Chapter 12: Dhruva ascends to the eternal Dhruva-loka

ध्रुवं निवृत्तं प्रतिबुद्ध्य वैशसाद्
अपेतमन्युं भगवान् धनेश्वरः ।
तत्रागतश्चारणयक्षकिन्नरैः
संस्तूयमानो न्यवदत् कृताञ्जलिम्

dhruvaṃ nivṛttaṃ pratibuddhya vaiśasād
apetamanyuṃ bhagavān dhaneśvaraḥ |
tatrāgataścāraṇayakṣakinnaraiḥ
saṃstūyamāno nyavadat kṛtāñjalim

भो भोः क्षत्रियदायाद परितुष्टोऽस्मि तेऽनघ ।
यत्त्वं पितामहादेशाद् वैरं दुस्त्यजमत्यजः

bho bhoḥ kṣatriyadāyāda parituṣṭo'smi te'nagha |
yattvaṃ pitāmahādeśād vairaṃ dustyajamatyajaḥ

न भवान् अवधीद्यक्षान् न यक्षा भ्रातरं तव ।
काल एव हि भूतानां प्रभुरप्ययभावयोः

na bhavān avadhīdyakṣān na yakṣā bhrātaraṃ tava |
kāla eva hi bhūtānāṃ prabhurapyayabhāvayoḥ

अहं त्वमित्यपार्था धीः अज्ञानात् पुरुषस्य हि ।
स्वाप्नीवाभात्यतद्ध्यानाद् यया बन्धविपर्ययौ

ahaṃ tvamityapārthā dhīḥ ajñānāt puruṣasya hi |
svāpnīvābhātyataddhyānād yayā bandhaviparyayau

तद्गच्छ ध्रुव भद्रं ते भगवन्तं अधोक्षजम् ।
सर्वभूतात्मभावेन सर्वभूतात्मविग्रहम्

tadgaccha dhruva bhadraṃ te bhagavantaṃ adhokṣajam |
sarvabhūtātmabhāvena sarvabhūtātmavigraham

भजस्व भजनीयाङ्घ्रिं अभवाय भवच्छिदम् ।
युक्तं विरहितं शक्त्या गुणमय्यात्ममायया

bhajasva bhajanīyāṅghriṃ abhavāya bhavacchidam |
yuktaṃ virahitaṃ śaktyā guṇamayyātmamāyayā

वृणीहि कामं नृप यन्मनोगतं
मत्तस्त्वमौत्तानपदेऽविशङ्कितः ।
वरं वरार्होऽम्बुजनाभपादयोः
अनन्तरं त्वां वयमङ्ग शुश्रुम

vṛṇīhi kāmaṃ nṛpa yanmanogataṃ
mattastvamauttānapade'viśaṅkitaḥ |
varaṃ varārho'mbujanābhapādayoḥ
anantaraṃ tvāṃ vayamaṅga śuśruma

स राजराजेन वराय चोदितो
ध्रुवो महाभागवतो महामतिः ।
हरौ स वव्रेऽचलितां स्मृतिं यया
तरत्ययत्नेन दुरत्ययं तमः

sa rājarājena varāya codito
dhruvo mahābhāgavato mahāmatiḥ |
harau sa vavre'calitāṃ smṛtiṃ yayā
taratyayatnena duratyayaṃ tamaḥ

तस्य प्रीतेन मनसा तां दत्त्वैडविडस्ततः ।
पश्यतोऽन्तर्दधे सोऽपि स्वपुरं प्रत्यपद्यत

tasya prītena manasā tāṃ dattvaiḍaviḍastataḥ |
paśyato'ntardadhe so'pi svapuraṃ pratyapadyata

अथायजत यज्ञेशं क्रतुभिर्भूरिदक्षिणैः ।
द्रव्यक्रियादेवतानां कर्म कर्मफलप्रदम्

athāyajata yajñeśaṃ kratubhirbhūridakṣiṇaiḥ |
dravyakriyādevatānāṃ karma karmaphalapradam

सर्वात्मनि अच्युतेऽसर्वे तीव्रौघां भक्तिमुद्वहन् ।
ददर्शात्मनि भूतेषु तं एव अवस्थितं विभुम्

sarvātmani acyute'sarve tīvraughāṃ bhaktimudvahan |
dadarśātmani bhūteṣu taṃ eva avasthitaṃ vibhum

तमेवं शीलसम्पन्नं ब्रह्मण्यं दीनवत्सलम् ।
गोप्तारं धर्मसेतूनां मेनिरे पितरं प्रजाः

tamevaṃ śīlasampannaṃ brahmaṇyaṃ dīnavatsalam |
goptāraṃ dharmasetūnāṃ menire pitaraṃ prajāḥ

षट्त्रिंशद् वर्षसाहस्रं शशास क्षितिमण्डलम् ।
भोगैः पुण्यक्षयं कुर्वन् अभोगैः अशुभक्षयम्

ṣaṭtriṃśad varṣasāhasraṃ śaśāsa kṣitimaṇḍalam |
bhogaiḥ puṇyakṣayaṃ kurvan abhogaiḥ aśubhakṣayam

एवं बहुसवं कालं महात्माविचलेन्द्रियः ।
त्रिवर्गौपयिकं नीत्वा पुत्रायादान् नृपासनम्

evaṃ bahusavaṃ kālaṃ mahātmāvicalendriyaḥ |
trivargaupayikaṃ nītvā putrāyādān nṛpāsanam

मन्यमान इदं विश्वं मायारचितमात्मनि ।
अविद्यारचितस्वप्न गन्धर्वनगरोपमम्

manyamāna idaṃ viśvaṃ māyāracitamātmani |
avidyāracitasvapna gandharvanagaropamam

आत्मस्त्र्यपत्यसुहृदो बलमृद्धकोशम्
अन्तःपुरं परिविहारभुवश्च रम्याः ।
भूमण्डलं जलधिमेखलमाकलय्य
कालोपसृष्टमिति स प्रययौ विशालाम्

ātmastryapatyasuhṛdo balamṛddhakośam
antaḥpuraṃ parivihārabhuvaśca ramyāḥ |
bhūmaṇḍalaṃ jaladhimekhalamākalayya
kālopasṛṣṭamiti sa prayayau viśālām

तस्यां विशुद्धकरणः शिववार्विगाह्य
बद्ध्वाऽऽसनं जितमरुन्मनसाऽऽहृताक्षः ।
स्थूले दधार भगवत्प्रतिरूप एतद्
ध्यायन् तदव्यवहितो व्यसृजत्समाधौ

tasyāṃ viśuddhakaraṇaḥ śivavārvigāhya
baddhvā''sanaṃ jitamarunmanasā''hṛtākṣaḥ |
sthūle dadhāra bhagavatpratirūpa etad
dhyāyan tadavyavahito vyasṛjatsamādhau

भक्तिं हरौ भगवति प्रवहन्नजस्रम्
आनन्दबाष्पकलया मुहुरर्द्यमानः ।
विक्लिद्यमानहृदयः पुलकाचिताङ्गो
नात्मानमस्मरदसाविति मुक्तलिङ्गः

bhaktiṃ harau bhagavati pravahannajasram
ānandabāṣpakalayā muhurardyamānaḥ |
viklidyamānahṛdayaḥ pulakācitāṅgo
nātmānamasmaradasāviti muktaliṅgaḥ

स ददर्श विमानाग्र्यं नभसोऽवतरद् ध्रुवः ।
विभ्राजयद् दश दिशो राकापतिमिवोदितम्

sa dadarśa vimānāgryaṃ nabhaso'vatarad dhruvaḥ |
vibhrājayad daśa diśo rākāpatimivoditam

तत्रानु देवप्रवरौ चतुर्भुजौ
श्यामौ किशोरावरुणाम्बुजेक्षणौ ।
स्थिताववष्टभ्य गदां सुवाससौ
किरीटहाराङ्गदचारुकुण्डलौ

tatrānu devapravarau caturbhujau
śyāmau kiśorāvaruṇāmbujekṣaṇau |
sthitāvavaṣṭabhya gadāṃ suvāsasau
kirīṭahārāṅgadacārukuṇḍalau

विज्ञाय तावुत्तमगायकिङ्करौ
अभ्युत्थितः साध्वसविस्मृतक्रमः ।
ननाम नामानि गृणन्मधुद्विषः
पार्षत्प्रधानौ इति संहताञ्जलिः

vijñāya tāvuttamagāyakiṅkarau
abhyutthitaḥ sādhvasavismṛtakramaḥ |
nanāma nāmāni gṛṇanmadhudviṣaḥ
pārṣatpradhānau iti saṃhatāñjaliḥ

तं कृष्णपादाभिनिविष्टचेतसं
बद्धाञ्जलिं प्रश्रयनम्रकन्धरम् ।
सुनन्दनन्दावुपसृत्य सस्मितं
प्रत्यूचतुः पुष्करनाभसम्मतौ

taṃ kṛṣṇapādābhiniviṣṭacetasaṃ
baddhāñjaliṃ praśrayanamrakandharam |
sunandanandāvupasṛtya sasmitaṃ
pratyūcatuḥ puṣkaranābhasammatau

भो भो राजन् सुभद्रं ते वाचं नोऽवहितः श्रृणु ।
यः पञ्चवर्षस्तपसा भवान् देवमतीतृपत्

bho bho rājan subhadraṃ te vācaṃ no'vahitaḥ śrṛṇu |
yaḥ pañcavarṣastapasā bhavān devamatītṛpat

तस्याखिलजगद्धातुः आवां देवस्य शार्ङ्गिणः ।
पार्षदौ इह सम्प्राप्तौ नेतुं त्वां भगवत्पदम्

tasyākhilajagaddhātuḥ āvāṃ devasya śārṅgiṇaḥ |
pārṣadau iha samprāptau netuṃ tvāṃ bhagavatpadam

सुदुर्जयं विष्णुपदं जितं त्वया
यत्सूरयोऽप्राप्य विचक्षते परम् ।
आतिष्ठ तच्चन्द्रदिवाकरादयो
ग्रहर्क्षताराः परियन्ति दक्षिणम्

sudurjayaṃ viṣṇupadaṃ jitaṃ tvayā
yatsūrayo'prāpya vicakṣate param |
ātiṣṭha taccandradivākarādayo
graharkṣatārāḥ pariyanti dakṣiṇam

अनास्थितं ते पितृभिः अन्यैरप्यङ्ग कर्हिचित् ।
आतिष्ठ जगतां वन्द्यं तद्विष्णोः परमं पदम्

anāsthitaṃ te pitṛbhiḥ anyairapyaṅga karhicit |
ātiṣṭha jagatāṃ vandyaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam

एतद्विमानप्रवरं उत्तमश्लोकमौलिना ।
उपस्थापितमायुष्मन् अधिरोढुं त्वमर्हसि

etadvimānapravaraṃ uttamaślokamaulinā |
upasthāpitamāyuṣman adhiroḍhuṃ tvamarhasi

निशम्य वैकुण्ठनियोज्यमुख्ययोः
मधुच्युतं वाचमुरुक्रमप्रियः ।
कृताभिषेकः कृतनित्यमङ्गलो
मुनीन् प्रणम्याशिषमभ्यवादयत्

niśamya vaikuṇṭhaniyojyamukhyayoḥ
madhucyutaṃ vācamurukramapriyaḥ |
kṛtābhiṣekaḥ kṛtanityamaṅgalo
munīn praṇamyāśiṣamabhyavādayat

परीत्याभ्यर्च्य धिष्ण्याग्र्यं पार्षदौ अवभिवन्द्य च ।
इयेष तदधिष्ठातुं बिभ्रद्रूपं हिरण्मयम्

parītyābhyarcya dhiṣṇyāgryaṃ pārṣadau avabhivandya ca |
iyeṣa tadadhiṣṭhātuṃ bibhradrūpaṃ hiraṇmayam

तदोत्तानपदः पुत्रो ददर्शान्तकमागतम् ।
मृत्योर्मूर्ध्नि पदं दत्त्वा आरुरोहाद्भुतं गृहम्

tadottānapadaḥ putro dadarśāntakamāgatam |
mṛtyormūrdhni padaṃ dattvā ārurohādbhutaṃ gṛham

तदा दुन्दुभयो नेदुः मृदङ्गपणवादयः ।
गन्धर्वमुख्याः प्रजगुः पेतुः कुसुमवृष्टयः

tadā dundubhayo neduḥ mṛdaṅgapaṇavādayaḥ |
gandharvamukhyāḥ prajaguḥ petuḥ kusumavṛṣṭayaḥ

स च स्वर्लोकमारोक्ष्यन् सुनीतिं जननीं ध्रुवः ।
अन्वस्मरदगं हित्वा दीनां यास्ये त्रिविष्टपम्

sa ca svarlokamārokṣyan sunītiṃ jananīṃ dhruvaḥ |
anvasmaradagaṃ hitvā dīnāṃ yāsye triviṣṭapam

इति व्यवसितं तस्य व्यवसाय सुरोत्तमौ ।
दर्शयामासतुर्देवीं पुरो यानेन गच्छतीम्

iti vyavasitaṃ tasya vyavasāya surottamau |
darśayāmāsaturdevīṃ puro yānena gacchatīm

तत्र तत्र प्रशंसद्भिः पथि वैमानिकैः सुरैः ।
अवकीर्यमाणो ददृशे कुसुमैः क्रमशो ग्रहान्

tatra tatra praśaṃsadbhiḥ pathi vaimānikaiḥ suraiḥ |
avakīryamāṇo dadṛśe kusumaiḥ kramaśo grahān

त्रिलोकीं देवयानेन सोऽतिव्रज्य मुनीनपि ।
परस्ताद्यद्ध्रुवगतिः विष्णोः पदमथाभ्यगात्

trilokīṃ devayānena so'tivrajya munīnapi |
parastādyaddhruvagatiḥ viṣṇoḥ padamathābhyagāt

यद्भ्राजमानं स्वरुचैव सर्वतो
लोकास्त्रयो ह्यनु विभ्राजन्त एते ।
यन्नाव्रजन्जन्तुषु येऽननुग्रहा
व्रजन्ति भद्राणि चरन्ति येऽनिशम्

yadbhrājamānaṃ svarucaiva sarvato
lokāstrayo hyanu vibhrājanta ete |
yannāvrajanjantuṣu ye'nanugrahā
vrajanti bhadrāṇi caranti ye'niśam

शान्ताः समदृशः शुद्धाः सर्वभूतानुरञ्जनाः ।
यान्त्यञ्जसाच्युतपदं अच्युतप्रियबान्धवाः

śāntāḥ samadṛśaḥ śuddhāḥ sarvabhūtānurañjanāḥ |
yāntyañjasācyutapadaṃ acyutapriyabāndhavāḥ

इत्युत्तानपदः पुत्रो ध्रुवः कृष्णपरायणः ।
अभूत्त्रयाणां लोकानां चूडामणिरिवामलः

ityuttānapadaḥ putro dhruvaḥ kṛṣṇaparāyaṇaḥ |
abhūttrayāṇāṃ lokānāṃ cūḍāmaṇirivāmalaḥ

गम्भीरवेगोऽनिमिषं ज्योतिषां चक्रमाहितम् ।
यस्मिन् भ्रमति कौरव्य मेढ्यामिव गवां गणः

gambhīravego'nimiṣaṃ jyotiṣāṃ cakramāhitam |
yasmin bhramati kauravya meḍhyāmiva gavāṃ gaṇaḥ

महिमानं विलोक्यास्य नारदो भगवान् ऋषिः ।
आतोद्यं वितुदन् श्लोकान् सत्रेऽगायत् प्रचेतसाम्

mahimānaṃ vilokyāsya nārado bhagavān ṛṣiḥ |
ātodyaṃ vitudan ślokān satre'gāyat pracetasām

नूनं सुनीतेः पतिदेवतायाः
तपःप्रभावस्य सुतस्य तां गतिम् ।
दृष्ट्वाभ्युपायानपि वेदवादिनो
नैवाधिगन्तुं प्रभवन्ति किं नृपाः

nūnaṃ sunīteḥ patidevatāyāḥ
tapaḥprabhāvasya sutasya tāṃ gatim |
dṛṣṭvābhyupāyānapi vedavādino
naivādhigantuṃ prabhavanti kiṃ nṛpāḥ

यः पञ्चवर्षो गुरुदारवाक्शरैः
भिन्नेन यातो हृदयेन दूयता ।
वनं मदादेशकरोऽजितं प्रभुं
जिगाय तद्भक्तगुणैः पराजितम्

yaḥ pañcavarṣo gurudāravākśaraiḥ
bhinnena yāto hṛdayena dūyatā |
vanaṃ madādeśakaro'jitaṃ prabhuṃ
jigāya tadbhaktaguṇaiḥ parājitam

यः क्षत्रबन्धुर्भुवि तस्याधिरूढं
अन्वारुरुक्षेदपि वर्षपूगैः ।
षट्पञ्चवर्षो यदहोभिरल्पैः
प्रसाद्य वैकुण्ठमवाप तत्पदम्

yaḥ kṣatrabandhurbhuvi tasyādhirūḍhaṃ
anvārurukṣedapi varṣapūgaiḥ |
ṣaṭpañcavarṣo yadahobhiralpaiḥ
prasādya vaikuṇṭhamavāpa tatpadam

एतत्तेऽभिहितं सर्वं यत्पृष्टोऽहमिह त्वया ।
ध्रुवस्योद्दामयशसः चरितं सम्मतं सताम्

etatte'bhihitaṃ sarvaṃ yatpṛṣṭo'hamiha tvayā |
dhruvasyoddāmayaśasaḥ caritaṃ sammataṃ satām

धन्यं यशस्यमायुष्यं पुण्यं स्वस्त्ययनं महत् ।
स्वर्ग्यं ध्रौव्यं सौमनस्यं प्रशस्यमघमर्षणम्

dhanyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ puṇyaṃ svastyayanaṃ mahat |
svargyaṃ dhrauvyaṃ saumanasyaṃ praśasyamaghamarṣaṇam

श्रुत्वैतत् श्रद्धयाभीक्ष्णं अच्युतप्रियचेष्टितम् ।
भवेद्भक्तिर्भगवति यया स्यात् क्लेशसङ्क्षयः

śrutvaitat śraddhayābhīkṣṇaṃ acyutapriyaceṣṭitam |
bhavedbhaktirbhagavati yayā syāt kleśasaṅkṣayaḥ

महत्त्वमिच्छतां तीर्थं श्रोतुः शीलादयो गुणाः ।
यत्र तेजस्तदिच्छूनां मानो यत्र मनस्विनाम्

mahattvamicchatāṃ tīrthaṃ śrotuḥ śīlādayo guṇāḥ |
yatra tejastadicchūnāṃ māno yatra manasvinām

प्रयतः कीर्तयेत्प्रातः समवाये द्विजन्मनाम् ।
सायं च पुण्यश्लोकस्य ध्रुवस्य चरितं महत्

prayataḥ kīrtayetprātaḥ samavāye dvijanmanām |
sāyaṃ ca puṇyaślokasya dhruvasya caritaṃ mahat

पौर्णमास्यां सिनीवाल्यां द्वादश्यां श्रवणेऽथवा ।
दिनक्षये व्यतीपाते सङ्क्रमेऽर्कदिनेऽपि वा

paurṇamāsyāṃ sinīvālyāṃ dvādaśyāṃ śravaṇe'thavā |
dinakṣaye vyatīpāte saṅkrame'rkadine'pi vā

श्रावयेत् श्रद्दधानानां तीर्थपादपदाश्रयः ।
नेच्छन् तत्रात्मनात्मानं सन्तुष्ट इति सिध्यति

śrāvayet śraddadhānānāṃ tīrthapādapadāśrayaḥ |
necchan tatrātmanātmānaṃ santuṣṭa iti sidhyati

ज्ञानमज्ञाततत्त्वाय यो दद्यात्सत्पथेऽमृतम् ।
कृपालोर्दीननाथस्य देवास्तस्यानुगृह्णते

jñānamajñātatattvāya yo dadyātsatpathe'mṛtam |
kṛpālordīnanāthasya devāstasyānugṛhṇate

इदं मया तेऽभिहितं कुरूद्वह
ध्रुवस्य विख्यातविशुद्धकर्मणः ।
हित्वार्भकः क्रीडनकानि मातुः
गृहं च विष्णुं शरणं यो जगाम

idaṃ mayā te'bhihitaṃ kurūdvaha
dhruvasya vikhyātaviśuddhakarmaṇaḥ |
hitvārbhakaḥ krīḍanakāni mātuḥ
gṛhaṃ ca viṣṇuṃ śaraṇaṃ yo jagāma