Chapter 13: Dhruva's descendants and the birth of Vena

निशम्य कौषारविणोपवर्णितं
ध्रुवस्य वैकुण्ठपदाधिरोहणम् ।
प्ररूढभावो भगवत्यधोक्षजे
प्रष्टुं पुनस्तं विदुरः प्रचक्रमे

niśamya kauṣāraviṇopavarṇitaṃ
dhruvasya vaikuṇṭhapadādhirohaṇam |
prarūḍhabhāvo bhagavatyadhokṣaje
praṣṭuṃ punastaṃ viduraḥ pracakrame

के ते प्रचेतसो नाम कस्यापत्यानि सुव्रत ।
कस्यान्ववाये प्रख्याताः कुत्र वा सत्रमासत

ke te pracetaso nāma kasyāpatyāni suvrata |
kasyānvavāye prakhyātāḥ kutra vā satramāsata

मन्ये महाभागवतं नारदं देवदर्शनम् ।
येन प्रोक्तः क्रियायोगः परिचर्याविधिर्हरेः

manye mahābhāgavataṃ nāradaṃ devadarśanam |
yena proktaḥ kriyāyogaḥ paricaryāvidhirhareḥ

स्वधर्मशीलैः पुरुषैः भगवान् यज्ञपूरुषः ।
इज्यमानो भक्तिमता नारदेनेरितः किल

svadharmaśīlaiḥ puruṣaiḥ bhagavān yajñapūruṣaḥ |
ijyamāno bhaktimatā nāradeneritaḥ kila

यास्ता देवर्षिणा तत्र वर्णिता भगवत्कथाः ।
मह्यं शुश्रूषवे ब्रह्मन् कार्त्स्न्येनाचष्टुमर्हसि

yāstā devarṣiṇā tatra varṇitā bhagavatkathāḥ |
mahyaṃ śuśrūṣave brahman kārtsnyenācaṣṭumarhasi

ध्रुवस्य चोत्कलः पुत्रः पितरि प्रस्थिते वनम् ।
सार्वभौमश्रियं नैच्छद् अधिराजासनं पितुः

dhruvasya cotkalaḥ putraḥ pitari prasthite vanam |
sārvabhaumaśriyaṃ naicchad adhirājāsanaṃ pituḥ

स जन्मनोपशान्तात्मा निःसङ्गः समदर्शनः ।
ददर्श लोके विततं आत्मानं लोकमात्मनि

sa janmanopaśāntātmā niḥsaṅgaḥ samadarśanaḥ |
dadarśa loke vitataṃ ātmānaṃ lokamātmani

आत्मानं ब्रह्म निर्वाणं प्रत्यस्तमितविग्रहम् ।
अवबोधरसैकात्म्यं आनन्दं अनुसन्ततम्

ātmānaṃ brahma nirvāṇaṃ pratyastamitavigraham |
avabodharasaikātmyaṃ ānandaṃ anusantatam

अव्यवच्छिन्नयोगाग्नि दग्धकर्ममलाशयः ।
स्वरूपमवरुन्धानो नात्मनोऽन्यं तदैक्षत

avyavacchinnayogāgni dagdhakarmamalāśayaḥ |
svarūpamavarundhāno nātmano'nyaṃ tadaikṣata

जडान्धबधिरोन्मत्त मूकाकृतिरतन्मतिः ।
लक्षितः पथि बालानां प्रशान्तार्चिः इवानलः

jaḍāndhabadhironmatta mūkākṛtiratanmatiḥ |
lakṣitaḥ pathi bālānāṃ praśāntārciḥ ivānalaḥ

मत्वा तं जडमुन्मत्तं कुलवृद्धाः समंत्रिणः ।
वत्सरं भूपतिं चक्रुः यवीयांसं भ्रमेः सुतम्

matvā taṃ jaḍamunmattaṃ kulavṛddhāḥ samaṃtriṇaḥ |
vatsaraṃ bhūpatiṃ cakruḥ yavīyāṃsaṃ bhrameḥ sutam

स्वर्वीथिर्वत्सरस्येष्टा भार्यासूत षडात्मजान् ।
पुष्पार्णं तिग्मकेतुं च इषमूर्जं वसुं जयम्

svarvīthirvatsarasyeṣṭā bhāryāsūta ṣaḍātmajān |
puṣpārṇaṃ tigmaketuṃ ca iṣamūrjaṃ vasuṃ jayam

पुष्पार्णस्य प्रभा भार्या दोषा च द्वे बभूवतुः ।
प्रातर्मध्यन्दिनं सायं इति ह्यासन् प्रभासुताः

puṣpārṇasya prabhā bhāryā doṣā ca dve babhūvatuḥ |
prātarmadhyandinaṃ sāyaṃ iti hyāsan prabhāsutāḥ

प्रदोषो निशिथो व्युष्ट इति दोषासुतास्त्रयः ।
व्युष्टः सुतं पुष्करिण्यां सर्वतेजसमादधे

pradoṣo niśitho vyuṣṭa iti doṣāsutāstrayaḥ |
vyuṣṭaḥ sutaṃ puṣkariṇyāṃ sarvatejasamādadhe

स चक्षुः सुतमाकूत्यां पत्न्यां मनुं अवाप ह ।
मनोरसूत महिषी विरजान्नड्वला सुतान्

sa cakṣuḥ sutamākūtyāṃ patnyāṃ manuṃ avāpa ha |
manorasūta mahiṣī virajānnaḍvalā sutān

पुरुं कुत्सं त्रितं द्युम्नं सत्यवन्तमृतं व्रतम् ।
अग्निष्टोममतीरात्रं प्रद्युम्नं शिबिमुल्मुकम्

puruṃ kutsaṃ tritaṃ dyumnaṃ satyavantamṛtaṃ vratam |
agniṣṭomamatīrātraṃ pradyumnaṃ śibimulmukam

उल्मुकोऽजनयत् पुत्रान् पुष्करिण्यां षडुत्तमान् ।
अङ्गं सुमनसं ख्यातिं क्रतुं अङ्गिरसं गयम्

ulmuko'janayat putrān puṣkariṇyāṃ ṣaḍuttamān |
aṅgaṃ sumanasaṃ khyātiṃ kratuṃ aṅgirasaṃ gayam

सुनीथाङ्गस्य या पत्नी सुषुवे वेनमुल्बणम् ।
यद्दौःशील्यात्स राजर्षिः निर्विण्णो निरगात्पुरात्

sunīthāṅgasya yā patnī suṣuve venamulbaṇam |
yaddauḥśīlyātsa rājarṣiḥ nirviṇṇo niragātpurāt

यमङ्ग शेपुः कुपिता वाग्वज्रा मुनयः किल ।
गतासोस्तस्य भूयस्ते ममन्थुर्दक्षिणं करम्

yamaṅga śepuḥ kupitā vāgvajrā munayaḥ kila |
gatāsostasya bhūyaste mamanthurdakṣiṇaṃ karam

अराजके तदा लोके दस्युभिः पीडिताः प्रजाः ।
जातो नारायणांशेन पृथुराद्यः क्षितीश्वरः

arājake tadā loke dasyubhiḥ pīḍitāḥ prajāḥ |
jāto nārāyaṇāṃśena pṛthurādyaḥ kṣitīśvaraḥ

तस्य शीलनिधेः साधोः ब्रह्मण्यस्य महात्मनः ।
राज्ञः कथमभूद् दुष्टा प्रजा यद्विमना ययौ

tasya śīlanidheḥ sādhoḥ brahmaṇyasya mahātmanaḥ |
rājñaḥ kathamabhūd duṣṭā prajā yadvimanā yayau

किं वांहो वेन उद्दिश्य ब्रह्मदण्डं अयूयुजन् ।
दण्डव्रतधरे राज्ञि मुनयो धर्मकोविदाः

kiṃ vāṃho vena uddiśya brahmadaṇḍaṃ ayūyujan |
daṇḍavratadhare rājñi munayo dharmakovidāḥ

नावध्येयः प्रजापालः प्रजाभिरघवानपि ।
यदसौ लोकपालानां बिभर्त्योजः स्वतेजसा

nāvadhyeyaḥ prajāpālaḥ prajābhiraghavānapi |
yadasau lokapālānāṃ bibhartyojaḥ svatejasā

एतदाख्याहि मे ब्रह्मन् सुनीथात्मज चेष्टितम् ।
श्रद्दधानाय भक्ताय त्वं परावरवित्तमः

etadākhyāhi me brahman sunīthātmaja ceṣṭitam |
śraddadhānāya bhaktāya tvaṃ parāvaravittamaḥ

अङ्गोऽश्वमेधं राजर्षिः आजहार महाक्रतुम् ।
नाजग्मुर्देवतास्तस्मिन् आहूता ब्रह्मवादिभिः

aṅgo'śvamedhaṃ rājarṣiḥ ājahāra mahākratum |
nājagmurdevatāstasmin āhūtā brahmavādibhiḥ

तं ऊचुः विस्मितास्तत्र यजमानमथर्त्विजः ।
हवींषि हूयमानानि न ते गृह्णन्ति देवताः

taṃ ūcuḥ vismitāstatra yajamānamathartvijaḥ |
havīṃṣi hūyamānāni na te gṛhṇanti devatāḥ

राजन्हवींष्यदुष्टानि श्रद्धयाऽऽसादितानि ते ।
छन्दांस्ययातयामानि योजितानि धृतव्रतैः

rājanhavīṃṣyaduṣṭāni śraddhayā''sāditāni te |
chandāṃsyayātayāmāni yojitāni dhṛtavrataiḥ

न विदामेह देवानां हेलनं वयमण्वपि ।
यन्न गृह्णन्ति भागान् स्वान् ये देवाः कर्मसाक्षिणः

na vidāmeha devānāṃ helanaṃ vayamaṇvapi |
yanna gṛhṇanti bhāgān svān ye devāḥ karmasākṣiṇaḥ

अङ्गो द्विजवचः श्रुत्वा यजमानः सुदुर्मनाः ।
तत्प्रष्टुं व्यसृजद् वाचं सदस्यान् तदनुज्ञया

aṅgo dvijavacaḥ śrutvā yajamānaḥ sudurmanāḥ |
tatpraṣṭuṃ vyasṛjad vācaṃ sadasyān tadanujñayā

नागच्छन्त्याहुता देवा न गृह्णन्ति ग्रहानिह ।
सदसस्पतयो ब्रूत किमवद्यं मया कृतम्

nāgacchantyāhutā devā na gṛhṇanti grahāniha |
sadasaspatayo brūta kimavadyaṃ mayā kṛtam

नरदेवेह भवतो नाघं तावन् मनाक् स्थितम् ।
अस्त्येकं प्राक्तनमघं यदिहेदृक् त्वमप्रजः

naradeveha bhavato nāghaṃ tāvan manāk sthitam |
astyekaṃ prāktanamaghaṃ yadihedṛk tvamaprajaḥ

तथा साधय भद्रं ते आत्मानं सुप्रजं नृप ।
इष्टस्ते पुत्रकामस्य पुत्रं दास्यति यज्ञभुक्

tathā sādhaya bhadraṃ te ātmānaṃ suprajaṃ nṛpa |
iṣṭaste putrakāmasya putraṃ dāsyati yajñabhuk

तथा स्वभागधेयानि ग्रहीष्यन्ति दिवौकसः ।
यद् यज्ञपुरुषः साक्षाद् अपत्याय हरिर्वृतः

tathā svabhāgadheyāni grahīṣyanti divaukasaḥ |
yad yajñapuruṣaḥ sākṣād apatyāya harirvṛtaḥ

तांस्तान् कामान् हरिर्दद्याद्यान् यान् कामयते जनः ।
आराधितो यथैवैष तथा पुंसां फलोदयः

tāṃstān kāmān harirdadyādyān yān kāmayate janaḥ |
ārādhito yathaivaiṣa tathā puṃsāṃ phalodayaḥ

इति व्यवसिता विप्राः तस्य राज्ञः प्रजातये ।
पुरोडाशं निरवपन् शिपिविष्टाय विष्णवे

iti vyavasitā viprāḥ tasya rājñaḥ prajātaye |
puroḍāśaṃ niravapan śipiviṣṭāya viṣṇave

तस्मात्पुरुष उत्तस्थौ हेममाल्यमलाम्बरः ।
हिरण्मयेन पात्रेण सिद्धमादाय पायसम्

tasmātpuruṣa uttasthau hemamālyamalāmbaraḥ |
hiraṇmayena pātreṇa siddhamādāya pāyasam

स विप्रानुमतो राजा गृहीत्वाञ्जलिनौदनम् ।
अवघ्राय मुदा युक्तः प्रादात्पत्न्या उदारधीः

sa viprānumato rājā gṛhītvāñjalinaudanam |
avaghrāya mudā yuktaḥ prādātpatnyā udāradhīḥ

सा तत्पुंसवनं राज्ञी प्राश्य वै पत्युरादधे ।
गर्भं काल उपावृत्ते कुमारं सुषुवेऽप्रजा

sā tatpuṃsavanaṃ rājñī prāśya vai patyurādadhe |
garbhaṃ kāla upāvṛtte kumāraṃ suṣuve'prajā

स बाल एव पुरुषो मातामहमनुव्रतः ।
अधर्मांशोद्भवं मृत्युं तेनाभवद् अधार्मिकः

sa bāla eva puruṣo mātāmahamanuvrataḥ |
adharmāṃśodbhavaṃ mṛtyuṃ tenābhavad adhārmikaḥ

स शरासनमुद्यम्य मृगयुर्वनगोचरः ।
हन्त्यसाधुर्मृगान् दीनान् वेनोऽसावित्यरौज्जनः

sa śarāsanamudyamya mṛgayurvanagocaraḥ |
hantyasādhurmṛgān dīnān veno'sāvityaraujjanaḥ

आक्रीडे क्रीडतो बालान् वयस्यान् अतिदारुणः ।
प्रसह्य निरनुक्रोशः पशुमारममारयत्

ākrīḍe krīḍato bālān vayasyān atidāruṇaḥ |
prasahya niranukrośaḥ paśumāramamārayat

तं विचक्ष्य खलं पुत्रं शासनैः विविधैर्नृपः ।
यदा न शासितुं कल्पो भृशं आसीत् सुदुर्मनाः

taṃ vicakṣya khalaṃ putraṃ śāsanaiḥ vividhairnṛpaḥ |
yadā na śāsituṃ kalpo bhṛśaṃ āsīt sudurmanāḥ

प्रायेणाभ्यर्चितो देवो येऽप्रजा गृहमेधिनः ।
कदपत्यभृतं दुःखं ये न विन्दन्ति दुर्भरम्

prāyeṇābhyarcito devo ye'prajā gṛhamedhinaḥ |
kadapatyabhṛtaṃ duḥkhaṃ ye na vindanti durbharam

यतः पापीयसी कीर्तिः अधर्मश्च महान् नृणाम् ।
यतो विरोधः सर्वेषां यत आधिरनन्तकः

yataḥ pāpīyasī kīrtiḥ adharmaśca mahān nṛṇām |
yato virodhaḥ sarveṣāṃ yata ādhiranantakaḥ

कस्तं प्रजापदेशं वै मोहबन्धनमात्मनः ।
पण्डितो बहु मन्येत यदर्थाः क्लेशदा गृहाः

kastaṃ prajāpadeśaṃ vai mohabandhanamātmanaḥ |
paṇḍito bahu manyeta yadarthāḥ kleśadā gṛhāḥ

कदपत्यं वरं मन्ये सदपत्याच्छुचां पदात् ।
निर्विद्येत गृहान्मर्त्यो यत्क्लेशनिवहा गृहाः

kadapatyaṃ varaṃ manye sadapatyācchucāṃ padāt |
nirvidyeta gṛhānmartyo yatkleśanivahā gṛhāḥ

एवं स निर्विण्णमना नृपो गृहात्
निशीथ उत्थाय महोदयोदयात् ।
अलब्धनिद्रोऽनुपलक्षितो नृभिः
हित्वा गतो वेनसुवं प्रसुप्ताम्

evaṃ sa nirviṇṇamanā nṛpo gṛhāt
niśītha utthāya mahodayodayāt |
alabdhanidro'nupalakṣito nṛbhiḥ
hitvā gato venasuvaṃ prasuptām

विज्ञाय निर्विद्य गतं पतिं प्रजाः
पुरोहितामात्यसुहृद्गणादयः ।
विचिक्युरुर्व्यामतिशोककातरा
यथा निगूढं पुरुषं कुयोगिनः

vijñāya nirvidya gataṃ patiṃ prajāḥ
purohitāmātyasuhṛdgaṇādayaḥ |
vicikyururvyāmatiśokakātarā
yathā nigūḍhaṃ puruṣaṃ kuyoginaḥ

अलक्षयन्तः पदवीं प्रजापतेः
हतोद्यमाः प्रत्युपसृत्य ते पुरीम् ।
ऋषीन् समेतान् अभिवन्द्य साश्रवो
न्यवेदयन् पौरव भर्तृविप्लवम्

alakṣayantaḥ padavīṃ prajāpateḥ
hatodyamāḥ pratyupasṛtya te purīm |
ṛṣīn sametān abhivandya sāśravo
nyavedayan paurava bhartṛviplavam