्पमध्यमम् ।
चन्द्रांशुगौरैश्छुरितं तनूरुहैर्विष्वग्भुजानीकशतं नखायुधम्

divispṛśatkāyamadīrghapīvara grīvoruvakṣaḥsthalamalpamadhyamam |
candrāṃśugauraiśchuritaṃ tanūruhairviṣvagbhujānīkaśataṃ nakhāyudham

दुरासदं सर्वनिजेतरायुध प्रवेकविद्रावितदैत्यदानवम् ।
प्रायेण मेऽयं हरिणोरुमायिना वधः स्मृतोऽनेन समुद्यतेन किम्

durāsadaṃ sarvanijetarāyudha pravekavidrāvitadaityadānavam |
prāyeṇa me'yaṃ hariṇorumāyinā vadhaḥ smṛto'nena samudyatena kim

एवं ब्रुवंस्त्वभ्यपतद्गदायुधो नदन्नृसिंहं प्रति दैत्यकुञ्जरः ।
अलक्षितोऽग्नौ पतितः पतङ्गमो यथा नृसिंहौजसि सोऽसुरस्तदा

evaṃ bruvaṃstvabhyapatadgadāyudho nadannṛsiṃhaṃ prati daityakuñjaraḥ |
alakṣito'gnau patitaḥ pataṅgamo yathā nṛsiṃhaujasi so'surastadā

न तद्विचित्रं खलु सत्त्वधामनि स्वतेजसा यो नु पुरापिबत्तमः ।
ततोऽभिपद्याभ्यहनन्महासुरो रुषा नृसिंहं गदयोरुवेगया

na tadvicitraṃ khalu sattvadhāmani svatejasā yo nu purāpibattamaḥ |
tato'bhipadyābhyahananmahāsuro ruṣā nṛsiṃhaṃ gadayoruvegayā

तं विक्रमन्तं सगदं गदाधरो महोरगं तार्क्ष्यसुतो यथाग्रहीत् ।
स तस्य हस्तोत्कलितस्तदासुरो विक्रीडतो यद्वदहिर्गरुत्मतः

taṃ vikramantaṃ sagadaṃ gadādharo mahoragaṃ tārkṣyasuto yathāgrahīt |
sa tasya hastotkalitastadāsuro vikrīḍato yadvadahirgarutmataḥ

असाध्वमन्यन्त हृतौकसोऽमरा घनच्छदा भारत सर्वधिष्ण्यपाः ।
तं मन्यमानो निजवीर्यशङ्कितं यद्धस्तमुक्तो नृहरिं महासुरः ।
पुनस्तमासज्जत खड्गचर्मणी प्रगृह्य वेगेन गतश्रमो मृधे

asādhvamanyanta hṛtaukaso'marā ghanacchadā bhārata sarvadhiṣṇyapāḥ |
taṃ manyamāno nijavīryaśaṅkitaṃ yaddhastamukto nṛhariṃ mahāsuraḥ |
punastamāsajjata khaḍgacarmaṇī pragṛhya vegena gataśramo mṛdhe

तं श्येनवेगं शतचन्द्र वर्त्मभिश्चरन्तमच्छिद्र मुपर्यधो हरिः ।
कृत्वाट्टहासं खरमुत्स्वनोल्बणं निमीलिताक्षं जगृहे महाजवः

taṃ śyenavegaṃ śatacandra vartmabhiścarantamacchidra muparyadho hariḥ |
kṛtvāṭṭahāsaṃ kharamutsvanolbaṇaṃ nimīlitākṣaṃ jagṛhe mahājavaḥ

विष्वक्स्फुरन्तं ग्रहणातुरं हरिर्व्यालो यथाखुं कुलिशाक्षतत्वचम् ।
द्वार्यूरुमापत्य ददार लीलया नखैर्यथाहिं गरुडो महाविषम्

viṣvaksphurantaṃ grahaṇāturaṃ harirvyālo yathākhuṃ kuliśākṣatatvacam |
dvāryūrumāpatya dadāra līlayā nakhairyathāhiṃ garuḍo mahāviṣam

संरम्भदुष्प्रेक्ष्यकराललोचनो व्यात्ताननान्तं विलिहन्स्वजिह्वया ।
असृग्लवाक्तारुणकेशराननो यथान्त्रमाली द्विपहत्यया हरिः

saṃrambhaduṣprekṣyakarālalocano vyāttānanāntaṃ vilihansvajihvayā |
asṛglavāktāruṇakeśarānano yathāntramālī dvipahatyayā hariḥ

नखाङ्कुरोत्पाटितहृत्सरोरुहं विसृज्य तस्यानुचरानुदायुधान् ।
अहन्समस्तान्नखशस्त्रपाणिभिर्दोर्दण्डयूथोऽनुपथान्सहस्रशः

nakhāṅkurotpāṭitahṛtsaroruhaṃ visṛjya tasyānucarānudāyudhān |
ahansamastānnakhaśastrapāṇibhirdordaṇḍayūtho'nupathānsahasraśaḥ

सटावधूता जलदाः परापतन्ग्रहाश्च तद्दृष्टिविमुष्टरोचिषः ।
अम्भोधयः श्वासहता विचुक्षुभुर्निर्ह्रादभीता दिगिभा विचुक्रुशुः

saṭāvadhūtā jaladāḥ parāpatangrahāśca taddṛṣṭivimuṣṭarociṣaḥ |
ambhodhayaḥ śvāsahatā vicukṣubhurnirhrādabhītā digibhā vicukruśuḥ

द्यौस्तत्सटोत्क्षिप्तविमानसङ्कुला प्रोत्सर्पत क्ष्मा च पदाभिपीडिता ।
शैलाः समुत्पेतुरमुष्य रंहसा तत्तेजसा खं ककुभो न रेजिरे

dyaustatsaṭotkṣiptavimānasaṅkulā protsarpata kṣmā ca padābhipīḍitā |
śailāḥ samutpeturamuṣya raṃhasā tattejasā khaṃ kakubho na rejire

ततः सभायामुपविष्टमुत्तमे नृपासने सम्भृततेजसं विभुम् ।
अलक्षितद्वैरथमत्यमर्षणं प्रचण्डवक्त्रं न बभाज कश्चन

tataḥ sabhāyāmupaviṣṭamuttame nṛpāsane sambhṛtatejasaṃ vibhum |
alakṣitadvairathamatyamarṣaṇaṃ pracaṇḍavaktraṃ na babhāja kaścana

निशाम्य लोकत्रयमस्तकज्वरं तमादिदैत्यं हरिणा हतं मृधे ।
प्रहर्षवेगोत्कलितानना मुहुः प्रसूनवर्षैर्ववृषुः सुरस्त्रियः

niśāmya lokatrayamastakajvaraṃ tamādidaityaṃ hariṇā hataṃ mṛdhe |
praharṣavegotkalitānanā muhuḥ prasūnavarṣairvavṛṣuḥ surastriyaḥ

तदा विमानावलिभिर्नभस्तलं दिदृक्षतां सङ्कुलमास नाकिनाम् ।
सुरानका दुन्दुभयोऽथ जघ्निरे गन्धर्वमुख्या ननृतुर्जगुः स्त्रियः

tadā vimānāvalibhirnabhastalaṃ didṛkṣatāṃ saṅkulamāsa nākinām |
surānakā dundubhayo'tha jaghnire gandharvamukhyā nanṛturjaguḥ striyaḥ

तत्रोपव्रज्य विबुधा ब्रह्मेन्द्र गिरिशादयः ।
ऋषयः पितरः सिद्धा विद्याधरमहोरगाः

tatropavrajya vibudhā brahmendra giriśādayaḥ |
ṛṣayaḥ pitaraḥ siddhā vidyādharamahoragāḥ

मनवः प्रजानां पतयो गन्धर्वाप्सरचारणाः ।
यक्षाः किम्पुरुषास्तात वेतालाः सहकिन्नराः

manavaḥ prajānāṃ patayo gandharvāpsaracāraṇāḥ |
yakṣāḥ kimpuruṣāstāta vetālāḥ sahakinnarāḥ

ते विष्णुपार्षदाः सर्वे सुनन्दकुमुदादयः ।
मूर्ध्नि बद्धाञ्जलिपुटा आसीनं तीव्रतेजसम् ।
ईडिरे नरशार्दूलं नातिदूरचराः पृथक्

te viṣṇupārṣadāḥ sarve sunandakumudādayaḥ |
mūrdhni baddhāñjalipuṭā āsīnaṃ tīvratejasam |
īḍire naraśārdūlaṃ nātidūracarāḥ pṛthak

नतोऽस्म्यनन्ताय दुरन्तशक्तये विचित्रवीर्याय पवित्रकर्मणे ।
विश्वस्य सर्गस्थितिसंयमान्गुणैः स्वलीलया सन्दधतेऽव्ययात्मने

nato'smyanantāya durantaśaktaye vicitravīryāya pavitrakarmaṇe |
viśvasya sargasthitisaṃyamānguṇaiḥ svalīlayā sandadhate'vyayātmane

कोपकालो युगान्तस्ते हतोऽयमसुरोऽल्पकः ।
तत्सुतं पाह्युपसृतं भक्तं ते भक्तवत्सल

kopakālo yugāntaste hato'yamasuro'lpakaḥ |
tatsutaṃ pāhyupasṛtaṃ bhaktaṃ te bhaktavatsala

प्रत्यानीताः परम भवता त्रायता नः स्वभागा ।
दैत्याक्रान्तं हृदयकमलं तद्गृहं प्रत्यबोधि ।
कालग्रस्तं कियदिदमहो नाथ शुश्रूषतां ते ।
मुक्तिस्तेषां न हि बहुमता नारसिंहापरैः किम

pratyānītāḥ parama bhavatā trāyatā naḥ svabhāgā |
daityākrāntaṃ hṛdayakamalaṃ tadgṛhaṃ pratyabodhi |
kālagrastaṃ kiyadidamaho nātha śuśrūṣatāṃ te |
muktisteṣāṃ na hi bahumatā nārasiṃhāparaiḥ kima

त्वं नस्तपः परममात्थ यदात्मतेजो ।
येनेदमादिपुरुषात्मगतं ससर्क्थ ।
तद्विप्रलुप्तममुनाद्य शरण्यपाल ।
रक्षागृहीतवपुषा पुनरन्वमंस्थाः

tvaṃ nastapaḥ paramamāttha yadātmatejo |
yenedamādipuruṣātmagataṃ sasarktha |
tadvipraluptamamunādya śaraṇyapāla |
rakṣāgṛhītavapuṣā punaranvamaṃsthāḥ

श्राद्धानि नोऽधिबुभुजे प्रसभं तनूजैर् ।
दत्तानि तीर्थसमयेऽप्यपिबत्तिलाम्बु ।
तस्योदरान्नखविदीर्णवपाद्य आर्च्छत् ।
तस्मै नमो नृहरयेऽखिलधर्मगोप्त्रे

śrāddhāni no'dhibubhuje prasabhaṃ tanūjair |
dattāni tīrthasamaye'pyapibattilāmbu |
tasyodarānnakhavidīrṇavapādya ārcchat |
tasmai namo nṛharaye'khiladharmagoptre

यो नो गतिं योगसिद्धामसाधुरहार्षीद्योगतपोबलेन ।
नाना दर्पं तं नखैर्विददार तस्मै तुभ्यं प्रणताः स्मो नृसिंह

yo no gatiṃ yogasiddhāmasādhurahārṣīdyogatapobalena |
nānā darpaṃ taṃ nakhairvidadāra tasmai tubhyaṃ praṇatāḥ smo nṛsiṃha

विद्यां पृथग्धारणयानुराद्धां न्यषेधदज्ञो बलवीर्यदृप्तः ।
स येन सङ्ख्ये पशुवद्धतस्तं मायानृसिंहं प्रणताः स्म नित्यम्

vidyāṃ pṛthagdhāraṇayānurāddhāṃ nyaṣedhadajño balavīryadṛptaḥ |
sa yena saṅkhye paśuvaddhatastaṃ māyānṛsiṃhaṃ praṇatāḥ sma nityam

येन पापेन रत्नानि स्त्रीरत्नानि हृतानि नः ।
तद्वक्षःपाटनेनासां दत्तानन्द नमोऽस्तु ते

yena pāpena ratnāni strīratnāni hṛtāni naḥ |
tadvakṣaḥpāṭanenāsāṃ dattānanda namo'stu te

मनवो वयं तव निदेशकारिणो दितिजेन देव परिभूतसेतवः ।
भवता खलः स उपसंहृतः प्रभो करवाम ते किमनुशाधि किङ्करान्

manavo vayaṃ tava nideśakāriṇo ditijena deva paribhūtasetavaḥ |
bhavatā khalaḥ sa upasaṃhṛtaḥ prabho karavāma te kimanuśādhi kiṅkarān

प्रजेशा वयं ते परेशाभिसृष्टा न येन प्रजा वै सृजामो निषिद्धाः ।
स एष त्वया भिन्नवक्षा नु शेते जगन्मङ्गलं सत्त्वमूर्तेऽवतारः

prajeśā vayaṃ te pareśābhisṛṣṭā na yena prajā vai sṛjāmo niṣiddhāḥ |
sa eṣa tvayā bhinnavakṣā nu śete jaganmaṅgalaṃ sattvamūrte'vatāraḥ

वयं विभो ते नटनाट्यगायका येनात्मसाद्वीर्यबलौजसा कृताः ।
स एष नीतो भवता दशामिमां किमुत्पथस्थः कुशलाय कल्पते

vayaṃ vibho te naṭanāṭyagāyakā yenātmasādvīryabalaujasā kṛtāḥ |
sa eṣa nīto bhavatā daśāmimāṃ kimutpathasthaḥ kuśalāya kalpate

हरे तवाङ्घ्रिपङ्कजं भवापवर्गमाश्रिताः ।
यदेष साधुहृच्छयस्त्वयासुरः समापितः

hare tavāṅghripaṅkajaṃ bhavāpavargamāśritāḥ |
yadeṣa sādhuhṛcchayastvayāsuraḥ samāpitaḥ

वयमनुचरमुख्याः कर्मभिस्ते मनोज्ञैस् ।
त इह दितिसुतेन प्रापिता वाहकत्वम् ।
स तु जनपरितापं तत्कृतं जानता ते ।
नरहर उपनीतः पञ्चतां पञ्चविंश

vayamanucaramukhyāḥ karmabhiste manojñais |
ta iha ditisutena prāpitā vāhakatvam |
sa tu janaparitāpaṃ tatkṛtaṃ jānatā te |
narahara upanītaḥ pañcatāṃ pañcaviṃśa

वयं किम्पुरुषास्त्वं तु महापुरुष ईश्वरः ।
अयं कुपुरुषो नष्टो धिक्कृतः साधुभिर्यदा

vayaṃ kimpuruṣāstvaṃ tu mahāpuruṣa īśvaraḥ |
ayaṃ kupuruṣo naṣṭo dhikkṛtaḥ sādhubhiryadā

सभासु सत्रेषु तवामलं यशो गीत्वा सपर्यां महतीं लभामहे ।
यस्तामनैषीद्वशमेष दुर्जनो द्विष्ट्या हतस्ते भगवन्यथाऽऽमयः

sabhāsu satreṣu tavāmalaṃ yaśo gītvā saparyāṃ mahatīṃ labhāmahe |
yastāmanaiṣīdvaśameṣa durjano dviṣṭyā hataste bhagavanyathā''mayaḥ

वयमीश किन्नरगणास्तवानुगा दितिजेन विष्टिममुनानुकारिताः ।
भवता हरे स वृजिनोऽवसादितो नरसिंह नाथ विभवाय नो भव

vayamīśa kinnaragaṇāstavānugā ditijena viṣṭimamunānukāritāḥ |
bhavatā hare sa vṛjino'vasādito narasiṃha nātha vibhavāya no bhava

अद्यैतद्धरिनररूपमद्भुतं ते दृष्टं नः शरणद सर्वलोकशर्म ।
सोऽयं ते विधिकर ईश विप्रशप्तस्तस्येदं निधनमनुग्रहाय विद्मः

adyaitaddharinararūpamadbhutaṃ te dṛṣṭaṃ naḥ śaraṇada sarvalokaśarma |
so'yaṃ te vidhikara īśa vipraśaptastasyedaṃ nidhanamanugrahāya vidmaḥ