Chapter 5: Prahlada at school and the nine forms of bhakti

पौरोहित्याय भगवान्वृतः काव्यः किलासुरैः ।
षण्डामर्कौ सुतौ तस्य दैत्यराजगृहान्तिके

paurohityāya bhagavānvṛtaḥ kāvyaḥ kilāsuraiḥ |
ṣaṇḍāmarkau sutau tasya daityarājagṛhāntike

तौ राज्ञा प्रापितं बालं प्रह्लादं नयकोविदम् ।
पाठयामासतुः पाठ्यानन्यांश्चासुरबालकान्

tau rājñā prāpitaṃ bālaṃ prahlādaṃ nayakovidam |
pāṭhayāmāsatuḥ pāṭhyānanyāṃścāsurabālakān

यत्तत्र गुरुणा प्रोक्तं शुश्रुवेऽनुपपाठ च ।
न साधु मनसा मेने स्वपरासद्ग्रहाश्रयम्

yattatra guruṇā proktaṃ śuśruve'nupapāṭha ca |
na sādhu manasā mene svaparāsadgrahāśrayam

एकदासुरराट्पुत्रमङ्कमारोप्य पाण्डव ।
पप्रच्छ कथ्यतां वत्स मन्यते साधु यद्भवान्

ekadāsurarāṭputramaṅkamāropya pāṇḍava |
papraccha kathyatāṃ vatsa manyate sādhu yadbhavān

तत्साधु मन्येऽसुरवर्य देहिनां सदा समुद्विग्नधियामसद्ग्रहात् ।
हित्वात्मपातं गृहमन्धकूपं वनं गतो यद्धरिमाश्रयेत

tatsādhu manye'suravarya dehināṃ sadā samudvignadhiyāmasadgrahāt |
hitvātmapātaṃ gṛhamandhakūpaṃ vanaṃ gato yaddharimāśrayeta

श्रुत्वा पुत्रगिरो दैत्यः परपक्षसमाहिताः ।
जहास बुद्धिर्बालानां भिद्यते परबुद्धिभिः

śrutvā putragiro daityaḥ parapakṣasamāhitāḥ |
jahāsa buddhirbālānāṃ bhidyate parabuddhibhiḥ

सम्यग्विधार्यतां बालो गुरुगेहे द्विजातिभिः ।
विष्णुपक्षैः प्रतिच्छन्नैर्न भिद्येतास्य धीर्यथा

samyagvidhāryatāṃ bālo gurugehe dvijātibhiḥ |
viṣṇupakṣaiḥ praticchannairna bhidyetāsya dhīryathā

गृहमानीतमाहूय प्रह्रादं दैत्ययाजकाः ।
प्रशस्य श्लक्ष्णया वाचा समपृच्छन्त सामभिः

gṛhamānītamāhūya prahrādaṃ daityayājakāḥ |
praśasya ślakṣṇayā vācā samapṛcchanta sāmabhiḥ

वत्स प्रह्राद भद्रं ते सत्यं कथय मा मृषा ।
बालानति कुतस्तुभ्यमेष बुद्धिविपर्ययः

vatsa prahrāda bhadraṃ te satyaṃ kathaya mā mṛṣā |
bālānati kutastubhyameṣa buddhiviparyayaḥ

बुद्धिभेदः परकृत उताहो ते स्वतोऽभवत् ।
भण्यतां श्रोतुकामानां गुरूणां कुलनन्दन

buddhibhedaḥ parakṛta utāho te svato'bhavat |
bhaṇyatāṃ śrotukāmānāṃ gurūṇāṃ kulanandana

परः स्वश्चेत्यसद्ग्राहः पुंसां यन्मायया कृतः ।
विमोहितधियां दृष्टस्तस्मै भगवते नमः

paraḥ svaścetyasadgrāhaḥ puṃsāṃ yanmāyayā kṛtaḥ |
vimohitadhiyāṃ dṛṣṭastasmai bhagavate namaḥ

स यदानुव्रतः पुंसां पशुबुद्धिर्विभिद्यते ।
अन्य एष तथान्योऽहमिति भेदगतासती

sa yadānuvrataḥ puṃsāṃ paśubuddhirvibhidyate |
anya eṣa tathānyo'hamiti bhedagatāsatī

स एष आत्मा स्वपरेत्यबुद्धिभिर्दुरत्ययानुक्रमणो निरूप्यते ।
मुह्यन्ति यद्वर्त्मनि वेदवादिनो ब्रह्मादयो ह्येष भिनत्ति मे मतिम्

sa eṣa ātmā svaparetyabuddhibhirduratyayānukramaṇo nirūpyate |
muhyanti yadvartmani vedavādino brahmādayo hyeṣa bhinatti me matim

यथा भ्राम्यत्ययो ब्रह्मन्स्वयमाकर्षसन्निधौ ।
तथा मे भिद्यते चेतश्चक्रपाणेर्यदृच्छया

yathā bhrāmyatyayo brahmansvayamākarṣasannidhau |
tathā me bhidyate cetaścakrapāṇeryadṛcchayā

एतावद्ब्राह्मणायोक्त्वा विरराम महामतिः ।
तं सन्निभर्त्स्य कुपितः सुदीनो राजसेवकः

etāvadbrāhmaṇāyoktvā virarāma mahāmatiḥ |
taṃ sannibhartsya kupitaḥ sudīno rājasevakaḥ

आनीयतामरे वेत्रमस्माकमयशस्करः ।
कुलाङ्गारस्य दुर्बुद्धेश्चतुर्थोऽस्योदितो दमः

ānīyatāmare vetramasmākamayaśaskaraḥ |
kulāṅgārasya durbuddheścaturtho'syodito damaḥ

दैतेयचन्दनवने जातोऽयं कण्टकद्रुमः ।
यन्मूलोन्मूलपरशोर्विष्णोर्नालायितोऽर्भकः

daiteyacandanavane jāto'yaṃ kaṇṭakadrumaḥ |
yanmūlonmūlaparaśorviṣṇornālāyito'rbhakaḥ

इति तं विविधोपायैर्भीषयंस्तर्जनादिभिः ।
प्रह्रादं ग्राहयामास त्रिवर्गस्योपपादनम्

iti taṃ vividhopāyairbhīṣayaṃstarjanādibhiḥ |
prahrādaṃ grāhayāmāsa trivargasyopapādanam

तत एनं गुरुर्ज्ञात्वा ज्ञातज्ञेयचतुष्टयम् ।
दैत्येन्द्रं दर्शयामास मातृमृष्टमलङ्कृतम्

tata enaṃ gururjñātvā jñātajñeyacatuṣṭayam |
daityendraṃ darśayāmāsa mātṛmṛṣṭamalaṅkṛtam

पादयोः पतितं बालं प्रतिनन्द्याशिषासुरः ।
परिष्वज्य चिरं दोर्भ्यां परमामाप निर्वृतिम्

pādayoḥ patitaṃ bālaṃ pratinandyāśiṣāsuraḥ |
pariṣvajya ciraṃ dorbhyāṃ paramāmāpa nirvṛtim

आरोप्याङ्कमवघ्राय मूर्धन्यश्रुकलाम्बुभिः ।
आसिञ्चन्विकसद्वक्त्रमिदमाह युधिष्ठिर

āropyāṅkamavaghrāya mūrdhanyaśrukalāmbubhiḥ |
āsiñcanvikasadvaktramidamāha yudhiṣṭhira

प्रह्रादानूच्यतां तात स्वधीतं किञ्चिदुत्तमम् ।
कालेनैतावतायुष्मन्यदशिक्षद्गुरोर्भवान्

prahrādānūcyatāṃ tāta svadhītaṃ kiñciduttamam |
kālenaitāvatāyuṣmanyadaśikṣadgurorbhavān

श्रवणं कीर्तनं विष्णोः स्मरणं पादसेवनम् ।
अर्चनं वन्दनं दास्यं सख्यमात्मनिवेदनम्

śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam |
arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam

इति पुंसार्पिता विष्णौ भक्तिश्चेन्नवलक्षणा ।
क्रियेत भगवत्यद्धा तन्मन्येऽधीतमुत्तमम्

iti puṃsārpitā viṣṇau bhaktiścennavalakṣaṇā |
kriyeta bhagavatyaddhā tanmanye'dhītamuttamam

निशम्यैतत्सुतवचो हिरण्यकशिपुस्तदा ।
गुरुपुत्रमुवाचेदं रुषा प्रस्फुरिताधरः

niśamyaitatsutavaco hiraṇyakaśipustadā |
guruputramuvācedaṃ ruṣā prasphuritādharaḥ

ब्रह्मबन्धो किमेतत्ते विपक्षं श्रयतासता ।
असारं ग्राहितो बालो मामनादृत्य दुर्मते

brahmabandho kimetatte vipakṣaṃ śrayatāsatā |
asāraṃ grāhito bālo māmanādṛtya durmate

सन्ति ह्यसाधवो लोके दुर्मैत्राश्छद्मवेषिणः ।
तेषामुदेत्यघं काले रोगः पातकिनामिव

santi hyasādhavo loke durmaitrāśchadmaveṣiṇaḥ |
teṣāmudetyaghaṃ kāle rogaḥ pātakināmiva

न मत्प्रणीतं न परप्रणीतं सुतो वदत्येष तवेन्द्र शत्रो ।
नैसर्गिकीयं मतिरस्य राजन्नियच्छ मन्युं कददाः स्म मा नः

na matpraṇītaṃ na parapraṇītaṃ suto vadatyeṣa tavendra śatro |
naisargikīyaṃ matirasya rājanniyaccha manyuṃ kadadāḥ sma mā naḥ

गुरुणैवं प्रतिप्रोक्तो भूय आहासुरः सुतम् ।
न चेद्गुरुमुखीयं ते कुतोऽभद्रा सती मतिः

guruṇaivaṃ pratiprokto bhūya āhāsuraḥ sutam |
na cedgurumukhīyaṃ te kuto'bhadrā satī matiḥ

मतिर्न कृष्णे परतः स्वतो वा मिथोऽभिपद्येत गृहव्रतानाम् ।
अदान्तगोभिर्विशतां तमिस्रं पुनः पुनश्चर्वितचर्वणानाम्

matirna kṛṣṇe parataḥ svato vā mitho'bhipadyeta gṛhavratānām |
adāntagobhirviśatāṃ tamisraṃ punaḥ punaścarvitacarvaṇānām

न ते विदुः स्वार्थगतिं हि विष्णुं दुराशया ये बहिरर्थमानिनः ।
अन्धा यथान्धैरुपनीयमानास्तेऽपीशतन्त्र्यामुरुदाम्नि बद्धाः

na te viduḥ svārthagatiṃ hi viṣṇuṃ durāśayā ye bahirarthamāninaḥ |
andhā yathāndhairupanīyamānāste'pīśatantryāmurudāmni baddhāḥ

नैषां मतिस्तावदुरुक्रमाङ्घ्रिं स्पृशत्यनर्थापगमो यदर्थः ।
महीयसां पादरजोऽभिषेकं निष्किञ्चनानां न वृणीत यावत्

naiṣāṃ matistāvadurukramāṅghriṃ spṛśatyanarthāpagamo yadarthaḥ |
mahīyasāṃ pādarajo'bhiṣekaṃ niṣkiñcanānāṃ na vṛṇīta yāvat

इत्युक्त्वोपरतं पुत्रं हिरण्यकशिपू रुषा ।
अन्धीकृतात्मा स्वोत्सङ्गान्निरस्यत महीतले

ityuktvoparataṃ putraṃ hiraṇyakaśipū ruṣā |
andhīkṛtātmā svotsaṅgānnirasyata mahītale

आहामर्षरुषाविष्टः कषायीभूतलोचनः ।
वध्यतामाश्वयं वध्यो निःसारयत नैरृताः

āhāmarṣaruṣāviṣṭaḥ kaṣāyībhūtalocanaḥ |
vadhyatāmāśvayaṃ vadhyo niḥsārayata nairṛtāḥ

अयं मे भ्रातृहा सोऽयं हित्वा स्वान्सुहृदोऽधमः ।
पितृव्यहन्तुः पादौ यो विष्णोर्दासवदर्चति

ayaṃ me bhrātṛhā so'yaṃ hitvā svānsuhṛdo'dhamaḥ |
pitṛvyahantuḥ pādau yo viṣṇordāsavadarcati

विष्णोर्वा साध्वसौ किं नु करिष्यत्यसमञ्जसः ।
सौहृदं दुस्त्यजं पित्रोरहाद्यः पञ्चहायनः

viṣṇorvā sādhvasau kiṃ nu kariṣyatyasamañjasaḥ |
sauhṛdaṃ dustyajaṃ pitrorahādyaḥ pañcahāyanaḥ

परोऽप्यपत्यं हितकृद्यथौषधं स्वदेहजोऽप्यामयवत्सुतोऽहितः ।
छिन्द्यात्तदङ्गं यदुतात्मनोऽहितं शेषं सुखं जीवति यद्विवर्जनात्

paro'pyapatyaṃ hitakṛdyathauṣadhaṃ svadehajo'pyāmayavatsuto'hitaḥ |
chindyāttadaṅgaṃ yadutātmano'hitaṃ śeṣaṃ sukhaṃ jīvati yadvivarjanāt

सर्वैरुपायैर्हन्तव्यः सम्भोजशयनासनैः ।
सुहृल्लिङ्गधरः शत्रुर्मुनेर्दुष्टमिवेन्द्रियम्

sarvairupāyairhantavyaḥ sambhojaśayanāsanaiḥ |
suhṛlliṅgadharaḥ śatrurmunerduṣṭamivendriyam

नैरृतास्ते समादिष्टा भर्त्रा वै शूलपाणयः ।
तिग्मदंष्ट्रकरालास्यास्ताम्रश्मश्रुशिरोरुहाः

nairṛtāste samādiṣṭā bhartrā vai śūlapāṇayaḥ |
tigmadaṃṣṭrakarālāsyāstāmraśmaśruśiroruhāḥ

नदन्तो भैरवं नादं छिन्धि भिन्धीति वादिनः ।
आसीनं चाहनन्शूलैः प्रह्रादं सर्वमर्मसु

nadanto bhairavaṃ nādaṃ chindhi bhindhīti vādinaḥ |
āsīnaṃ cāhananśūlaiḥ prahrādaṃ sarvamarmasu

परे ब्रह्मण्यनिर्देश्ये भगवत्यखिलात्मनि ।
युक्तात्मन्यफला आसन्नपुण्यस्येव सत्क्रियाः

pare brahmaṇyanirdeśye bhagavatyakhilātmani |
yuktātmanyaphalā āsannapuṇyasyeva satkriyāḥ

प्रयासेऽपहते तस्मिन्दैत्येन्द्रः परिशङ्कितः ।
चकार तद्वधोपायान्निर्बन्धेन युधिष्ठिर

prayāse'pahate tasmindaityendraḥ pariśaṅkitaḥ |
cakāra tadvadhopāyānnirbandhena yudhiṣṭhira

दिग्गजैर्दन्दशूकेन्द्रैरभिचारावपातनैः ।
मायाभिः सन्निरोधैश्च गरदानैरभोजनैः

diggajairdandaśūkendrairabhicārāvapātanaiḥ |
māyābhiḥ sannirodhaiśca garadānairabhojanaiḥ

हिमवाय्वग्निसलिलैः पर्वताक्रमणैरपि ।
न शशाक यदा हन्तुमपापमसुरः सुतम्

himavāyvagnisalilaiḥ parvatākramaṇairapi |
na śaśāka yadā hantumapāpamasuraḥ sutam

चिन्तां दीर्घतमां प्राप्तस्तत्कर्तुं नाभ्यपद्यत ।
एष मे बह्वसाधूक्तो वधोपायाश्च निर्मिताः ।
तैस्तैद्रोहैरसद्धर्मैर्मुक्तः स्वेनैव तेजसा

cintāṃ dīrghatamāṃ prāptastatkartuṃ nābhyapadyata |
eṣa me bahvasādhūkto vadhopāyāśca nirmitāḥ |
taistaidrohairasaddharmairmuktaḥ svenaiva tejasā

वर्तमानोऽविदूरे वै बालोऽप्यजडधीरयम् ।
न विस्मरति मेऽनार्यं शुनः शेप इव प्रभुः

vartamāno'vidūre vai bālo'pyajaḍadhīrayam |
na vismarati me'nāryaṃ śunaḥ śepa iva prabhuḥ

अप्रमेयानुभावोऽयमकुतश्चिद्भयोऽमरः ।
नूनमेतद्विरोधेन मृत्युर्मे भविता न वा

aprameyānubhāvo'yamakutaścidbhayo'maraḥ |
nūnametadvirodhena mṛtyurme bhavitā na vā

इति तच्चिन्तया किञ्चिन्म्लानश्रियमधोमुखम् ।
(शण्डामर्कावौशनसौ विविक्त इति होचतुः)

iti taccintayā kiñcinmlānaśriyamadhomukham |
(śaṇḍāmarkāvauśanasau vivikta iti hocatuḥ)

जितं त्वयैकेन जगत्त्रयं भ्रुवोर्विजृम्भणत्रस्तसमस्तधिष्ण्यपम् ।
न तस्य चिन्त्यं तव नाथ चक्ष्वहे न वै शिशूनां गुणदोषयोः पदम्

jitaṃ tvayaikena jagattrayaṃ bhruvorvijṛmbhaṇatrastasamastadhiṣṇyapam |
na tasya cintyaṃ tava nātha cakṣvahe na vai śiśūnāṃ guṇadoṣayoḥ padam

इमं तु पाशैर्वरुणस्य बद्ध्वा निधेहि भीतो न पलायते यथा ।
बुद्धिश्च पुंसो वयसार्यसेवया यावद्गुरुर्भार्गव आगमिष्यति

imaṃ tu pāśairvaruṇasya baddhvā nidhehi bhīto na palāyate yathā |
buddhiśca puṃso vayasāryasevayā yāvadgururbhārgava āgamiṣyati

तथेति गुरुपुत्रोक्तमनुज्ञायेदमब्रवीत् ।
धर्मो ह्यस्योपदेष्टव्यो राज्ञां यो गृहमेधिनाम्

tatheti guruputroktamanujñāyedamabravīt |
dharmo hyasyopadeṣṭavyo rājñāṃ yo gṛhamedhinām

धर्ममर्थं च कामं च नितरां चानुपूर्वशः ।
प्रह्रादायोचतू राजन्प्रश्रितावनताय च

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca nitarāṃ cānupūrvaśaḥ |
prahrādāyocatū rājanpraśritāvanatāya ca

यथा त्रिवर्गं गुरुभिरात्मने उपशिक्षितम् ।
न साधु मेने तच्छिक्षां द्वन्द्वारामोपवर्णिताम्

yathā trivargaṃ gurubhirātmane upaśikṣitam |
na sādhu mene tacchikṣāṃ dvandvārāmopavarṇitām

यदाचार्यः परावृत्तो गृहमेधीयकर्मसु ।
वयस्यैर्बालकैस्तत्र सोपहूतः कृतक्षणैः

yadācāryaḥ parāvṛtto gṛhamedhīyakarmasu |
vayasyairbālakaistatra sopahūtaḥ kṛtakṣaṇaiḥ

अथ तान्श्लक्ष्णया वाचा प्रत्याहूय महाबुधः ।
उवाच विद्वांस्तन्निष्ठां कृपया प्रहसन्निव

atha tānślakṣṇayā vācā pratyāhūya mahābudhaḥ |
uvāca vidvāṃstanniṣṭhāṃ kṛpayā prahasanniva

ते तु तद्गौरवात्सर्वे त्यक्तक्रीडापरिच्छदाः ।
बाला अदूषितधियो द्वन्द्वारामेरितेहितैः

te tu tadgauravātsarve tyaktakrīḍāparicchadāḥ |
bālā adūṣitadhiyo dvandvārāmeritehitaiḥ

पर्युपासत राजेन्द्र तन्न्यस्तहृदयेक्षणाः ।
तानाह करुणो मैत्रो महाभागवतोऽसुरः

paryupāsata rājendra tannyastahṛdayekṣaṇāḥ |
tānāha karuṇo maitro mahābhāgavato'suraḥ