Chapter 5: Maitreya begins the account of creation

द्वारि द्युनद्या ऋषभः कुरूणां
मैत्रेयमासीनमगाधबोधम् ।
क्षत्तोपसृत्याच्युतभावसिद्धः
पप्रच्छ सौशील्यगुणाभितृप्तः

dvāri dyunadyā ṛṣabhaḥ kurūṇāṃ
maitreyamāsīnamagādhabodham |
kṣattopasṛtyācyutabhāvasiddhaḥ
papraccha sauśīlyaguṇābhitṛptaḥ

सुखाय कर्माणि करोति लोको
न तैः सुखं वान्यदुपारमं वा ।
विन्देत भूयस्तत एव दुःखं
यदत्र युक्तं भगवान् वदेन्नः

sukhāya karmāṇi karoti loko
na taiḥ sukhaṃ vānyadupāramaṃ vā |
vindeta bhūyastata eva duḥkhaṃ
yadatra yuktaṃ bhagavān vadennaḥ

जनस्य कृष्णाद् विमुखस्य दैवाद्
अधर्मशीलस्य सुदुःखितस्य ।
अनुग्रहायेह चरन्ति नूनं
भूतानि भव्यानि जनार्दनस्य

janasya kṛṣṇād vimukhasya daivād
adharmaśīlasya suduḥkhitasya |
anugrahāyeha caranti nūnaṃ
bhūtāni bhavyāni janārdanasya

तत्साधुवर्यादिश वर्त्म शं नः
संराधितो भगवान् येन पुंसाम् ।
हृदि स्थितो यच्छति भक्तिपूते
ज्ञानं सतत्त्वाधिगमं पुराणम्

tatsādhuvaryādiśa vartma śaṃ naḥ
saṃrādhito bhagavān yena puṃsām |
hṛdi sthito yacchati bhaktipūte
jñānaṃ satattvādhigamaṃ purāṇam

करोति कर्माणि कृतावतारो
यान्यात्मतंत्रो भगवान् त्र्यधीशः ।
यथा ससर्जाग्र इदं निरीहः
संस्थाप्य वृत्तिं जगतो विधत्ते

karoti karmāṇi kṛtāvatāro
yānyātmataṃtro bhagavān tryadhīśaḥ |
yathā sasarjāgra idaṃ nirīhaḥ
saṃsthāpya vṛttiṃ jagato vidhatte

यथा पुनः स्वे ख इदं निवेश्य
शेते गुहायां स निवृत्तवृत्तिः ।
योगेश्वराधीश्वर एक एतद्
अनुप्रविष्टो बहुधा यथाऽऽसीत्

yathā punaḥ sve kha idaṃ niveśya
śete guhāyāṃ sa nivṛttavṛttiḥ |
yogeśvarādhīśvara eka etad
anupraviṣṭo bahudhā yathā''sīt

क्रीडन् विधत्ते द्विजगोसुराणां
क्षेमाय कर्माण्यवतारभेदैः ।
मनो न तृप्यत्यपि शृण्वतां नः
सुश्लोकमौलेश्चरितामृतानि

krīḍan vidhatte dvijagosurāṇāṃ
kṣemāya karmāṇyavatārabhedaiḥ |
mano na tṛpyatyapi śṛṇvatāṃ naḥ
suślokamauleścaritāmṛtāni

यैस्तत्त्वभेदैः अधिलोकनाथो
लोकानलोकान् सह लोकपालान् ।
अचीकॢपद्यत्र हि सर्वसत्त्व
निकायभेदोऽधिकृतः प्रतीतः

yaistattvabhedaiḥ adhilokanātho
lokānalokān saha lokapālān |
acīkḷpadyatra hi sarvasattva
nikāyabhedo'dhikṛtaḥ pratītaḥ

येन प्रजानामुत आत्मकर्म
रूपाभिधानां च भिदां व्यधत्त ।
नारायणो विश्वसृगात्मयोनिः
एतच्च नो वर्णय विप्रवर्य

yena prajānāmuta ātmakarma
rūpābhidhānāṃ ca bhidāṃ vyadhatta |
nārāyaṇo viśvasṛgātmayoniḥ
etacca no varṇaya vipravarya

परावरेषां भगवन् व्रतानि
श्रुतानि मे व्यासमुखादभीक्ष्णम् ।
अतृप्नुम क्षुल्लसुखावहानां
तेषामृते कृष्णकथामृतौघात्

parāvareṣāṃ bhagavan vratāni
śrutāni me vyāsamukhādabhīkṣṇam |
atṛpnuma kṣullasukhāvahānāṃ
teṣāmṛte kṛṣṇakathāmṛtaughāt

कस्तृप्नुयात्तीर्थपदोऽभिधानात्
सत्रेषु वः सूरिभिरीड्यमानात् ।
यः कर्णनाडीं पुरुषस्य यातो
भवप्रदां गेहरतिं छिनत्ति

kastṛpnuyāttīrthapado'bhidhānāt
satreṣu vaḥ sūribhirīḍyamānāt |
yaḥ karṇanāḍīṃ puruṣasya yāto
bhavapradāṃ geharatiṃ chinatti

मुनिर्विवक्षुर्भगवद्गुणानां
सखापि ते भारतमाह कृष्णः ।
यस्मिन् नृणां ग्राम्यसुखानुवादैः
मतिर्गृहीता नु हरेः कथायाम्

munirvivakṣurbhagavadguṇānāṃ
sakhāpi te bhāratamāha kṛṣṇaḥ |
yasmin nṛṇāṃ grāmyasukhānuvādaiḥ
matirgṛhītā nu hareḥ kathāyām

सा श्रद्दधानस्य विवर्धमाना
विरक्तिमन्यत्र करोति पुंसः ।
हरेः पदानुस्मृतिनिर्वृतस्य
समस्तदुःखाप्ययमाशु धत्ते

sā śraddadhānasya vivardhamānā
viraktimanyatra karoti puṃsaḥ |
hareḥ padānusmṛtinirvṛtasya
samastaduḥkhāpyayamāśu dhatte

तान् शोच्यशोच्यान् अविदोऽनुशोचे
हरेः कथायां विमुखानघेन ।
क्षिणोति देवोऽनिमिषस्तु येषां
आयुर्वृथावादगतिस्मृतीनाम्

tān śocyaśocyān avido'nuśoce
hareḥ kathāyāṃ vimukhānaghena |
kṣiṇoti devo'nimiṣastu yeṣāṃ
āyurvṛthāvādagatismṛtīnām

तदस्य कौषारव शर्मदातुः
हरेः कथामेव कथासु सारम् ।
उद्धृत्य पुष्पेभ्य इवार्तबन्धो
शिवाय नः कीर्तय तीर्थकीर्तेः

tadasya kauṣārava śarmadātuḥ
hareḥ kathāmeva kathāsu sāram |
uddhṛtya puṣpebhya ivārtabandho
śivāya naḥ kīrtaya tīrthakīrteḥ

स विश्वजन्मस्थितिसंयमार्थे
कृतावतारः प्रगृहीतशक्तिः ।
चकार कर्माण्यतिपूरुषाणि
यानीश्वरः कीर्तय तानि मह्यम्

sa viśvajanmasthitisaṃyamārthe
kṛtāvatāraḥ pragṛhītaśaktiḥ |
cakāra karmāṇyatipūruṣāṇi
yānīśvaraḥ kīrtaya tāni mahyam

स एवं भगवान् पृष्टः क्षत्त्रा कौषारविर्मुनिः ।
पुंसां निःश्रेयसार्थेन तमाह बहु मानयन्

sa evaṃ bhagavān pṛṣṭaḥ kṣattrā kauṣāravirmuniḥ |
puṃsāṃ niḥśreyasārthena tamāha bahu mānayan

साधु पृष्टं त्वया साधो लोकान् साधु अनुगृह्णता ।
कीर्तिं वितन्वता लोके आत्मनोऽधोक्षजात्मनः

sādhu pṛṣṭaṃ tvayā sādho lokān sādhu anugṛhṇatā |
kīrtiṃ vitanvatā loke ātmano'dhokṣajātmanaḥ

नैतच्चित्रं त्वयि क्षत्तः बादरायणवीर्यजे ।
गृहीतोऽनन्यभावेन यत्त्वया हरिरीश्वरः

naitaccitraṃ tvayi kṣattaḥ bādarāyaṇavīryaje |
gṛhīto'nanyabhāvena yattvayā harirīśvaraḥ

माण्डव्यशापाद् भगवान् प्रजासंयमनो यमः ।
भ्रातुः क्षेत्रे भुजिष्यायां जातः सत्यवतीसुतात्

māṇḍavyaśāpād bhagavān prajāsaṃyamano yamaḥ |
bhrātuḥ kṣetre bhujiṣyāyāṃ jātaḥ satyavatīsutāt

भवान् भगवतो नित्यं सम्मतः सानुगस्य ह ।
यस्य ज्ञानोपदेशाय माऽऽदिशद्भगवान् व्रजन्

bhavān bhagavato nityaṃ sammataḥ sānugasya ha |
yasya jñānopadeśāya mā''diśadbhagavān vrajan

अथ ते भगवल्लीला योगमायोरुबृंहिताः ।
विश्वस्थिति उद्भवान्तार्था वर्णयामि अनुपूर्वशः

atha te bhagavallīlā yogamāyorubṛṃhitāḥ |
viśvasthiti udbhavāntārthā varṇayāmi anupūrvaśaḥ

भगवान् एक आसेदं अग्र आत्माऽऽत्मनां विभुः ।
आत्मेच्छानुगतावात्मा नानामत्युपलक्षणः

bhagavān eka āsedaṃ agra ātmā''tmanāṃ vibhuḥ |
ātmecchānugatāvātmā nānāmatyupalakṣaṇaḥ

स वा एष तदा द्रष्टा नापश्यद् दृश्यमेकराट् ।
मेनेऽसन्तमिवात्मानं सुप्तशक्तिः असुप्तदृक्

sa vā eṣa tadā draṣṭā nāpaśyad dṛśyamekarāṭ |
mene'santamivātmānaṃ suptaśaktiḥ asuptadṛk

सा वा एतस्य संद्रष्टुः शक्तिः सद् असदात्मिका ।
माया नाम महाभाग ययेदं निर्ममे विभुः

sā vā etasya saṃdraṣṭuḥ śaktiḥ sad asadātmikā |
māyā nāma mahābhāga yayedaṃ nirmame vibhuḥ

कालवृत्त्या तु मायायां गुणमय्यामधोक्षजः ।
पुरुषेणात्मभूतेन वीर्यमाधत्त वीर्यवान्

kālavṛttyā tu māyāyāṃ guṇamayyāmadhokṣajaḥ |
puruṣeṇātmabhūtena vīryamādhatta vīryavān

ततोऽभवन् महत्तत्त्वं अव्यक्तात् कालचोदितात् ।
विज्ञानात्माऽऽत्मदेहस्थं विश्वं व्यञ्जन् तमोनुदः

tato'bhavan mahattattvaṃ avyaktāt kālacoditāt |
vijñānātmā''tmadehasthaṃ viśvaṃ vyañjan tamonudaḥ

सोऽप्यंशगुणकालात्मा भगवद् दृष्टिगोचरः ।
आत्मानं व्यकरोद् आत्मा विश्वस्यास्य सिसृक्षया

so'pyaṃśaguṇakālātmā bhagavad dṛṣṭigocaraḥ |
ātmānaṃ vyakarod ātmā viśvasyāsya sisṛkṣayā

महत्तत्त्वाद् विकुर्वाणाद् अहंतत्त्वं व्यजायत ।
कार्यकारणकर्त्रात्मा भूतेन्द्रियमनोमयः

mahattattvād vikurvāṇād ahaṃtattvaṃ vyajāyata |
kāryakāraṇakartrātmā bhūtendriyamanomayaḥ

वैकारिकस्तैजसश्च तामसश्चेत्यहं त्रिधा ।
अहंतत्त्वाद् विकुर्वाणात् मनो वैकारिकात् अभूत् ।
वैकारिकाश्च ये देवा अर्थाभिव्यञ्जनं यतः

vaikārikastaijasaśca tāmasaścetyahaṃ tridhā |
ahaṃtattvād vikurvāṇāt mano vaikārikāt abhūt |
vaikārikāśca ye devā arthābhivyañjanaṃ yataḥ

तैजसानि इन्द्रियाण्येव ज्ञानकर्ममयानि च ।
तामसो भूतसूक्ष्मादिः यतः खं लिङ्गमात्मनः

taijasāni indriyāṇyeva jñānakarmamayāni ca |
tāmaso bhūtasūkṣmādiḥ yataḥ khaṃ liṅgamātmanaḥ

कालमायांशयोगेन भगवद् वीक्षितं नभः ।
नभसोऽनुसृतं स्पर्शं विकुर्वन् निर्ममेऽनिलम्

kālamāyāṃśayogena bhagavad vīkṣitaṃ nabhaḥ |
nabhaso'nusṛtaṃ sparśaṃ vikurvan nirmame'nilam

अनिलोऽपि विकुर्वाणो नभसोरुबलान्वितः ।
ससर्ज रूपतन्मात्रं ज्योतिर्लोकस्य लोचनम्

anilo'pi vikurvāṇo nabhasorubalānvitaḥ |
sasarja rūpatanmātraṃ jyotirlokasya locanam

अनिलेन अन्वितं ज्योतिः विकुर्वत् परवीक्षितम् ।
आधत्ताम्भो रसमयं कालमायांशयोगतः

anilena anvitaṃ jyotiḥ vikurvat paravīkṣitam |
ādhattāmbho rasamayaṃ kālamāyāṃśayogataḥ

ज्योतिषाम्भोऽनुसंसृष्टं विकुर्वद् ब्रह्मवीक्षितम् ।
महीं गन्धगुणां आधात् कालमायांशयोगतः

jyotiṣāmbho'nusaṃsṛṣṭaṃ vikurvad brahmavīkṣitam |
mahīṃ gandhaguṇāṃ ādhāt kālamāyāṃśayogataḥ

भूतानां नभआदीनां यद् यद् यद् भव्यावरावरम् ।
तेषां परानुसंसर्गाद् यथा सङ्ख्यं गुणान् विदुः

bhūtānāṃ nabhaādīnāṃ yad yad yad bhavyāvarāvaram |
teṣāṃ parānusaṃsargād yathā saṅkhyaṃ guṇān viduḥ

एते देवाः कला विष्णोः कालमायांशलिङ्गिनः ।
नानात्वात् स्वक्रियानीशाः प्रोचुः प्राञ्जलयो विभुम्

ete devāḥ kalā viṣṇoḥ kālamāyāṃśaliṅginaḥ |
nānātvāt svakriyānīśāḥ procuḥ prāñjalayo vibhum

नमाम ते देव पदारविन्दं
प्रपन्नतापोपशमातपत्रम् ।
यन्मूलकेता यतयोऽञ्जसोरु
संसारदुःखं बहिरुत्क्षिपन्ति

namāma te deva padāravindaṃ
prapannatāpopaśamātapatram |
yanmūlaketā yatayo'ñjasoru
saṃsāraduḥkhaṃ bahirutkṣipanti

धातर्यदस्मिन् भव ईश जीवाः
तापत्रयेणाभिहता न शर्म ।
आत्मन्लभन्ते भगवंस्तवाङ्घ्रि
च्छायां सविद्यामत आश्रयेम

dhātaryadasmin bhava īśa jīvāḥ
tāpatrayeṇābhihatā na śarma |
ātmanlabhante bhagavaṃstavāṅghri
cchāyāṃ savidyāmata āśrayema

मार्गन्ति यत्ते मुखपद्मनीडै-
श्छन्दःसुपर्णैः ऋषयो विविक्ते ।
यस्याघमर्षोदसरिद्वरायाः
पदं पदं तीर्थपदः प्रपन्नाः

mārganti yatte mukhapadmanīḍai-
śchandaḥsuparṇaiḥ ṛṣayo vivikte |
yasyāghamarṣodasaridvarāyāḥ
padaṃ padaṃ tīrthapadaḥ prapannāḥ

यत् श्रद्धया श्रुतवत्या च भक्त्या
सम्मृज्यमाने हृदयेऽवधाय ।
ज्ञानेन वैराग्यबलेन धीरा
व्रजेम तत्तेऽङ्घ्रिसरोजपीठम्

yat śraddhayā śrutavatyā ca bhaktyā
sammṛjyamāne hṛdaye'vadhāya |
jñānena vairāgyabalena dhīrā
vrajema tatte'ṅghrisarojapīṭham

विश्वस्य जन्मस्थितिसंयमार्थे
कृतावतारस्य पदाम्बुजं ते ।
व्रजेम सर्वे शरणं यदीश
स्मृतं प्रयच्छत्यभयं स्वपुंसाम्

viśvasya janmasthitisaṃyamārthe
kṛtāvatārasya padāmbujaṃ te |
vrajema sarve śaraṇaṃ yadīśa
smṛtaṃ prayacchatyabhayaṃ svapuṃsām

यत्सानुबन्धेऽसति देहगेहे
ममाहं इति ऊढ दुराग्रहाणाम् ।
पुंसां सुदूरं वसतोऽपि पुर्यां
भजेम तत्ते भगवन् पदाब्जम्

yatsānubandhe'sati dehagehe
mamāhaṃ iti ūḍha durāgrahāṇām |
puṃsāṃ sudūraṃ vasato'pi puryāṃ
bhajema tatte bhagavan padābjam

तान् वै ह्यसद्वृत्तिभिरक्षिभिर्ये
पराहृतान्तर्मनसः परेश ।
अथो न पश्यन्ति उरुगाय नूनं
ये ते पदन्यासविलासलक्ष्याः

tān vai hyasadvṛttibhirakṣibhirye
parāhṛtāntarmanasaḥ pareśa |
atho na paśyanti urugāya nūnaṃ
ye te padanyāsavilāsalakṣyāḥ

पानेन ते देव कथासुधायाः
प्रवृद्धभक्त्या विशदाशया ये ।
वैराग्यसारं प्रतिलभ्य बोधं
यथाञ्जसान् वीयुरकुण्ठधिष्ण्यम्

pānena te deva kathāsudhāyāḥ
pravṛddhabhaktyā viśadāśayā ye |
vairāgyasāraṃ pratilabhya bodhaṃ
yathāñjasān vīyurakuṇṭhadhiṣṇyam

तथापरे चात्मसमाधियोग
बलेन जित्वा प्रकृतिं बलिष्ठाम् ।
त्वामेव धीराः पुरुषं विशन्ति
तेषां श्रमः स्यान्न तु सेवया ते

tathāpare cātmasamādhiyoga
balena jitvā prakṛtiṃ baliṣṭhām |
tvāmeva dhīrāḥ puruṣaṃ viśanti
teṣāṃ śramaḥ syānna tu sevayā te

तत्ते वयं लोकसिसृक्षयाद्य
त्वयानुसृष्टास्त्रिभिरात्मभिः स्म ।
सर्वे वियुक्ताः स्वविहारतन्त्रं
न शक्नुमस्तत् प्रतिहर्तवे ते

tatte vayaṃ lokasisṛkṣayādya
tvayānusṛṣṭāstribhirātmabhiḥ sma |
sarve viyuktāḥ svavihāratantraṃ
na śaknumastat pratihartave te

यावद्बलिं तेऽज हराम काले
यथा वयं चान्नमदाम यत्र ।
यथोभयेषां त इमे हि लोका
बलिं हरन्तोऽन्नमदन्त्यनूहाः

yāvadbaliṃ te'ja harāma kāle
yathā vayaṃ cānnamadāma yatra |
yathobhayeṣāṃ ta ime hi lokā
baliṃ haranto'nnamadantyanūhāḥ

त्वं नः सुराणामसि सान्वयानां
कूटस्थ आद्यः पुरुषः पुराणः ।
त्वं देव शक्त्यां गुणकर्मयोनौ
रेतस्त्वजायां कविमादधेऽजः

tvaṃ naḥ surāṇāmasi sānvayānāṃ
kūṭastha ādyaḥ puruṣaḥ purāṇaḥ |
tvaṃ deva śaktyāṃ guṇakarmayonau
retastvajāyāṃ kavimādadhe'jaḥ

ततो वयं मत्प्रमुखा यदर्थे
बभूविमात्मन् करवाम किं ते ।
त्वं नः स्वचक्षुः परिदेहि शक्त्या
देव क्रियार्थे यद् अनुग्रहाणाम्

tato vayaṃ matpramukhā yadarthe
babhūvimātman karavāma kiṃ te |
tvaṃ naḥ svacakṣuḥ paridehi śaktyā
deva kriyārthe yad anugrahāṇām