Chapter 25: Narada begins the allegory of Puranjana

इति सन्दिश्य भगवान् बार्हिषदैरभिपूजितः ।
पश्यतां राजपुत्राणां तत्रैवान्तर्दधे हरः

iti sandiśya bhagavān bārhiṣadairabhipūjitaḥ |
paśyatāṃ rājaputrāṇāṃ tatraivāntardadhe haraḥ

रुद्रगीतं भगवतः स्तोत्रं सर्वे प्रचेतसः ।
जपन्तस्ते तपस्तेपुः वर्षाणां अयुतं जले

rudragītaṃ bhagavataḥ stotraṃ sarve pracetasaḥ |
japantaste tapastepuḥ varṣāṇāṃ ayutaṃ jale

प्राचीनबर्हिषं क्षत्तः कर्मस्वासक्तमानसम् ।
नारदोऽध्यात्मतत्त्वज्ञः कृपालुः प्रत्यबोधयत्

prācīnabarhiṣaṃ kṣattaḥ karmasvāsaktamānasam |
nārado'dhyātmatattvajñaḥ kṛpāluḥ pratyabodhayat

श्रेयस्त्वं कतमद्राजन् कर्मणात्मन ईहसे ।
दुःखहानिः सुखावाप्तिः श्रेयस्तन्नेह चेष्यते

śreyastvaṃ katamadrājan karmaṇātmana īhase |
duḥkhahāniḥ sukhāvāptiḥ śreyastanneha ceṣyate

न जानामि महाभाग परं कर्मापविद्धधीः ।
ब्रूहि मे विमलं ज्ञानं येन मुच्येय कर्मभिः

na jānāmi mahābhāga paraṃ karmāpaviddhadhīḥ |
brūhi me vimalaṃ jñānaṃ yena mucyeya karmabhiḥ

गृहेषु कूटधर्मेषु पुत्रदारधनार्थधीः ।
न परं विन्दते मूढो भ्राम्यन् संसारवर्त्मसु

gṛheṣu kūṭadharmeṣu putradāradhanārthadhīḥ |
na paraṃ vindate mūḍho bhrāmyan saṃsāravartmasu

भो भोः प्रजापते राजन् पशून् पश्य त्वयाध्वरे ।
संज्ञापिताञ्जीवसङ्घान् निर्घृणेन सहस्रशः

bho bhoḥ prajāpate rājan paśūn paśya tvayādhvare |
saṃjñāpitāñjīvasaṅghān nirghṛṇena sahasraśaḥ

एते त्वां सम्प्रतीक्षन्ते स्मरन्तो वैशसं तव ।
सम्परेतमयःकूटैः छिन्दति उत्थितमन्यवः

ete tvāṃ sampratīkṣante smaranto vaiśasaṃ tava |
samparetamayaḥkūṭaiḥ chindati utthitamanyavaḥ

अत्र ते कथयिष्येऽमुं इतिहासं पुरातनम् ।
पुरञ्जनस्य चरितं निबोध गदतो मम

atra te kathayiṣye'muṃ itihāsaṃ purātanam |
purañjanasya caritaṃ nibodha gadato mama

आसीत्पुरञ्जनो नाम राजा राजन् बृहच्छ्रवाः ।
तस्याविज्ञातनामाऽऽसीत् सखाविज्ञातचेष्टितः

āsītpurañjano nāma rājā rājan bṛhacchravāḥ |
tasyāvijñātanāmā''sīt sakhāvijñātaceṣṭitaḥ

सोऽन्वेषमाणः शरणं बभ्राम पृथिवीं प्रभुः ।
नानुरूपं यदाविन्दद् अभूत्स विमना इव

so'nveṣamāṇaḥ śaraṇaṃ babhrāma pṛthivīṃ prabhuḥ |
nānurūpaṃ yadāvindad abhūtsa vimanā iva

न साधु मेने ताः सर्वा भूतले यावतीः पुरः ।
कामान् कामयमानोऽसौ तस्य तस्योपपत्तये

na sādhu mene tāḥ sarvā bhūtale yāvatīḥ puraḥ |
kāmān kāmayamāno'sau tasya tasyopapattaye

स एकदा हिमवतो दक्षिणेष्वथ सानुषु ।
ददर्श नवभिर्द्वार्भिः पुरं लक्षितलक्षणाम्

sa ekadā himavato dakṣiṇeṣvatha sānuṣu |
dadarśa navabhirdvārbhiḥ puraṃ lakṣitalakṣaṇām

प्राकारोपवनाट्टाल परिखैरक्षतोरणैः ।
स्वर्णरौप्यायसैः शृङ्गैः सङ्कुलां सर्वतो गृहैः

prākāropavanāṭṭāla parikhairakṣatoraṇaiḥ |
svarṇaraupyāyasaiḥ śṛṅgaiḥ saṅkulāṃ sarvato gṛhaiḥ

नीलस्फटिकवैदूर्य मुक्तामरकतारुणैः ।
कॢप्तहर्म्यस्थलीं दीप्तां श्रिया भोगवतीमिव

nīlasphaṭikavaidūrya muktāmarakatāruṇaiḥ |
kḷptaharmyasthalīṃ dīptāṃ śriyā bhogavatīmiva

सभाचत्वर रथ्याभिः आक्रीडायतनापणैः ।
चैत्यध्वजपताकाभिः युक्तां विद्रुमवेदिभिः

sabhācatvara rathyābhiḥ ākrīḍāyatanāpaṇaiḥ |
caityadhvajapatākābhiḥ yuktāṃ vidrumavedibhiḥ

पुर्यास्तु बाह्योपवने दिव्यद्रुमलताकुले ।
नदद् विहङ्गालिकुल कोलाहलजलाशये

puryāstu bāhyopavane divyadrumalatākule |
nadad vihaṅgālikula kolāhalajalāśaye

हिमनिर्झरविप्रुष्मत् कुसुमाकरवायुना ।
चलत्प्रवालविटप नलिनीतटसम्पदि

himanirjharavipruṣmat kusumākaravāyunā |
calatpravālaviṭapa nalinītaṭasampadi

नानारण्यमृगव्रातैः अनाबाधे मुनिव्रतैः ।
आहूतं मन्यते पान्थो यत्र कोकिलकूजितैः

nānāraṇyamṛgavrātaiḥ anābādhe munivrataiḥ |
āhūtaṃ manyate pāntho yatra kokilakūjitaiḥ

यदृच्छयागतां तत्र ददर्श प्रमदोत्तमाम् ।
भृत्यैर्दशभिरायान्तीं एकैकशतनायकैः

yadṛcchayāgatāṃ tatra dadarśa pramadottamām |
bhṛtyairdaśabhirāyāntīṃ ekaikaśatanāyakaiḥ

अञ्चशीर्षाहिना गुप्तां प्रतीहारेण सर्वतः ।
अन्वेषमाणां ऋषभं अप्रौढां कामरूपिणीम्

añcaśīrṣāhinā guptāṃ pratīhāreṇa sarvataḥ |
anveṣamāṇāṃ ṛṣabhaṃ aprauḍhāṃ kāmarūpiṇīm

सुनासां सुदतीं बालां सुकपोलां वराननाम् ।
समविन्यस्तकर्णाभ्यां बिभ्रतीं कुण्डलश्रियम्

sunāsāṃ sudatīṃ bālāṃ sukapolāṃ varānanām |
samavinyastakarṇābhyāṃ bibhratīṃ kuṇḍalaśriyam

पिशङ्गनीवीं सुश्रोणीं श्यामां कनकमेखलाम् ।
पद्भ्यां क्वणद्भ्यां चलन्तीं नूपुरैर्देवतामिव

piśaṅganīvīṃ suśroṇīṃ śyāmāṃ kanakamekhalām |
padbhyāṃ kvaṇadbhyāṃ calantīṃ nūpurairdevatāmiva

स्तनौ व्यञ्जितकैशोरौ समवृत्तौ निरन्तरौ ।
वस्त्रान्तेन निगूहन्तीं व्रीडया गजगामिनीम्

stanau vyañjitakaiśorau samavṛttau nirantarau |
vastrāntena nigūhantīṃ vrīḍayā gajagāminīm

तामाह ललितं वीरः सव्रीडस्मितशोभनाम् ।
स्निग्धेनापाङ्गपुङ्खेन स्पृष्टः प्रेमोद्भ्रमद्भ्रुवा

tāmāha lalitaṃ vīraḥ savrīḍasmitaśobhanām |
snigdhenāpāṅgapuṅkhena spṛṣṭaḥ premodbhramadbhruvā

का त्वं कञ्जपलाशाक्षि कस्यासीह कुतः सति ।
इमामुप पुरीं भीरु किं चिकीर्षसि शंस मे

kā tvaṃ kañjapalāśākṣi kasyāsīha kutaḥ sati |
imāmupa purīṃ bhīru kiṃ cikīrṣasi śaṃsa me

क एतेऽनुपथा ये ते एकादश महाभटाः ।
एता वा ललनाः सुभ्रु कोऽयं तेऽहिः पुरःसरः

ka ete'nupathā ye te ekādaśa mahābhaṭāḥ |
etā vā lalanāḥ subhru ko'yaṃ te'hiḥ puraḥsaraḥ

त्वं ह्रीर्भवान्यस्यथ वाग्रमा पतिं
विचिन्वती किं मुनिवद्रहो वने ।
त्वदङ्घ्रिकामाप्तसमस्तकामं
क्व पद्मकोशः पतितः कराग्रात्

tvaṃ hrīrbhavānyasyatha vāgramā patiṃ
vicinvatī kiṃ munivadraho vane |
tvadaṅghrikāmāptasamastakāmaṃ
kva padmakośaḥ patitaḥ karāgrāt

नासां वरोर्वन्यतमा भुविस्पृक्
पुरीं इमां वीरवरेण साकम् ।
अर्हस्यलङ्कर्तुमदभ्रकर्मणा
लोकं परं श्रीरिव यज्ञपुंसा

nāsāṃ varorvanyatamā bhuvispṛk
purīṃ imāṃ vīravareṇa sākam |
arhasyalaṅkartumadabhrakarmaṇā
lokaṃ paraṃ śrīriva yajñapuṃsā

यदेष मापाङ्गविखण्डितेन्द्रियं
सव्रीडभावस्मितविभ्रमद्भ्रुवा ।
त्वयोपसृष्टो भगवान् मनोभवः
प्रबाधतेऽथानुगृहाण शोभने

yadeṣa māpāṅgavikhaṇḍitendriyaṃ
savrīḍabhāvasmitavibhramadbhruvā |
tvayopasṛṣṭo bhagavān manobhavaḥ
prabādhate'thānugṛhāṇa śobhane

त्वदाननं सुभ्रु सुतारलोचनं
व्यालम्बिनीलालकवृन्दसंवृतम् ।
उन्नीय मे दर्शय वल्गुवाचकं
यद्व्रीडया नाभिमुखं शुचिस्मिते

tvadānanaṃ subhru sutāralocanaṃ
vyālambinīlālakavṛndasaṃvṛtam |
unnīya me darśaya valguvācakaṃ
yadvrīḍayā nābhimukhaṃ śucismite

इत्थं पुरञ्जनं नारी याचमानमधीरवत् ।
अभ्यनन्दत तं वीरं हसन्ती वीर मोहिता

itthaṃ purañjanaṃ nārī yācamānamadhīravat |
abhyanandata taṃ vīraṃ hasantī vīra mohitā

न विदाम वयं सम्यक् कर्तारं पुरुषर्षभ ।
आत्मनश्च परस्यापि गोत्रं नाम च यत्कृतम्

na vidāma vayaṃ samyak kartāraṃ puruṣarṣabha |
ātmanaśca parasyāpi gotraṃ nāma ca yatkṛtam

इहाद्य सन्तमात्मानं विदाम न ततः परम् ।
येनेयं निर्मिता वीर पुरी शरणमात्मनः

ihādya santamātmānaṃ vidāma na tataḥ param |
yeneyaṃ nirmitā vīra purī śaraṇamātmanaḥ

एते सखायः सख्यो मे नरा नार्यश्च मानद ।
सुप्तायां मयि जागर्ति नागोऽयं पालयन् पुरीम्

ete sakhāyaḥ sakhyo me narā nāryaśca mānada |
suptāyāṃ mayi jāgarti nāgo'yaṃ pālayan purīm

दिष्ट्याऽऽगतोऽसि भद्रं ते ग्राम्यान् कामानभीप्ससे ।
उद्वहिष्यामि तांस्तेऽहं स्वबन्धुभिः अरिन्दम

diṣṭyā''gato'si bhadraṃ te grāmyān kāmānabhīpsase |
udvahiṣyāmi tāṃste'haṃ svabandhubhiḥ arindama

इमां त्वं अधितिष्ठस्व पुरीं नवमुखीं विभो ।
मयोपनीतान् गृह्णानः कामभोगान् शतं समाः

imāṃ tvaṃ adhitiṣṭhasva purīṃ navamukhīṃ vibho |
mayopanītān gṛhṇānaḥ kāmabhogān śataṃ samāḥ

कं नु त्वदन्यं रमये ह्यरतिज्ञमकोविदम् ।
असम्परायाभिमुखं अश्वस्तनविदं पशुम्

kaṃ nu tvadanyaṃ ramaye hyaratijñamakovidam |
asamparāyābhimukhaṃ aśvastanavidaṃ paśum

धर्मो ह्यत्रार्थकामौ च प्रजानन्दोऽमृतं यशः ।
लोका विशोका विरजा यान्न केवलिनो विदुः

dharmo hyatrārthakāmau ca prajānando'mṛtaṃ yaśaḥ |
lokā viśokā virajā yānna kevalino viduḥ

पितृदेवर्षिमर्त्यानां भूतानां आत्मनश्च ह ।
क्षेम्यं वदन्ति शरणं भवेऽस्मिन् यद्गृहाश्रमः

pitṛdevarṣimartyānāṃ bhūtānāṃ ātmanaśca ha |
kṣemyaṃ vadanti śaraṇaṃ bhave'smin yadgṛhāśramaḥ

का नाम वीर विख्यातं वदान्यं प्रियदर्शनम् ।
न वृणीत प्रियं प्राप्तं मादृशी त्वादृशं पतिम्

kā nāma vīra vikhyātaṃ vadānyaṃ priyadarśanam |
na vṛṇīta priyaṃ prāptaṃ mādṛśī tvādṛśaṃ patim

कस्या मनस्ते भुवि भोगिभोगयोः
स्त्रिया न सज्जेद्भुजयोर्महाभुज ।
योऽनाथवर्गाधिमलं घृणोद्धत
स्मितावलोकेन चरत्यपोहितुम्

kasyā manaste bhuvi bhogibhogayoḥ
striyā na sajjedbhujayormahābhuja |
yo'nāthavargādhimalaṃ ghṛṇoddhata
smitāvalokena caratyapohitum

इति तौ दम्पती तत्र समुद्य समयं मिथः ।
तां प्रविश्य पुरीं राजन् मुमुदाते शतं समाः

iti tau dampatī tatra samudya samayaṃ mithaḥ |
tāṃ praviśya purīṃ rājan mumudāte śataṃ samāḥ

उपगीयमानो ललितं तत्र तत्र च गायकैः ।
क्रीडन् परिवृतः स्त्रीभिः ह्रदिनीं आविशत् शुचौ

upagīyamāno lalitaṃ tatra tatra ca gāyakaiḥ |
krīḍan parivṛtaḥ strībhiḥ hradinīṃ āviśat śucau

सप्तोपरि कृता द्वारः पुरस्तस्यास्तु द्वे अधः ।
पृथग् विषयगत्यर्थं तस्यां यः कश्चनेश्वरः

saptopari kṛtā dvāraḥ purastasyāstu dve adhaḥ |
pṛthag viṣayagatyarthaṃ tasyāṃ yaḥ kaścaneśvaraḥ

पञ्च द्वारस्तु पौरस्त्या दक्षिणैका तथोत्तरा ।
पश्चिमे द्वे अमूषां ते नामानि नृप वर्णये

pañca dvārastu paurastyā dakṣiṇaikā tathottarā |
paścime dve amūṣāṃ te nāmāni nṛpa varṇaye

खद्योताऽऽविर्मुखी च प्राग् द्वारावेकत्र निर्मिते ।
विभ्राजितं जनपदं याति ताभ्यां द्युमत्सखः

khadyotā''virmukhī ca prāg dvārāvekatra nirmite |
vibhrājitaṃ janapadaṃ yāti tābhyāṃ dyumatsakhaḥ

नलिनी नालिनी च प्राग् द्वारौ एकत्र निर्मिते ।
अवधूतसखस्ताभ्यां विषयं याति सौरभम्

nalinī nālinī ca prāg dvārau ekatra nirmite |
avadhūtasakhastābhyāṃ viṣayaṃ yāti saurabham

मुख्या नाम पुरस्ताद् द्वाः तयाऽऽपणबहूदनौ ।
विषयौ याति पुरराड् रसज्ञविपणान्वितः

mukhyā nāma purastād dvāḥ tayā''paṇabahūdanau |
viṣayau yāti purarāḍ rasajñavipaṇānvitaḥ

पितृहूर्नृप पुर्या द्वाः दक्षिणेन पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं दक्षिणपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

pitṛhūrnṛpa puryā dvāḥ dakṣiṇena purañjanaḥ |
rāṣṭraṃ dakṣiṇapañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ

देवहूर्नाम पुर्या द्वा उत्तरेण पुरञ्जनः ।
राष्ट्रं उत्तरपञ्चालं याति श्रुतधरान्वितः

devahūrnāma puryā dvā uttareṇa purañjanaḥ |
rāṣṭraṃ uttarapañcālaṃ yāti śrutadharānvitaḥ

आसुरी नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः ।
ग्रामकं नाम विषयं दुर्मदेन समन्वितः

āsurī nāma paścād dvāḥ tayā yāti purañjanaḥ |
grāmakaṃ nāma viṣayaṃ durmadena samanvitaḥ

निर्ऋतिर्नाम पश्चाद् द्वाः तया याति पुरञ्जनः ।
वैशसं नाम विषयं लुब्धकेन समन्वितः

nirṛtirnāma paścād dvāḥ tayā yāti purañjanaḥ |
vaiśasaṃ nāma viṣayaṃ lubdhakena samanvitaḥ

अन्धावमीषां पौराणां निर्वाक् पेशस्कृतावुभौ ।
अक्षण्वतामधिपतिः ताभ्यां याति करोति च

andhāvamīṣāṃ paurāṇāṃ nirvāk peśaskṛtāvubhau |
akṣaṇvatāmadhipatiḥ tābhyāṃ yāti karoti ca

स यर्ह्यन्तःपुरगतो विषूचीनसमन्वितः ।
मोहं प्रसादं हर्षं वा याति जायात्मजोद्भवम्

sa yarhyantaḥpuragato viṣūcīnasamanvitaḥ |
mohaṃ prasādaṃ harṣaṃ vā yāti jāyātmajodbhavam

एवं कर्मसु संसक्तः कामात्मा वञ्चितोऽबुधः ।
महिषी यद् यद् ईहेत तत्तद् एवान्ववर्तत

evaṃ karmasu saṃsaktaḥ kāmātmā vañcito'budhaḥ |
mahiṣī yad yad īheta tattad evānvavartata

क्वचित्पिबन्त्यां पिबति मदिरां मदविह्वलः ।
अश्नन्त्यां क्वचिदश्नाति जक्षत्यां सह जक्षिति

kvacitpibantyāṃ pibati madirāṃ madavihvalaḥ |
aśnantyāṃ kvacidaśnāti jakṣatyāṃ saha jakṣiti

क्वचिद्गायति गायन्त्यां रुदत्यां रुदति क्वचित् ।
क्वचिद् हसन्त्यां हसति जल्पन्त्यामनु जल्पति

kvacidgāyati gāyantyāṃ rudatyāṃ rudati kvacit |
kvacid hasantyāṃ hasati jalpantyāmanu jalpati

क्वचिद् धावति धावन्त्यां तिष्ठन्त्यामनु तिष्ठति ।
अनु शेते शयानायां अन्वास्ते क्वचिदासतीम्

kvacid dhāvati dhāvantyāṃ tiṣṭhantyāmanu tiṣṭhati |
anu śete śayānāyāṃ anvāste kvacidāsatīm

क्वचित् श्रृणोति श्रृण्वन्त्यां पश्यन्त्यामनु पश्यति ।
क्वचित् जिघ्रति जिघ्रन्त्यां स्पृशन्त्यां स्पृशति क्वचित्

kvacit śrṛṇoti śrṛṇvantyāṃ paśyantyāmanu paśyati |
kvacit jighrati jighrantyāṃ spṛśantyāṃ spṛśati kvacit

क्वचिच्च शोचतीं जायां अनु शोचति दीनवत् ।
अनु हृष्यति हृष्यन्त्यां मुदितामनु मोदते

kvacicca śocatīṃ jāyāṃ anu śocati dīnavat |
anu hṛṣyati hṛṣyantyāṃ muditāmanu modate

विप्रलब्धो महिष्यैवं सर्वप्रकृतिवञ्चितः ।
नेच्छन् अनुकरोत्यज्ञः क्लैब्यात् क्रीडामृगो यथा

vipralabdho mahiṣyaivaṃ sarvaprakṛtivañcitaḥ |
necchan anukarotyajñaḥ klaibyāt krīḍāmṛgo yathā