Chapter 33: Devahuti's stuti and her liberation

एवं निशम्य कपिलस्य वचो जनित्री
सा कर्दमस्य दयिता किल देवहूतिः ।
विस्रस्तमोहपटला तमभिप्रणम्य
तुष्टाव तत्त्वविषयाङ्कित सिद्धिभूमिम्

evaṃ niśamya kapilasya vaco janitrī
sā kardamasya dayitā kila devahūtiḥ |
visrastamohapaṭalā tamabhipraṇamya
tuṣṭāva tattvaviṣayāṅkita siddhibhūmim

अथाप्यजोऽन्तःसलिले शयानं
भूतेन्द्रियार्थात्ममयं वपुस्ते ।
गुणप्रवाहं सदशेषबीजं
दध्यौ स्वयं यत् जठराब्जजातः

athāpyajo'ntaḥsalile śayānaṃ
bhūtendriyārthātmamayaṃ vapuste |
guṇapravāhaṃ sadaśeṣabījaṃ
dadhyau svayaṃ yat jaṭharābjajātaḥ

स एव विश्वस्य भवान् विधत्ते
गुणप्रवाहेण विभक्तवीर्यः ।
सर्गाद्यनीहोऽवितथाभिसन्धिः
आत्मेश्वरोऽतर्क्य सहस्रशक्तिः

sa eva viśvasya bhavān vidhatte
guṇapravāheṇa vibhaktavīryaḥ |
sargādyanīho'vitathābhisandhiḥ
ātmeśvaro'tarkya sahasraśaktiḥ

स त्वं भृतो मे जठरेण नाथ
कथं नु यस्योदर एतदासीत् ।
विश्वं युगान्ते वटपत्र एकः
शेते स्म मायाशिशुरङ्घ्रिपानः

sa tvaṃ bhṛto me jaṭhareṇa nātha
kathaṃ nu yasyodara etadāsīt |
viśvaṃ yugānte vaṭapatra ekaḥ
śete sma māyāśiśuraṅghripānaḥ

त्वं देहतन्त्रः प्रशमाय पाप्मनां
निदेशभाजां च विभो विभूतये ।
यथावतारास्तव सूकरादयः
तथायमप्यात्म पथोपलब्धये

tvaṃ dehatantraḥ praśamāya pāpmanāṃ
nideśabhājāṃ ca vibho vibhūtaye |
yathāvatārāstava sūkarādayaḥ
tathāyamapyātma pathopalabdhaye

यन्नामधेयश्रवणानुकीर्तनाद्
यत्प्रह्वणाद् यत् स्मरणादपि क्वचित् ।
श्वादोऽपि सद्यः सवनाय कल्पते
कुतः पुनस्ते भगवन्नु दर्शनात्

yannāmadheyaśravaṇānukīrtanād
yatprahvaṇād yat smaraṇādapi kvacit |
śvādo'pi sadyaḥ savanāya kalpate
kutaḥ punaste bhagavannu darśanāt

अहो बत श्वपचोऽतो गरीयान्
यज्जिह्वाग्रे वर्तते नाम तुभ्यम् ।
तेपुस्तपस्ते जुहुवुः सस्नुरार्या
ब्रह्मानूचुर्नाम गृणन्ति ये ते

aho bata śvapaco'to garīyān
yajjihvāgre vartate nāma tubhyam |
tepustapaste juhuvuḥ sasnurāryā
brahmānūcurnāma gṛṇanti ye te

तं त्वामहं ब्रह्म परं पुमांसं
प्रत्यक्स्रोतस्यात्मनि संविभाव्यम् ।
स्वतेजसा ध्वस्तगुणप्रवाहं
वन्दे विष्णुं कपिलं वेदगर्भम्

taṃ tvāmahaṃ brahma paraṃ pumāṃsaṃ
pratyaksrotasyātmani saṃvibhāvyam |
svatejasā dhvastaguṇapravāhaṃ
vande viṣṇuṃ kapilaṃ vedagarbham

ईडितो भगवानेवं कपिलाख्यः परः पुमान् ।
वाचाविक्लवयेत्याह मातरं मातृवत्सलः

īḍito bhagavānevaṃ kapilākhyaḥ paraḥ pumān |
vācāviklavayetyāha mātaraṃ mātṛvatsalaḥ

मार्गेणानेन मातस्ते सुसेव्येनोदितेन मे ।
आस्थितेन परां काष्ठां अचिराद् अवरोत्स्यसि

mārgeṇānena mātaste susevyenoditena me |
āsthitena parāṃ kāṣṭhāṃ acirād avarotsyasi

श्रद्धत्स्वैतन्मतं मह्यं जुष्टं यद्ब्रह्मवादिभिः ।
येन मां अभयं याया मृत्युमृच्छन्त्यतद्विदः

śraddhatsvaitanmataṃ mahyaṃ juṣṭaṃ yadbrahmavādibhiḥ |
yena māṃ abhayaṃ yāyā mṛtyumṛcchantyatadvidaḥ

इति प्रदर्श्य भगवान् सतीं तां आत्मनो गतिम् ।
स्वमात्रा ब्रह्मवादिन्या कपिलोऽनुमतो ययौ

iti pradarśya bhagavān satīṃ tāṃ ātmano gatim |
svamātrā brahmavādinyā kapilo'numato yayau

सा चापि तनयोक्तेन योगादेशेन योगयुक् ।
तस्मिन् आश्रम आपीडे सरस्वत्याः समाहिता

sā cāpi tanayoktena yogādeśena yogayuk |
tasmin āśrama āpīḍe sarasvatyāḥ samāhitā

अभीक्ष्ण अवगाहकपिशान् जटिलान् कुटिलालकान् ।
आत्मानं च उग्रतपसा बिभ्रती चीरिणं कृशम्

abhīkṣṇa avagāhakapiśān jaṭilān kuṭilālakān |
ātmānaṃ ca ugratapasā bibhratī cīriṇaṃ kṛśam

प्रजापतेः कर्दमस्य तपोयोगविजृम्भितम् ।
स्वगार्हस्थ्यमनौपम्यं प्रार्थ्यं वैमानिकैरपि

prajāpateḥ kardamasya tapoyogavijṛmbhitam |
svagārhasthyamanaupamyaṃ prārthyaṃ vaimānikairapi

पयःफेननिभाः शय्या दान्ता रुक्मपरिच्छदाः ।
आसनानि च हैमानि सुस्पर्शास्तरणानि च

payaḥphenanibhāḥ śayyā dāntā rukmaparicchadāḥ |
āsanāni ca haimāni susparśāstaraṇāni ca

स्वच्छस्फटिककुड्येषु महामारकतेषु च ।
रत्नप्रदीपा आभान्ति ललना रत्नसंयुताः

svacchasphaṭikakuḍyeṣu mahāmārakateṣu ca |
ratnapradīpā ābhānti lalanā ratnasaṃyutāḥ

गृहोद्यानं कुसुमितै रम्यं बह्वमरद्रुमैः ।
कूजद् विहङ्गमिथुनं गायन् मत्तमधुव्रतम्

gṛhodyānaṃ kusumitai ramyaṃ bahvamaradrumaiḥ |
kūjad vihaṅgamithunaṃ gāyan mattamadhuvratam

यत्र प्रविष्टमात्मानं विबुधानुचरा जगुः ।
वाप्यां उत्पलगन्धिन्यां कर्दमेनोपलालितम्

yatra praviṣṭamātmānaṃ vibudhānucarā jaguḥ |
vāpyāṃ utpalagandhinyāṃ kardamenopalālitam

हित्वा तदीप्सिततमं अप्याखण्डलयोषिताम् ।
किञ्चिच्चकार वदनं पुत्रविश्लेषणातुरा

hitvā tadīpsitatamaṃ apyākhaṇḍalayoṣitām |
kiñciccakāra vadanaṃ putraviśleṣaṇāturā

वनं प्रव्रजिते पत्यौ अपत्यविरहातुरा ।
ज्ञाततत्त्वाप्यभून्नष्टे वत्से गौरिव वत्सला

vanaṃ pravrajite patyau apatyavirahāturā |
jñātatattvāpyabhūnnaṣṭe vatse gauriva vatsalā

तमेव ध्यायती देवं अपत्यं कपिलं हरिम् ।
बभूवाचिरतो वत्स निःस्पृहा तादृशे गृहे

tameva dhyāyatī devaṃ apatyaṃ kapilaṃ harim |
babhūvācirato vatsa niḥspṛhā tādṛśe gṛhe

ध्यायती भगवद्रूपं यदाह ध्यानगोचरम् ।
सुतः प्रसन्नवदनं समस्तव्यस्तचिन्तया

dhyāyatī bhagavadrūpaṃ yadāha dhyānagocaram |
sutaḥ prasannavadanaṃ samastavyastacintayā

भक्तिप्रवाहयोगेन वैराग्येण बलीयसा ।
युक्तानुष्ठानजातेन ज्ञानेन ब्रह्महेतुना

bhaktipravāhayogena vairāgyeṇa balīyasā |
yuktānuṣṭhānajātena jñānena brahmahetunā

विशुद्धेन तदात्मानं आत्मना विश्वतोमुखम् ।
स्वानुभूत्या तिरोभूत मायागुणविशेषणम्

viśuddhena tadātmānaṃ ātmanā viśvatomukham |
svānubhūtyā tirobhūta māyāguṇaviśeṣaṇam

ब्रह्मण्यवस्थितमतिः भगवति आत्मसंश्रये ।
निवृत्तजीवापत्तित्वात् क्षीणक्लेशाऽऽप्त निर्वृतिः

brahmaṇyavasthitamatiḥ bhagavati ātmasaṃśraye |
nivṛttajīvāpattitvāt kṣīṇakleśā''pta nirvṛtiḥ

नित्यारूढसमाधित्वात् परावृत्तगुणभ्रमा ।
न सस्मार तदाऽऽत्मानं स्वप्ने दृष्टमिवोत्थितः

nityārūḍhasamādhitvāt parāvṛttaguṇabhramā |
na sasmāra tadā''tmānaṃ svapne dṛṣṭamivotthitaḥ

तद्देहः परतः पोषोऽपि अकृशश्चाध्यसम्भवात् ।
बभौ मलैरवच्छन्नः सधूम इव पावकः

taddehaḥ parataḥ poṣo'pi akṛśaścādhyasambhavāt |
babhau malairavacchannaḥ sadhūma iva pāvakaḥ

स्वाङ्गं तपोयोगमयं मुक्तकेशं गताम्बरम् ।
दैवगुप्तं न बुबुधे वासुदेवप्रविष्टधीः

svāṅgaṃ tapoyogamayaṃ muktakeśaṃ gatāmbaram |
daivaguptaṃ na bubudhe vāsudevapraviṣṭadhīḥ

एवं सा कपिलोक्तेन मार्गेणाचिरतः परम् ।
आत्मानं ब्रह्मनिर्वाणं भगवन्तं अवाप ह

evaṃ sā kapiloktena mārgeṇācirataḥ param |
ātmānaṃ brahmanirvāṇaṃ bhagavantaṃ avāpa ha

तद्वीरासीत् पुण्यतमं क्षेत्रं त्रैलोक्यविश्रुतम् ।
नाम्ना सिद्धपदं यत्र सा संसिद्धिमुपेयुषी

tadvīrāsīt puṇyatamaṃ kṣetraṃ trailokyaviśrutam |
nāmnā siddhapadaṃ yatra sā saṃsiddhimupeyuṣī

तस्यास्तद्योगविधुतमार्त्यं मर्त्यमभूत्सरित् ।
स्रोतसां प्रवरा सौम्य सिद्धिदा सिद्धसेविता

tasyāstadyogavidhutamārtyaṃ martyamabhūtsarit |
srotasāṃ pravarā saumya siddhidā siddhasevitā

कपिलोऽपि महायोगी भगवान् पितुराश्रमात् ।
मातरं समनुज्ञाप्य प्राग् उदीचीं दिशं ययौ

kapilo'pi mahāyogī bhagavān piturāśramāt |
mātaraṃ samanujñāpya prāg udīcīṃ diśaṃ yayau

सिद्धचारण गन्धर्वैः मुनिभिश्च अप्सरोगणैः ।
स्तूयमानः समुद्रेण दत्तार्हणनिकेतनः

siddhacāraṇa gandharvaiḥ munibhiśca apsarogaṇaiḥ |
stūyamānaḥ samudreṇa dattārhaṇaniketanaḥ

आस्ते योगं समास्थाय साङ्ख्याचार्यैरभिष्टुतः ।
त्रयाणामपि लोकानां उपशान्त्यै समाहितः

āste yogaṃ samāsthāya sāṅkhyācāryairabhiṣṭutaḥ |
trayāṇāmapi lokānāṃ upaśāntyai samāhitaḥ

एतन्निगदितं तात यत्पृष्टोऽहं तवानघ ।
कपिलस्य च संवादो देवहूत्याश्च पावनः

etannigaditaṃ tāta yatpṛṣṭo'haṃ tavānagha |
kapilasya ca saṃvādo devahūtyāśca pāvanaḥ

य इदमनुशृणोति योऽभिधत्ते
कपिलमुनेर्मतं आत्मयोगगुह्यम् ।
भगवति कृतधीः सुपर्णकेतौ
उपलभते भगवत् पदारविन्दम्

ya idamanuśṛṇoti yo'bhidhatte
kapilamunermataṃ ātmayogaguhyam |
bhagavati kṛtadhīḥ suparṇaketau
upalabhate bhagavat padāravindam