Chapter 8: Markandeya's tapas and his hymn to Nara-Narayana

सूत जीव चिरं साधो वद नो वदतां वर ।
तमस्यपारे भ्रमतां नॄणां त्वं पारदर्शनः

sūta jīva ciraṃ sādho vada no vadatāṃ vara |
tamasyapāre bhramatāṃ nṝṇāṃ tvaṃ pāradarśanaḥ

आहुश्चिरायुषमृषिं मृकण्डुतनयं जनाः ।
यः कल्पान्ते उर्वरितो येन ग्रस्तमिदं जगत्

āhuścirāyuṣamṛṣiṃ mṛkaṇḍutanayaṃ janāḥ |
yaḥ kalpānte urvarito yena grastamidaṃ jagat

स वा अस्मत् कुलोत्पन्नः कल्पेऽस्मिन् भार्गवर्षभः ।
नैवाधुनापि भूतानां सम्प्लवः कोऽपि जायते

sa vā asmat kulotpannaḥ kalpe'smin bhārgavarṣabhaḥ |
naivādhunāpi bhūtānāṃ samplavaḥ ko'pi jāyate

एक एवार्णवे भ्राम्यन् ददर्श पुरुषं किल ।
वटपत्रपुटे तोकं शयानं त्वेकमद्भुतम्

eka evārṇave bhrāmyan dadarśa puruṣaṃ kila |
vaṭapatrapuṭe tokaṃ śayānaṃ tvekamadbhutam

एष नः संशयो भूयान् सूत कौतूहलं यतः ।
तं नश्छिन्धि महायोगिन् पुराणेष्वपि सम्मतः

eṣa naḥ saṃśayo bhūyān sūta kautūhalaṃ yataḥ |
taṃ naśchindhi mahāyogin purāṇeṣvapi sammataḥ

प्रश्नस्त्वया महर्षेऽयं कृतो लोकभ्रमापहः ।
नारायणकथा यत्र गीता कलिमलापहा

praśnastvayā maharṣe'yaṃ kṛto lokabhramāpahaḥ |
nārāyaṇakathā yatra gītā kalimalāpahā

प्राप्तद्विजातिसंस्कारो मार्कण्डेयः पितुः क्रमात् ।
छन्दांस्यधीत्य धर्मेण तपःस्वाध्यायसंयुतः

prāptadvijātisaṃskāro mārkaṇḍeyaḥ pituḥ kramāt |
chandāṃsyadhītya dharmeṇa tapaḥsvādhyāyasaṃyutaḥ

बृहद्व्रतधरः शान्तो जटिलो वल्कलाम्बरः ।
बिभ्रत्कमण्डलुं दण्डमुपवीतं समेखलम्

bṛhadvratadharaḥ śānto jaṭilo valkalāmbaraḥ |
bibhratkamaṇḍaluṃ daṇḍamupavītaṃ samekhalam

कृष्णाजिनं साक्षसूत्रं कुशांश्च नियमर्द्धये ।
अग्न्यर्कगुरुविप्रात्मस्वर्चयन् सन्ध्ययोर्हरिम्

kṛṣṇājinaṃ sākṣasūtraṃ kuśāṃśca niyamarddhaye |
agnyarkaguruviprātmasvarcayan sandhyayorharim

सायं प्रातः स गुरवे भैक्ष्यमाहृत्य वाग्यतः ।
बुभुजे गुर्वनुज्ञातः सकृन्नो चेदुपोषितः

sāyaṃ prātaḥ sa gurave bhaikṣyamāhṛtya vāgyataḥ |
bubhuje gurvanujñātaḥ sakṛnno cedupoṣitaḥ

एवं तपःस्वाध्यायपरो वर्षाणामयुतायुतम् ।
आराधयन् हृषीकेशं जिग्ये मृत्युं सुदुर्जयम्

evaṃ tapaḥsvādhyāyaparo varṣāṇāmayutāyutam |
ārādhayan hṛṣīkeśaṃ jigye mṛtyuṃ sudurjayam

ब्रह्मा भृगुर्भवो दक्षो ब्रह्मपुत्राश्च ये परे ।
नृदेवपितृभूतानि तेनासन् अतिविस्मिताः

brahmā bhṛgurbhavo dakṣo brahmaputrāśca ye pare |
nṛdevapitṛbhūtāni tenāsan ativismitāḥ

इत्थं बृहद्व्रतधरः तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
दध्यावधोक्षजं योगी ध्वस्तक्लेशान्तरात्मना

itthaṃ bṛhadvratadharaḥ tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ |
dadhyāvadhokṣajaṃ yogī dhvastakleśāntarātmanā

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं महायोगेन योगिनः ।
व्यतीयाय महान् कालो मन्वन्तरषडात्मकः

tasyaivaṃ yuñjataścittaṃ mahāyogena yoginaḥ |
vyatīyāya mahān kālo manvantaraṣaḍātmakaḥ

एतत् पुरन्दरो ज्ञात्वा सप्तमेऽस्मिन् किलान्तरे ।
तपोविशङ्कितो ब्रह्मन् आरेभे तद्विघातनम्

etat purandaro jñātvā saptame'smin kilāntare |
tapoviśaṅkito brahman ārebhe tadvighātanam

गन्धर्वाप्सरसः कामं वसन्तमलयानिलौ ।
मुनये प्रेषयामास रजस्तोकमदौ तथा

gandharvāpsarasaḥ kāmaṃ vasantamalayānilau |
munaye preṣayāmāsa rajastokamadau tathā

ते वै तदाश्रमं जग्मुः हिमाद्रेः पार्श्व उत्तरे ।
पुष्पभद्रा नदी यत्र चित्राख्या च शिला विभो

te vai tadāśramaṃ jagmuḥ himādreḥ pārśva uttare |
puṣpabhadrā nadī yatra citrākhyā ca śilā vibho

तदाश्रमपदं पुण्यं पुण्यद्रुमलताञ्चितम् ।
पुण्यद्विजकुलाकीर्णं पुण्यामलजलाशयम्

tadāśramapadaṃ puṇyaṃ puṇyadrumalatāñcitam |
puṇyadvijakulākīrṇaṃ puṇyāmalajalāśayam

मत्तभ्रमरसङ्गीतं मत्तकोकिलकूजितम् ।
मत्तबर्हिनटाटोपं मत्तद्विजकुलाकुलम्

mattabhramarasaṅgītaṃ mattakokilakūjitam |
mattabarhinaṭāṭopaṃ mattadvijakulākulam

वायुः प्रविष्ट आदाय हिमनिर्झरशीकरान् ।
सुमनोभिः परिष्वक्तो ववावुत्तम्भयन् स्मरम्

vāyuḥ praviṣṭa ādāya himanirjharaśīkarān |
sumanobhiḥ pariṣvakto vavāvuttambhayan smaram

उद्यच्चन्द्रनिशावक्त्रः प्रवालस्तबकालिभिः ।
गोपद्रुमलताजालैः तत्रासीत् कुसुमाकरः

udyaccandraniśāvaktraḥ pravālastabakālibhiḥ |
gopadrumalatājālaiḥ tatrāsīt kusumākaraḥ

अन्वीयमानो गन्धर्वैः गीतवादित्रयूथकैः ।
अदृश्यतात्तचापेषुः स्वःस्त्रीयूथपतिः स्मरः

anvīyamāno gandharvaiḥ gītavāditrayūthakaiḥ |
adṛśyatāttacāpeṣuḥ svaḥstrīyūthapatiḥ smaraḥ

हुत्वाग्निं समुपासीनं ददृशुः शक्रकिङ्कराः ।
मीलिताक्षं दुराधर्षं मूर्तिमन्तमिवानलम्

hutvāgniṃ samupāsīnaṃ dadṛśuḥ śakrakiṅkarāḥ |
mīlitākṣaṃ durādharṣaṃ mūrtimantamivānalam

ननृतुस्तस्य पुरतः स्त्रियोऽथो गायका जगुः ।
मृदङ्गवीणापणवैः वाद्यं चक्रुर्मनोरमम्

nanṛtustasya purataḥ striyo'tho gāyakā jaguḥ |
mṛdaṅgavīṇāpaṇavaiḥ vādyaṃ cakrurmanoramam

सन्दधेऽस्त्रं स्वधनुषि कामः पञ्चमुखं तदा ।
मधुर्मनो रजस्तोक इन्द्रभृत्या व्यकम्पयन्

sandadhe'straṃ svadhanuṣi kāmaḥ pañcamukhaṃ tadā |
madhurmano rajastoka indrabhṛtyā vyakampayan

क्रीडन्त्याः पुञ्जिकस्थल्याः कन्दुकैः स्तनगौरवात् ।
भृशमुद्विग्नमध्यायाः केशविस्रंसितस्रजः

krīḍantyāḥ puñjikasthalyāḥ kandukaiḥ stanagauravāt |
bhṛśamudvignamadhyāyāḥ keśavisraṃsitasrajaḥ

इतस्ततो भ्रमद्दृष्टेः चलन्त्या अनु कन्दुकम् ।
वायुर्जहार तद्वासः सूक्ष्मं त्रुटितमेखलम्

itastato bhramaddṛṣṭeḥ calantyā anu kandukam |
vāyurjahāra tadvāsaḥ sūkṣmaṃ truṭitamekhalam

विससर्ज तदा बाणं मत्वा तं स्वजितं स्मरः ।
सर्वं तत्राभवन् मोघमनीशस्य यथोद्यमः

visasarja tadā bāṇaṃ matvā taṃ svajitaṃ smaraḥ |
sarvaṃ tatrābhavan moghamanīśasya yathodyamaḥ

त इत्थमपकुर्वन्तो मुनेस्तत्तेजसा मुने ।
दह्यमाना निववृतुः प्रबोध्याहिमिवार्भकाः

ta itthamapakurvanto munestattejasā mune |
dahyamānā nivavṛtuḥ prabodhyāhimivārbhakāḥ

इतीन्द्रानुचरैर्ब्रह्मन् धर्षितोऽपि महामुनिः ।
यन्नागादहमो भावं न तच्चित्रं महत्सु हि

itīndrānucarairbrahman dharṣito'pi mahāmuniḥ |
yannāgādahamo bhāvaṃ na taccitraṃ mahatsu hi

दृष्ट्वा निस्तेजसं कामं सगणं भगवान् स्वराट् ।
श्रुत्वानुभावं ब्रह्मर्षेः विस्मयं समगात् परम्

dṛṣṭvā nistejasaṃ kāmaṃ sagaṇaṃ bhagavān svarāṭ |
śrutvānubhāvaṃ brahmarṣeḥ vismayaṃ samagāt param

तस्यैवं युञ्जतश्चित्तं तपःस्वाध्यायसंयमैः ।
अनुग्रहायाविरासीत् नरनारायणो हरिः

tasyaivaṃ yuñjataścittaṃ tapaḥsvādhyāyasaṃyamaiḥ |
anugrahāyāvirāsīt naranārāyaṇo hariḥ

तौ शुक्लकृष्णौ नवकञ्जलोचनौ
चतुर्भुजौ रौरववल्कलाम्बरौ ।
पवित्रपाणी उपवीतकं त्रिवृत्
कमण्डलुं दण्डमृजुं च वैणवम्

tau śuklakṛṣṇau navakañjalocanau
caturbhujau rauravavalkalāmbarau |
pavitrapāṇī upavītakaṃ trivṛt
kamaṇḍaluṃ daṇḍamṛjuṃ ca vaiṇavam

पद्माक्षमालामुत जन्तुमार्जनं
वेदं च साक्षात् तप एव रूपिणौ ।
तपत् तडिद्वर्णपिशङ्गरोचिषा
प्रांशू दधानौ विबुधर्षभार्चितौ

padmākṣamālāmuta jantumārjanaṃ
vedaṃ ca sākṣāt tapa eva rūpiṇau |
tapat taḍidvarṇapiśaṅgarociṣā
prāṃśū dadhānau vibudharṣabhārcitau

ते वै भगवतो रूपे नरनारायणौ ऋषी ।
दृष्ट्वोत्थायादरेणोच्चैः ननामाङ्गेन दण्डवत्

te vai bhagavato rūpe naranārāyaṇau ṛṣī |
dṛṣṭvotthāyādareṇoccaiḥ nanāmāṅgena daṇḍavat

स तत् सन्दर्शनानन्द निर्वृतात्मेन्द्रियाशयः ।
हृष्टरोमाश्रुपूर्णाक्षो न सेहे तावुदीक्षितुम्

sa tat sandarśanānanda nirvṛtātmendriyāśayaḥ |
hṛṣṭaromāśrupūrṇākṣo na sehe tāvudīkṣitum

उत्थाय प्राञ्जलिः प्रह्व औत्सुक्यादाश्लिषन्निव ।
नमो नम इतीशानौ बभाषे गद्गदाक्षरम्

utthāya prāñjaliḥ prahva autsukyādāśliṣanniva |
namo nama itīśānau babhāṣe gadgadākṣaram

तयोरासनमादाय पादयोरवनिज्य च ।
अर्हणेनानुलेपेन धूपमाल्यैरपूजयत्

tayorāsanamādāya pādayoravanijya ca |
arhaṇenānulepena dhūpamālyairapūjayat

सुखमासनमासीनौ प्रसादाभिमुखौ मुनी ।
पुनरानम्य पादाभ्यां गरिष्ठाविदमब्रवीत्

sukhamāsanamāsīnau prasādābhimukhau munī |
punarānamya pādābhyāṃ gariṣṭhāvidamabravīt

किं वर्णये तव विभो यदुदीरितोऽसुः
संस्पन्दते तमनु वाङ्मन इन्द्रियाणि ।
स्पन्दन्ति वै तनुभृतामजशर्वयोश्च
स्वस्याप्यथापि भजतामसि भावबन्धुः

kiṃ varṇaye tava vibho yadudīrito'suḥ
saṃspandate tamanu vāṅmana indriyāṇi |
spandanti vai tanubhṛtāmajaśarvayośca
svasyāpyathāpi bhajatāmasi bhāvabandhuḥ

मूर्ती इमे भगवतो भगवन् त्रिलोक्याः
क्षेमाय तापविरमाय च मृत्युजित्यै ।
नाना बिभर्ष्यवितुमन्यतनूर्यथेदं
सृष्ट्वा पुनर्ग्रससि सर्वमिवोर्णनाभिः

mūrtī ime bhagavato bhagavan trilokyāḥ
kṣemāya tāpaviramāya ca mṛtyujityai |
nānā bibharṣyavitumanyatanūryathedaṃ
sṛṣṭvā punargrasasi sarvamivorṇanābhiḥ

तस्यावितुः स्थिरचरेशितुरङ्घ्रिमूलं
यत्स्थं न कर्मगुणकालरुजः स्पृशन्ति ।
यद्वै स्तुवन्ति निनमन्ति यजन्त्यभीक्ष्णं
ध्यायन्ति वेदहृदया मुनयस्तदाप्त्यै

tasyāvituḥ sthiracareśituraṅghrimūlaṃ
yatsthaṃ na karmaguṇakālarujaḥ spṛśanti |
yadvai stuvanti ninamanti yajantyabhīkṣṇaṃ
dhyāyanti vedahṛdayā munayastadāptyai

नान्यं तवाङ्घ्र्युपनयादपवर्गमूर्तेः
क्षेमं जनस्य परितोभिय ईश विद्मः ।
ब्रह्मा बिभेत्यलमतो द्विपरार्धधिष्ण्यः
कालस्य ते किमुत तत्कृतभौतिकानाम्

nānyaṃ tavāṅghryupanayādapavargamūrteḥ
kṣemaṃ janasya paritobhiya īśa vidmaḥ |
brahmā bibhetyalamato dviparārdhadhiṣṇyaḥ
kālasya te kimuta tatkṛtabhautikānām

तद् वै भजाम्यृतधियस्तव पादमूलं
हित्वेदमात्मच्छदि चात्मगुरोः परस्य ।
देहाद्यपार्थमसदन्त्यमभिज्ञमात्रं
विन्देत ते तर्हि सर्वमनीषितार्थम्

tad vai bhajāmyṛtadhiyastava pādamūlaṃ
hitvedamātmacchadi cātmaguroḥ parasya |
dehādyapārthamasadantyamabhijñamātraṃ
vindeta te tarhi sarvamanīṣitārtham

सत्त्वं रजस्तम इतीश तवात्मबन्धो
मायामयाः स्थितिलयोदयहेतवोऽस्य ।
लीला धृता यदपि सत्त्वमयी प्रशान्त्यै
नान्ये नृणां व्यसनमोहभियश्च याभ्याम्

sattvaṃ rajastama itīśa tavātmabandho
māyāmayāḥ sthitilayodayahetavo'sya |
līlā dhṛtā yadapi sattvamayī praśāntyai
nānye nṛṇāṃ vyasanamohabhiyaśca yābhyām

तस्मात्तवेह भगवन्नथ तावकानां
शुक्लां तनुं स्वदयितां कुशला भजन्ति ।
यत्सात्वताः पुरुषरूपमुशन्ति सत्त्वं
लोको यतोऽभयमुतात्मसुखं न चान्यत्

tasmāttaveha bhagavannatha tāvakānāṃ
śuklāṃ tanuṃ svadayitāṃ kuśalā bhajanti |
yatsātvatāḥ puruṣarūpamuśanti sattvaṃ
loko yato'bhayamutātmasukhaṃ na cānyat

तस्मै नमो भगवते पुरुषाय भूम्ने
विश्वाय विश्वगुरवे परदैवतायै ।
नारायणाय ऋषये च नरोत्तमाय
हंसाय संयतगिरे निगमेश्वराय

tasmai namo bhagavate puruṣāya bhūmne
viśvāya viśvagurave paradaivatāyai |
nārāyaṇāya ṛṣaye ca narottamāya
haṃsāya saṃyatagire nigameśvarāya

यं वै न वेद वितथाक्षपथैर्भ्रमद्धीः
सन्तं स्वखेष्वसुषु हृद्यपि दृक्पथेषु ।
तन्माययावृतमतिः स उ एव साक्षाद्
आद्यस्तवाखिलगुरोरुपसाद्य वेदम्

yaṃ vai na veda vitathākṣapathairbhramaddhīḥ
santaṃ svakheṣvasuṣu hṛdyapi dṛkpatheṣu |
tanmāyayāvṛtamatiḥ sa u eva sākṣād
ādyastavākhilagurorupasādya vedam

यद्दर्शनं निगम आत्मरहःप्रकाशं
मुह्यन्ति यत्र कवयोऽजपरा यतन्तः ।
तं सर्ववादविषयप्रतिरूपशीलं
वन्दे महापुरुषमात्मनिगूढबोधम्

yaddarśanaṃ nigama ātmarahaḥprakāśaṃ
muhyanti yatra kavayo'japarā yatantaḥ |
taṃ sarvavādaviṣayapratirūpaśīlaṃ
vande mahāpuruṣamātmanigūḍhabodham