Chapter 7: Atharva lineage and the ten marks of Purana

अथर्ववित्सुमन्तुश्च शिष्यम् अध्यापयत् स्वकाम् ।
संहितां सोऽपि पथ्याय वेददर्शाय चोक्तवान्

atharvavitsumantuśca śiṣyam adhyāpayat svakām |
saṃhitāṃ so'pi pathyāya vedadarśāya coktavān

शौक्लायनिर्ब्रह्मबलिः मादोषः पिप्पलायनिः ।
वेददर्शस्य शिष्यास्ते पथ्यशिष्यानथो श्रृणु ।
कुमुदः शुनको ब्रह्मन् जाजलिश्चाप्यथर्ववित्

śauklāyanirbrahmabaliḥ mādoṣaḥ pippalāyaniḥ |
vedadarśasya śiṣyāste pathyaśiṣyānatho śrṛṇu |
kumudaḥ śunako brahman jājaliścāpyatharvavit

बभ्रुः शिष्योऽथांगिरसः सैन्धवायन एव च ।
अधीयेतां संहिते द्वे सावर्णाद्यास्तथापरे

babhruḥ śiṣyo'thāṃgirasaḥ saindhavāyana eva ca |
adhīyetāṃ saṃhite dve sāvarṇādyāstathāpare

नक्षत्रकल्पः शान्तिश्च कश्यपाङ्गिरसादयः ।
एते आथर्वणाचार्याः श्रृणु पौराणिकान् मुने

nakṣatrakalpaḥ śāntiśca kaśyapāṅgirasādayaḥ |
ete ātharvaṇācāryāḥ śrṛṇu paurāṇikān mune

त्रय्यारुणिः कश्यपश्च सावर्णिः अकृतव्रणः ।
वैशंपायनहारीतौ षड् वै पौराणिका इमे

trayyāruṇiḥ kaśyapaśca sāvarṇiḥ akṛtavraṇaḥ |
vaiśaṃpāyanahārītau ṣaḍ vai paurāṇikā ime

अधीयन्त व्यासशिष्यात् संहितां मत्पितुर्मुखात् ।
एकैकाम् अहमेतेषां शिष्यः सर्वाः समध्यगाम्

adhīyanta vyāsaśiṣyāt saṃhitāṃ matpiturmukhāt |
ekaikām ahameteṣāṃ śiṣyaḥ sarvāḥ samadhyagām

कश्यपोऽहं च सावर्णी रामशिष्योऽकृतव्रणः ।
अधीमहि व्यासशिष्यात् चत्वारो मूलसंहिताः

kaśyapo'haṃ ca sāvarṇī rāmaśiṣyo'kṛtavraṇaḥ |
adhīmahi vyāsaśiṣyāt catvāro mūlasaṃhitāḥ

पुराणलक्षणं ब्रह्मन् ब्रह्मर्षिभिः निरूपितम् ।
श्रृणुष्व बुद्धिमाश्रित्य वेदशास्त्रानुसारतः

purāṇalakṣaṇaṃ brahman brahmarṣibhiḥ nirūpitam |
śrṛṇuṣva buddhimāśritya vedaśāstrānusārataḥ

सर्गोऽस्याथ विसर्गश्च वृत्तिरक्षान्तराणि च ।
वंशो वंशानुचरितं संस्था हेतुरपाश्रयः

sargo'syātha visargaśca vṛttirakṣāntarāṇi ca |
vaṃśo vaṃśānucaritaṃ saṃsthā heturapāśrayaḥ

दशभिः लक्षणैर्युक्तं पुराणं तद्विदो विदुः ।
केचित्पञ्चविधं ब्रह्मन् महदल्पव्यवस्थया

daśabhiḥ lakṣaṇairyuktaṃ purāṇaṃ tadvido viduḥ |
kecitpañcavidhaṃ brahman mahadalpavyavasthayā

अव्याकृतगुणक्षोभान् महतस्त्रिवृतोऽहमः ।
भूतसूक्ष्मेन्द्रियार्थानां संभवः सर्ग उच्यते

avyākṛtaguṇakṣobhān mahatastrivṛto'hamaḥ |
bhūtasūkṣmendriyārthānāṃ saṃbhavaḥ sarga ucyate

पुरुषानुगृहीतानाम् एतेषां वासनामयः ।
विसर्गोऽयं समाहारो बीजाद्बीजं चराचरम्

puruṣānugṛhītānām eteṣāṃ vāsanāmayaḥ |
visargo'yaṃ samāhāro bījādbījaṃ carācaram

वृत्तिर्भूतानि भूतानां चराणाम् अचराणि च ।
कृता स्वेन नृणां तत्र कामात् चोदनयापि वा

vṛttirbhūtāni bhūtānāṃ carāṇām acarāṇi ca |
kṛtā svena nṛṇāṃ tatra kāmāt codanayāpi vā

रक्षाच्युतावतारेहा विश्वस्यानु युगे युगे ।
तिर्यङ्मर्त्यर्षिदेवेषु हन्यन्ते यैस्त्रयीद्विषः

rakṣācyutāvatārehā viśvasyānu yuge yuge |
tiryaṅmartyarṣideveṣu hanyante yaistrayīdviṣaḥ

मन्वन्तरं मनुर्देवा मनुपुत्राः सुरेश्वराः ।
ऋषयोंऽशावताराश्च हरेः षड्विधमुच्यते

manvantaraṃ manurdevā manuputrāḥ sureśvarāḥ |
ṛṣayoṃ'śāvatārāśca hareḥ ṣaḍvidhamucyate

राज्ञां ब्रह्मप्रसूतानां वंशस्त्रैकालिकोऽन्वयः ।
वंशानुचरितं तेषां वृत्तं वंशधराश्च ये

rājñāṃ brahmaprasūtānāṃ vaṃśastraikāliko'nvayaḥ |
vaṃśānucaritaṃ teṣāṃ vṛttaṃ vaṃśadharāśca ye

नैमित्तिकः प्राकृतिको नित्य आत्यन्तिको लयः ।
संस्थेति कविभिः प्रोक्तः चतुर्धास्य स्वभावतः

naimittikaḥ prākṛtiko nitya ātyantiko layaḥ |
saṃstheti kavibhiḥ proktaḥ caturdhāsya svabhāvataḥ

हेतुर्जीवोऽस्य सर्गादेः अविद्याकर्मकारकः ।
यं चानुशायिनं प्राहुः अव्याकृतमुतापरे

heturjīvo'sya sargādeḥ avidyākarmakārakaḥ |
yaṃ cānuśāyinaṃ prāhuḥ avyākṛtamutāpare

व्यतिरेकान्वयो यस्य जाग्रत् स्वप्नसुषुप्तिषु ।
मायामयेषु तद्ब्रह्म जीववृत्तिष्वपाश्रयः

vyatirekānvayo yasya jāgrat svapnasuṣuptiṣu |
māyāmayeṣu tadbrahma jīvavṛttiṣvapāśrayaḥ

पदार्थेषु यथा द्रव्यं सन्मात्रं रूपनामसु ।
बीजादिपञ्चतान्तासु ह्यवस्थासु युतायुतम्

padārtheṣu yathā dravyaṃ sanmātraṃ rūpanāmasu |
bījādipañcatāntāsu hyavasthāsu yutāyutam

विरमेत यदा चित्तं हित्वा वृत्तित्रयं स्वयम् ।
योगेन वा तदात्मानं वेदेहाया निवर्तते

virameta yadā cittaṃ hitvā vṛttitrayaṃ svayam |
yogena vā tadātmānaṃ vedehāyā nivartate

एवं लक्षणलक्ष्याणि पुराणानि पुराविदः ।
मुनयोऽष्टादश प्राहुः क्षुल्लकानि महान्ति च

evaṃ lakṣaṇalakṣyāṇi purāṇāni purāvidaḥ |
munayo'ṣṭādaśa prāhuḥ kṣullakāni mahānti ca

ब्राह्मं पाद्मं वैष्णवं च शैवं लैङ्गं सगारुडं ।
नारदीयं भागवतं आग्नेयं स्कान्दसंज्ञितम्

brāhmaṃ pādmaṃ vaiṣṇavaṃ ca śaivaṃ laiṅgaṃ sagāruḍaṃ |
nāradīyaṃ bhāgavataṃ āgneyaṃ skāndasaṃjñitam

भविष्यं ब्रह्मवैवर्तं मार्कण्डेयं सवामनम् ।
वाराहं मात्स्यं कौर्मं च ब्रह्माण्डाख्यमिति त्रिषट्

bhaviṣyaṃ brahmavaivartaṃ mārkaṇḍeyaṃ savāmanam |
vārāhaṃ mātsyaṃ kaurmaṃ ca brahmāṇḍākhyamiti triṣaṭ

ब्रह्मन्निदं समाख्यातं शाखाप्रणयनं मुनेः ।
शिष्यशिष्यप्रशिष्याणां ब्रह्मतेजोविवर्धनम्

brahmannidaṃ samākhyātaṃ śākhāpraṇayanaṃ muneḥ |
śiṣyaśiṣyapraśiṣyāṇāṃ brahmatejovivardhanam