Chapter 1: Ajamila at death calls out Narayana

निवृत्तिमार्गः कथित आदौ भगवता यथा ।
क्रमयोगोपलब्धेन ब्रह्मणा यदसंसृतिः

nivṛttimārgaḥ kathita ādau bhagavatā yathā |
kramayogopalabdhena brahmaṇā yadasaṃsṛtiḥ

प्रवृत्तिलक्षणश्चैव त्रैगुण्यविषयो मुने ।
योऽसावलीनप्रकृतेः गुणसर्गः पुनः पुनः

pravṛttilakṣaṇaścaiva traiguṇyaviṣayo mune |
yo'sāvalīnaprakṛteḥ guṇasargaḥ punaḥ punaḥ

अधर्मलक्षणा नाना नरकाश्चानुवर्णिताः ।
मन्वन्तरश्च व्याख्यात आद्यः स्वायम्भुवो यतः

adharmalakṣaṇā nānā narakāścānuvarṇitāḥ |
manvantaraśca vyākhyāta ādyaḥ svāyambhuvo yataḥ

प्रियव्रतोत्तानपदोः वंशस्तत् चरितानि च ।
द्वीपवर्षसमुद्राद्रि नद्युद्यान वनस्पतीन्

priyavratottānapadoḥ vaṃśastat caritāni ca |
dvīpavarṣasamudrādri nadyudyāna vanaspatīn

धरामण्डलसंस्थानं भागलक्षणमानतः ।
ज्योतिषां विवराणां च यथेदं असृजद्विभुः

dharāmaṇḍalasaṃsthānaṃ bhāgalakṣaṇamānataḥ |
jyotiṣāṃ vivarāṇāṃ ca yathedaṃ asṛjadvibhuḥ

अधुनेह महाभाग यथैव नरकान्नरः ।
नानोग्रयातनान्नेयात् तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

adhuneha mahābhāga yathaiva narakānnaraḥ |
nānograyātanānneyāt tanme vyākhyātumarhasi

न चेदिहैवापचितिं यथांहसः
कृतस्य कुर्यान् मनौक्तपाणिभिः ।
ध्रुवं स वै प्रेत्य नरकानुपैति
ये कीर्तिता मे भवतः तिग्मयातनाः

na cedihaivāpacitiṃ yathāṃhasaḥ
kṛtasya kuryān manauktapāṇibhiḥ |
dhruvaṃ sa vai pretya narakānupaiti
ye kīrtitā me bhavataḥ tigmayātanāḥ

तस्मात्पुरैवाश्विह पापनिष्कृतौ
यतेत मृत्योरविपद्यतात्मना ।
दोषस्य दृष्ट्वा गुरुलाघवं यथा
भिषक्चिकित्सेत रुजां निदानवित्

tasmātpuraivāśviha pāpaniṣkṛtau
yateta mṛtyoravipadyatātmanā |
doṣasya dṛṣṭvā gurulāghavaṃ yathā
bhiṣakcikitseta rujāṃ nidānavit

दृष्टश्रुताभ्यां यत्पापं जानन् अपि आत्मनोऽहितम् ।
करोति भूयो विवशः प्रायश्चित्तमथो कथम्

dṛṣṭaśrutābhyāṃ yatpāpaṃ jānan api ātmano'hitam |
karoti bhūyo vivaśaḥ prāyaścittamatho katham

क्वचित् निवर्तते अभद्रात् क्वचित् चरति तत्पुनः ।
प्रायश्चित्तमथोऽपार्थं मन्ये कुञ्जरशौचवत्

kvacit nivartate abhadrāt kvacit carati tatpunaḥ |
prāyaścittamatho'pārthaṃ manye kuñjaraśaucavat

कर्मणा कर्मनिर्हारो न ह्यात्यन्तिक इष्यते ।
अविद्वदधिकारित्वात् प्रायश्चित्तं विमर्शनम्

karmaṇā karmanirhāro na hyātyantika iṣyate |
avidvadadhikāritvāt prāyaścittaṃ vimarśanam

नाश्नतः पथ्यमेवान्नं व्याधयोऽभिभवन्ति हि ।
एवं नियमकृद् राजन् शनैः क्षेमाय कल्पते

nāśnataḥ pathyamevānnaṃ vyādhayo'bhibhavanti hi |
evaṃ niyamakṛd rājan śanaiḥ kṣemāya kalpate

तपसा ब्रह्मचर्येण शमेन च दमेन च ।
त्यागेन सत्यशौचाभ्यां यमेन नियमेन वा

tapasā brahmacaryeṇa śamena ca damena ca |
tyāgena satyaśaucābhyāṃ yamena niyamena vā

देहवाग्बुद्धिजं धीरा धर्मज्ञाः श्रद्धयान्विताः ।
क्षिपन्त्यघं महदपि वेणुगुल्ममिवानलः

dehavāgbuddhijaṃ dhīrā dharmajñāḥ śraddhayānvitāḥ |
kṣipantyaghaṃ mahadapi veṇugulmamivānalaḥ

केचित्केवलया भक्त्या वासुदेवपरायणाः ।
अघं धुन्वन्ति कार्त्स्न्येन नीहारमिव भास्करः

kecitkevalayā bhaktyā vāsudevaparāyaṇāḥ |
aghaṃ dhunvanti kārtsnyena nīhāramiva bhāskaraḥ

न तथा ह्यघवान् राजन् पूयेत तप आदिभिः ।
यथा कृष्णार्पितप्राणः तत्पूरुषनिषेवया

na tathā hyaghavān rājan pūyeta tapa ādibhiḥ |
yathā kṛṣṇārpitaprāṇaḥ tatpūruṣaniṣevayā

सध्रीचीनो ह्ययं लोके पन्थाः क्षेमोऽकुतोभयः ।
सुशीलाः साधवो यत्र नारायणपरायणाः

sadhrīcīno hyayaṃ loke panthāḥ kṣemo'kutobhayaḥ |
suśīlāḥ sādhavo yatra nārāyaṇaparāyaṇāḥ

प्रायश्चित्तानि चीर्णानि नारायणपराङ्मुखम् ।
न निष्पुनन्ति राजेन्द्र सुराकुम्भमिवापगाः

prāyaścittāni cīrṇāni nārāyaṇaparāṅmukham |
na niṣpunanti rājendra surākumbhamivāpagāḥ

सकृन्मनः कृष्णपदारविन्दयोः
र्निवेशितं तद्गुणरागि यैरिह ।
न ते यमं पाशभृतश्च तद्भटान्
स्वन्स्वप्नेऽपि पश्यन्ति हि चीर्णनिष्कृताः

sakṛnmanaḥ kṛṣṇapadāravindayoḥ
rniveśitaṃ tadguṇarāgi yairiha |
na te yamaṃ pāśabhṛtaśca tadbhaṭān
svansvapne'pi paśyanti hi cīrṇaniṣkṛtāḥ

अत्र च उदाहरन्ति इमं इतिहासं पुरातनम् ।
दूतानां विष्णुयमयोः संवादस्तं निबोध मे

atra ca udāharanti imaṃ itihāsaṃ purātanam |
dūtānāṃ viṣṇuyamayoḥ saṃvādastaṃ nibodha me

कान्यकुब्जे द्विजः कश्चित् दासीपतिरजामिलः ।
नाम्ना नष्टसदाचारो दास्याः संसर्गदूषितः

kānyakubje dvijaḥ kaścit dāsīpatirajāmilaḥ |
nāmnā naṣṭasadācāro dāsyāḥ saṃsargadūṣitaḥ

बन्द्यक्षैः कैतवैश्चौर्यैः गर्हितां वृत्तिमास्थितः ।
बिभ्रत्कुटुम्बं अशुचिः यातयामास देहिनः

bandyakṣaiḥ kaitavaiścauryaiḥ garhitāṃ vṛttimāsthitaḥ |
bibhratkuṭumbaṃ aśuciḥ yātayāmāsa dehinaḥ

एवं निवसतस्तस्य लालयानस्य तत्सुतान् ।
कालोऽत्यगान् महान् राजन् नष्टाशीत्यायुषः समाः

evaṃ nivasatastasya lālayānasya tatsutān |
kālo'tyagān mahān rājan naṣṭāśītyāyuṣaḥ samāḥ

तस्य प्रवयसः पुत्रा दश तेषां तु योऽवमः ।
बालो नारायणो नाम्ना पित्रोश्च दयितो भृशम्

tasya pravayasaḥ putrā daśa teṣāṃ tu yo'vamaḥ |
bālo nārāyaṇo nāmnā pitrośca dayito bhṛśam

स बद्धहृदयस्तस्मिन् अर्भके कलभाषिणि ।
निरीक्षमाणस्तल्लीलां मुमुदे जरठो भृशम्

sa baddhahṛdayastasmin arbhake kalabhāṣiṇi |
nirīkṣamāṇastallīlāṃ mumude jaraṭho bhṛśam

भुञ्जानः प्रपिबन् खादन् बालकं स्नेहयन्त्रितः ।
भोजयन् पाययन्मूढो न वेदागतमन्तकम्

bhuñjānaḥ prapiban khādan bālakaṃ snehayantritaḥ |
bhojayan pāyayanmūḍho na vedāgatamantakam

स एवं वर्तमानोऽज्ञो मृत्युकाल उपस्थिते ।
मतिं चकार तनये बाले नारायणाह्वये

sa evaṃ vartamāno'jño mṛtyukāla upasthite |
matiṃ cakāra tanaye bāle nārāyaṇāhvaye

स पाशहस्तान् त्रीन् दृष्ट्वा पुरुषान् अति दारुणान् ।
वक्रतुण्डान् ऊर्ध्वरोम्ण आत्मानं नेतुमागतान्

sa pāśahastān trīn dṛṣṭvā puruṣān ati dāruṇān |
vakratuṇḍān ūrdhvaromṇa ātmānaṃ netumāgatān

दूरे क्रीडनकासक्तं पुत्रं नारायणाह्वयम् ।
प्लावितेन स्वरेणोच्चैः आजुहावाकुलेन्द्रियः

dūre krīḍanakāsaktaṃ putraṃ nārāyaṇāhvayam |
plāvitena svareṇoccaiḥ ājuhāvākulendriyaḥ

निशम्य म्रियमाणस्य मुखतो हरिकीर्तनम् ।
भर्तुर्नाम महाराज पार्षदाः सहसाऽपतन्

niśamya mriyamāṇasya mukhato harikīrtanam |
bharturnāma mahārāja pārṣadāḥ sahasā'patan

विकर्षतोऽन्तर्हृदयाद् दासीपतिमजामिलम् ।
यमप्रेष्यान् विष्णुदूता वारयामासुरोजसा

vikarṣato'ntarhṛdayād dāsīpatimajāmilam |
yamapreṣyān viṣṇudūtā vārayāmāsurojasā

ऊचुर्निषेधितास्तांस्ते वैवस्वतपुरःसराः ।
के यूयं प्रतिषेद्धारो धर्मराजस्य शासनम्

ūcurniṣedhitāstāṃste vaivasvatapuraḥsarāḥ |
ke yūyaṃ pratiṣeddhāro dharmarājasya śāsanam

कस्य वा कुत आयाताः कस्मादस्य निषेधथ ।
किं देवा उपदेवा या यूयं किं सिद्धसत्तमाः

kasya vā kuta āyātāḥ kasmādasya niṣedhatha |
kiṃ devā upadevā yā yūyaṃ kiṃ siddhasattamāḥ

सर्वे पद्मपलाशाक्षाः पीतकौशेयवाससः ।
किरीटिनः कुण्डलिनो लसत्पुष्करमालिनः

sarve padmapalāśākṣāḥ pītakauśeyavāsasaḥ |
kirīṭinaḥ kuṇḍalino lasatpuṣkaramālinaḥ

सर्वे च नूत्नवयसः सर्वे चारुचतुर्भुजाः ।
धनुर्निषङ्गासिगदा शङ्खचक्राम्बुजश्रियः

sarve ca nūtnavayasaḥ sarve cārucaturbhujāḥ |
dhanurniṣaṅgāsigadā śaṅkhacakrāmbujaśriyaḥ

दिशो वितिमिरालोकाः कुर्वन्तः स्वेन तेजसा ।
किमर्थं धर्मपालस्य किङ्करान्नो निषेधथ

diśo vitimirālokāḥ kurvantaḥ svena tejasā |
kimarthaṃ dharmapālasya kiṅkarānno niṣedhatha

इत्युक्ते यमदूतैस्ते वासुदेवोक्तकारिणः ।
तान् प्रत्यूचुः प्रहस्येदं मेघनिर्ह्रादया गिरा

ityukte yamadūtaiste vāsudevoktakāriṇaḥ |
tān pratyūcuḥ prahasyedaṃ meghanirhrādayā girā

यूयं वै धर्मराजस्य यदि निर्देशकारिणः ।
ब्रूत धर्मस्य नस्तत्त्वं यच्च धर्मस्य लक्षणम्

yūyaṃ vai dharmarājasya yadi nirdeśakāriṇaḥ |
brūta dharmasya nastattvaṃ yacca dharmasya lakṣaṇam

कथं स्विद् ध्रियते दण्डः किं वास्य स्थानमीप्सितम् ।
दण्ड्याः किं कारिणः सर्वे आहो स्वित् कतिचिन्नृणाम्

kathaṃ svid dhriyate daṇḍaḥ kiṃ vāsya sthānamīpsitam |
daṇḍyāḥ kiṃ kāriṇaḥ sarve āho svit katicinnṛṇām

वेदप्रणिहितो धर्मो ह्यधर्मस्तद्विपर्ययः ।
वेदो नारायणः साक्षाय् स्वयम्भूः इति शुश्रुम

vedapraṇihito dharmo hyadharmastadviparyayaḥ |
vedo nārāyaṇaḥ sākṣāy svayambhūḥ iti śuśruma

येन स्वधाम्न्यमी भावा रजःसत्त्वतमोमयाः ।
गुणनामक्रियारूपैः विभाव्यन्ते यथातथम्

yena svadhāmnyamī bhāvā rajaḥsattvatamomayāḥ |
guṇanāmakriyārūpaiḥ vibhāvyante yathātatham

सूर्योऽग्निः खं मरुद्गावः सोमः सन्ध्याहनी दिशः ।
कं कुः स्वयं धर्म इति ह्येते दैह्यस्य साक्षिणः

sūryo'gniḥ khaṃ marudgāvaḥ somaḥ sandhyāhanī diśaḥ |
kaṃ kuḥ svayaṃ dharma iti hyete daihyasya sākṣiṇaḥ

एतैरधर्मो विज्ञातः स्थानं दण्डस्य युज्यते ।
सर्वे कर्मानुरोधेन दण्डमर्हन्ति कारिणः

etairadharmo vijñātaḥ sthānaṃ daṇḍasya yujyate |
sarve karmānurodhena daṇḍamarhanti kāriṇaḥ

सम्भवन्ति हि भद्राणि विपरीतानि चानघाः ।
कारिणां गुणसङ्गोऽस्ति देहवान् न ह्यकर्मकृत्

sambhavanti hi bhadrāṇi viparītāni cānaghāḥ |
kāriṇāṃ guṇasaṅgo'sti dehavān na hyakarmakṛt

येन यावान् यथाधर्मो धर्मो वेह समीहितः ।
स एव तत्फलं भुङ्क्ते तथा तावदमुत्र वै

yena yāvān yathādharmo dharmo veha samīhitaḥ |
sa eva tatphalaṃ bhuṅkte tathā tāvadamutra vai

यथेह देवप्रवराः त्रैविध्यं उपलभ्यते ।
भूतेषु गुणवैचित्र्यात् तथान्यत्रानुमीयते

yatheha devapravarāḥ traividhyaṃ upalabhyate |
bhūteṣu guṇavaicitryāt tathānyatrānumīyate

वर्तमानोऽन्ययोः कालो गुणाभिज्ञापको यथा ।
एवं जन्मान्ययोरेतद् धर्माधर्मनिदर्शनम्

vartamāno'nyayoḥ kālo guṇābhijñāpako yathā |
evaṃ janmānyayoretad dharmādharmanidarśanam

मनसैव पुरे देवः पूर्वरूपं विपश्यति ।
अनुमीमांसतेऽपूर्वं मनसा भगवानजः

manasaiva pure devaḥ pūrvarūpaṃ vipaśyati |
anumīmāṃsate'pūrvaṃ manasā bhagavānajaḥ

यथाज्ञस्तमसा युक्त उपास्ते व्यक्तमेव हि ।
न वेद पूर्वमपरं नष्टजन्मस्मृतिस्तथा

yathājñastamasā yukta upāste vyaktameva hi |
na veda pūrvamaparaṃ naṣṭajanmasmṛtistathā

पञ्चभिः कुरुते स्वार्थान् पञ्च वेदाथ पञ्चभिः ।
एकस्तु षोडशेन त्रीन् स्वयं सप्तदशोऽश्नुते

pañcabhiḥ kurute svārthān pañca vedātha pañcabhiḥ |
ekastu ṣoḍaśena trīn svayaṃ saptadaśo'śnute

तदेतत् षोडशकलं लिङ्गं शक्तित्रयं महत् ।
धत्तेऽनुसंसृतिं पुंसि हर्षशोकभयार्तिदाम्

tadetat ṣoḍaśakalaṃ liṅgaṃ śaktitrayaṃ mahat |
dhatte'nusaṃsṛtiṃ puṃsi harṣaśokabhayārtidām

देह्यज्ञोऽजितषड्वर्गो नेच्छन् कर्माणि कार्यते ।
कोशकार इवात्मानं कर्मणाऽऽच्छाद्य मुह्यति

dehyajño'jitaṣaḍvargo necchan karmāṇi kāryate |
kośakāra ivātmānaṃ karmaṇā''cchādya muhyati

न हि कश्चित् क्षणमपि जातु तिष्ठत्यकर्मकृत् ।
कार्यते ह्यवशः कर्म गुणैः स्वाभाविकैर्बलात्

na hi kaścit kṣaṇamapi jātu tiṣṭhatyakarmakṛt |
kāryate hyavaśaḥ karma guṇaiḥ svābhāvikairbalāt

लब्ध्वा निमित्तमव्यक्तं व्यक्ताव्यक्तं भवत्युत ।
यथायोनि यथाबीजं स्वभावेन बलीयसा

labdhvā nimittamavyaktaṃ vyaktāvyaktaṃ bhavatyuta |
yathāyoni yathābījaṃ svabhāvena balīyasā

एष प्रकृतिसङ्गेन पुरुषस्य विपर्ययः ।
आसीत्स एव न चिराद् ईशसङ्गाद् विलीयते

eṣa prakṛtisaṅgena puruṣasya viparyayaḥ |
āsītsa eva na cirād īśasaṅgād vilīyate

अयं हि श्रुतसम्पन्नः शीलवृत्तगुणालयः ।
धृतव्रतो मृदुर्दान्तः सत्यवान् मंत्रविच्छुचिः

ayaṃ hi śrutasampannaḥ śīlavṛttaguṇālayaḥ |
dhṛtavrato mṛdurdāntaḥ satyavān maṃtravicchuciḥ

गुर्वग्न्यतिथिवृद्धानां शुश्रूषुर्निरहङ्कृतः ।
सर्वभूतसुहृत्साधुः मिर्मितवागनसूयकः

gurvagnyatithivṛddhānāṃ śuśrūṣurnirahaṅkṛtaḥ |
sarvabhūtasuhṛtsādhuḥ mirmitavāganasūyakaḥ

एकदासौ वनं यातः पितृसन्देशकृद् द्विजः ।
आदाय तत आवृत्तः फलपुष्पसमित्कुशान्

ekadāsau vanaṃ yātaḥ pitṛsandeśakṛd dvijaḥ |
ādāya tata āvṛttaḥ phalapuṣpasamitkuśān

ददर्श कामिनं कञ्चित् शूद्रं सह भुजिष्यया ।
पीत्वा च मधु मैरेयं मदाघूर्णितनेत्रया

dadarśa kāminaṃ kañcit śūdraṃ saha bhujiṣyayā |
pītvā ca madhu maireyaṃ madāghūrṇitanetrayā

मत्तया विश्लथन्नीव्या व्यपेतं निरपत्रपम् ।
क्रीडन्तं अनुगायन्तं हसन्तमनयान्तिके

mattayā viślathannīvyā vyapetaṃ nirapatrapam |
krīḍantaṃ anugāyantaṃ hasantamanayāntike

दृष्ट्वा तां कामलिप्तेन बाहुना परिरम्भिताम् ।
जगाम हृच्छयवशं सहसैव विमोहितः

dṛṣṭvā tāṃ kāmaliptena bāhunā parirambhitām |
jagāma hṛcchayavaśaṃ sahasaiva vimohitaḥ

स्तम्भयन् आत्मनात्मानं यावत्सत्त्वं यथाश्रुतम् ।
न शशाक समाधातुं मनो मदनवेपितम्

stambhayan ātmanātmānaṃ yāvatsattvaṃ yathāśrutam |
na śaśāka samādhātuṃ mano madanavepitam

तन्निमित्तस्मरव्याज ग्रहग्रस्तो विचेतनः ।
तामेव मनसा ध्यायन् स्वधर्माद् विरराम ह

tannimittasmaravyāja grahagrasto vicetanaḥ |
tāmeva manasā dhyāyan svadharmād virarāma ha

तामेव तोषयामास पित्र्येणार्थेन यावता ।
ग्राम्यैर्मनोरमैः कामैः प्रसीदेत यथा तथा

tāmeva toṣayāmāsa pitryeṇārthena yāvatā |
grāmyairmanoramaiḥ kāmaiḥ prasīdeta yathā tathā

विप्रां स्वभार्यामप्रौढां कुले महति लम्भिताम् ।
विससर्जाचिरात्पापः स्वैरिण्यापाङ्गविद्धधीः

viprāṃ svabhāryāmaprauḍhāṃ kule mahati lambhitām |
visasarjācirātpāpaḥ svairiṇyāpāṅgaviddhadhīḥ

यतस्ततश्चोपनिन्ये न्यायतोऽन्यायतो धनम् ।
बभारास्याः कुटुम्बिन्याः कुटुम्बं मन्दधीरयम्

yatastataścopaninye nyāyato'nyāyato dhanam |
babhārāsyāḥ kuṭumbinyāḥ kuṭumbaṃ mandadhīrayam

यदसौ शास्त्रमुल्लङ्घ्य स्वैरचार्यतिगर्हितः ।
अवर्तत चिरं कालं अघायुः अशुचिर्मलात्

yadasau śāstramullaṅghya svairacāryatigarhitaḥ |
avartata ciraṃ kālaṃ aghāyuḥ aśucirmalāt

तत एनं दण्डपाणेः सकाशं कृतकिल्बिषम् ।
नेष्यामोऽकृतनिर्वेशं यत्र दण्डेन शुद्ध्यति

tata enaṃ daṇḍapāṇeḥ sakāśaṃ kṛtakilbiṣam |
neṣyāmo'kṛtanirveśaṃ yatra daṇḍena śuddhyati