Chapter 87: The prayers of the personified Vedas

ब्रह्मन् ब्रह्मण्यनिर्देश्ये निर्गुणे गुणवृत्तयः ।
कथं चरन्ति श्रुतयः साक्षात् सदसतः परे

brahman brahmaṇyanirdeśye nirguṇe guṇavṛttayaḥ |
kathaṃ caranti śrutayaḥ sākṣāt sadasataḥ pare

बुद्धीन्द्रियमनःप्राणान् जनानां असृजत् प्रभुः ।
मात्रार्थं च भवार्थं च आत्मनेऽकल्पनाय च

buddhīndriyamanaḥprāṇān janānāṃ asṛjat prabhuḥ |
mātrārthaṃ ca bhavārthaṃ ca ātmane'kalpanāya ca

सैषा ह्युपनिषद् ब्राह्मी पूर्वेशां पूर्वजैर्धृता ।
श्र्रद्धया धारयेद् यस्तां क्षेमं गच्छेदकिञ्चनः

saiṣā hyupaniṣad brāhmī pūrveśāṃ pūrvajairdhṛtā |
śrraddhayā dhārayed yastāṃ kṣemaṃ gacchedakiñcanaḥ

अत्र ते वर्णयिष्यामि गाथां नारायणान्विताम् ।
नारदस्य च संवादं ऋषेर्नारायणस्य च

atra te varṇayiṣyāmi gāthāṃ nārāyaṇānvitām |
nāradasya ca saṃvādaṃ ṛṣernārāyaṇasya ca

एकदा नारदो लोकान् पर्यटन् भगवत्प्रियः ।
सनातनमृषिं द्रष्टुं ययौ नारायणाश्रमम्

ekadā nārado lokān paryaṭan bhagavatpriyaḥ |
sanātanamṛṣiṃ draṣṭuṃ yayau nārāyaṇāśramam

यो वै भारतवर्षेऽस्मिन् क्शेमाय स्वस्तये नृणाम् ।
धर्मज्ञानशमोपेतं आकल्पादास्थितस्तपः

yo vai bhāratavarṣe'smin kśemāya svastaye nṛṇām |
dharmajñānaśamopetaṃ ākalpādāsthitastapaḥ

तत्रोपविष्टं ऋषिभिः कलापग्रामवासिभिः ।
परीतं प्रणतोऽपृच्छद् इदमेव कुरूद्वह

tatropaviṣṭaṃ ṛṣibhiḥ kalāpagrāmavāsibhiḥ |
parītaṃ praṇato'pṛcchad idameva kurūdvaha

तस्मै ह्यवोचद्भगवान् ऋषीणां श्रृणतामिदम् ।
यो ब्रह्मवादः पूर्वेषां जनलोकनिवासिनाम्

tasmai hyavocadbhagavān ṛṣīṇāṃ śrṛṇatāmidam |
yo brahmavādaḥ pūrveṣāṃ janalokanivāsinām

स्वायम्भुव ब्रह्मसत्रं जनलोकेऽभवत् पुरा ।
तत्रस्थानां मानसानां मुनीनां ऊर्ध्वरेतसाम्

svāyambhuva brahmasatraṃ janaloke'bhavat purā |
tatrasthānāṃ mānasānāṃ munīnāṃ ūrdhvaretasām

श्वेतद्वीपं गतवति त्वयि द्रष्टुं तदीश्वरम् ।
ब्रह्मवादः सुसंवृत्तः श्रुतयो यत्र शेरते ।
तत्र हायमभूत्प्रश्नस्त्वं मां यमनुपृच्छसि

śvetadvīpaṃ gatavati tvayi draṣṭuṃ tadīśvaram |
brahmavādaḥ susaṃvṛttaḥ śrutayo yatra śerate |
tatra hāyamabhūtpraśnastvaṃ māṃ yamanupṛcchasi

तुल्यश्रुततपःशीलाः तुल्यस्वीयारिमध्यमाः ।
अपि चक्रुः प्रवचनं एकं शुश्रूषवोऽपरे

tulyaśrutatapaḥśīlāḥ tulyasvīyārimadhyamāḥ |
api cakruḥ pravacanaṃ ekaṃ śuśrūṣavo'pare

स्वसृष्टमिदमापीय शयानं सह शक्तिभिः ।
तदन्ते बोधयां चक्रुः तल्लिङ्गैः श्रुतयः परम्

svasṛṣṭamidamāpīya śayānaṃ saha śaktibhiḥ |
tadante bodhayāṃ cakruḥ talliṅgaiḥ śrutayaḥ param

यथा शयानं सम्राजं वन्दिनस्तत्पराक्रमैः ।
प्रत्यूषेऽभेत्य सुश्लोकैः बोधयन्त्यनुजीविनः

yathā śayānaṃ samrājaṃ vandinastatparākramaiḥ |
pratyūṣe'bhetya suślokaiḥ bodhayantyanujīvinaḥ

जय जय जह्यजामजित दोषगृभीतगुणां
त्वमसि यदात्मना समवरुद्धसमस्तभगः ।
अगजगदोकसामखिलशक्त्यवबोधक ते
क्वचिदजयाऽऽत्मना च चरतोऽनुचरेन्निगमः

jaya jaya jahyajāmajita doṣagṛbhītaguṇāṃ
tvamasi yadātmanā samavaruddhasamastabhagaḥ |
agajagadokasāmakhilaśaktyavabodhaka te
kvacidajayā''tmanā ca carato'nucarennigamaḥ

बृहदुपलब्धमेतदवयन्त्यवशेषतया
यत उदयास्तमयौ विकृतेर्मृदि वाविकृतात् ।
अत ऋषयो दधुस्त्वयि मनोवचनाचरितं
कथमयथा भवन्ति भुवि दत्तपदानि नृणाम्

bṛhadupalabdhametadavayantyavaśeṣatayā
yata udayāstamayau vikṛtermṛdi vāvikṛtāt |
ata ṛṣayo dadhustvayi manovacanācaritaṃ
kathamayathā bhavanti bhuvi dattapadāni nṛṇām

इति तव सूरयस्त्र्यधिपतेऽखिललोकमल
क्षपणकथामृताब्धिमवगाह्य तपांसि जहुः ।
किमुत पुनः स्वधामविधुताशयकालगुणाः
परम भजन्ति ये पदमजस्रसुखानुभवम्

iti tava sūrayastryadhipate'khilalokamala
kṣapaṇakathāmṛtābdhimavagāhya tapāṃsi jahuḥ |
kimuta punaḥ svadhāmavidhutāśayakālaguṇāḥ
parama bhajanti ye padamajasrasukhānubhavam

दृतय इव श्वसन्त्यसुभृतो यदि तेऽनुविधा
महदहमादयोऽण्डमसृजन् यदनुग्रहतः
पुरुषविधोऽन्वयोऽत्र चरमोऽन्नमयादिषु यः
सदसतः परं त्वमथ यदेष्ववशेषमृतम्

dṛtaya iva śvasantyasubhṛto yadi te'nuvidhā
mahadahamādayo'ṇḍamasṛjan yadanugrahataḥ
puruṣavidho'nvayo'tra caramo'nnamayādiṣu yaḥ
sadasataḥ paraṃ tvamatha yadeṣvavaśeṣamṛtam

उदरमुपासते य ऋषिवर्त्मसु कूर्पदृशः
परिसरपद्धतिं हृदयमारुणयो दहरम् ।
तत उदगादनन्त तव धाम शिरः परमं
पुनरिह यत्समेत्य न पतन्ति कृतान्तमुखे

udaramupāsate ya ṛṣivartmasu kūrpadṛśaḥ
parisarapaddhatiṃ hṛdayamāruṇayo daharam |
tata udagādananta tava dhāma śiraḥ paramaṃ
punariha yatsametya na patanti kṛtāntamukhe

स्वकृतविचित्रयोनिषु विशन्निव हेतुतया
तरतमतश्चकास्स्यनलवत् स्वकृतानुकृतिः ।
अथ वितथास्वमूष्ववितथां तव धाम समं
विरजधियोऽनुयन्त्यभिविपण्यव एकरसम्

svakṛtavicitrayoniṣu viśanniva hetutayā
taratamataścakāssyanalavat svakṛtānukṛtiḥ |
atha vitathāsvamūṣvavitathāṃ tava dhāma samaṃ
virajadhiyo'nuyantyabhivipaṇyava ekarasam

स्वकृतपुरेष्वमीष्वबहिरन्तरसंवरणं
तव पुरुषं वदन्त्यखिलशक्तिधृतोंऽशकृतम् ।
इति नृगतिं विविच्य कवयो निगमावपनं
भवत उपासतेऽङ्घ्रिमभवम्भुवि विश्वसिताः

svakṛtapureṣvamīṣvabahirantarasaṃvaraṇaṃ
tava puruṣaṃ vadantyakhilaśaktidhṛtoṃ'śakṛtam |
iti nṛgatiṃ vivicya kavayo nigamāvapanaṃ
bhavata upāsate'ṅghrimabhavambhuvi viśvasitāḥ

दुरवगमात्मतत्त्वनिगमाय तवात्ततनोः
चरितमहामृताब्धिपरिवर्तपरिश्रमणाः ।
न परिलषन्ति केचिदपवर्गमपीश्वर ते
चरणसरोजहंसकुलसङ्गविसृष्टगृहाः

duravagamātmatattvanigamāya tavāttatanoḥ
caritamahāmṛtābdhiparivartapariśramaṇāḥ |
na parilaṣanti kecidapavargamapīśvara te
caraṇasarojahaṃsakulasaṅgavisṛṣṭagṛhāḥ

त्वदनुपथं कुलायमिदमात्मसुहृत्प्रियवत्
चरति तथोन्मुखे त्वयि हिते प्रिय आत्मनि च ।
न बत रमन्त्यहो असदुपासनयात्महनो
यदनुशया भ्रमन्त्युरुभये कुशरीरभृतः

tvadanupathaṃ kulāyamidamātmasuhṛtpriyavat
carati tathonmukhe tvayi hite priya ātmani ca |
na bata ramantyaho asadupāsanayātmahano
yadanuśayā bhramantyurubhaye kuśarīrabhṛtaḥ

निभृतमरुन्मनोऽक्षदृढयोगयुजो हृदि यत्
मुनय उपासते तदरयोऽपि ययुः स्मरणात् ।
स्त्रिय उरगेन्द्रभोगभुजदण्डविषक्तधियो
वयमपि ते समाः समदृशोऽङ्घ्रिसरोजसुधाः

nibhṛtamarunmano'kṣadṛḍhayogayujo hṛdi yat
munaya upāsate tadarayo'pi yayuḥ smaraṇāt |
striya uragendrabhogabhujadaṇḍaviṣaktadhiyo
vayamapi te samāḥ samadṛśo'ṅghrisarojasudhāḥ

क इह नु वेद बतावरजन्मलयोऽग्रसरं
यत उदगादृषिर्यमनु देवगणा उभये ।
तर्हि न सन्न चासदुभयं न च कालजवः
किमपि न तत्र शास्त्रमवकृष्य शयीत यदा

ka iha nu veda batāvarajanmalayo'grasaraṃ
yata udagādṛṣiryamanu devagaṇā ubhaye |
tarhi na sanna cāsadubhayaṃ na ca kālajavaḥ
kimapi na tatra śāstramavakṛṣya śayīta yadā

जनिमसतः सतो मृतिमुतात्मनि ये च भिदां
विपणमृतं स्मरन्त्युपदिशन्ति त आरुपितैः ।
त्रिगुणमयः पुमानिति भिदा यदबोधकृता
त्वयि न ततः परत्र स भवेदवबोधरसे

janimasataḥ sato mṛtimutātmani ye ca bhidāṃ
vipaṇamṛtaṃ smarantyupadiśanti ta ārupitaiḥ |
triguṇamayaḥ pumāniti bhidā yadabodhakṛtā
tvayi na tataḥ paratra sa bhavedavabodharase

सदिव मनस्त्रिवृत्त्वयि विभात्यसदामनुजात्
सदभिमृशन्त्यशेषमिदमात्मतयाऽत्मविदः ।
न हि विकृतिं त्यजन्ति कनकस्य तदात्मतया
स्वकृतमनुप्रविष्टमिदमात्मतयावसितम्

sadiva manastrivṛttvayi vibhātyasadāmanujāt
sadabhimṛśantyaśeṣamidamātmatayā'tmavidaḥ |
na hi vikṛtiṃ tyajanti kanakasya tadātmatayā
svakṛtamanupraviṣṭamidamātmatayāvasitam

तव परि ये चरन्त्यखिलसत्त्वनिकेततया
त उत पदाक्रमन्त्यविगणय्य शिरो निर्ऋतेः ।
परिवयसे पशूनिव गिरा विबुधानपि तान्
त्वयि कृतसौहृदाः खलु पुनन्ति न ये विमुखाः

tava pari ye carantyakhilasattvaniketatayā
ta uta padākramantyavigaṇayya śiro nirṛteḥ |
parivayase paśūniva girā vibudhānapi tān
tvayi kṛtasauhṛdāḥ khalu punanti na ye vimukhāḥ

त्वमकरणः स्वराडखिलकारकशक्तिधरः
तव बलिमुद्वहन्ति समदन्त्यजयानिमिषाः ।
वर्षभुजोऽखिलक्षितिपतेरिव विश्वसृजो
विदधति यत्र ये त्वधिकृता भवतश्चकिताः

tvamakaraṇaḥ svarāḍakhilakārakaśaktidharaḥ
tava balimudvahanti samadantyajayānimiṣāḥ |
varṣabhujo'khilakṣitipateriva viśvasṛjo
vidadhati yatra ye tvadhikṛtā bhavataścakitāḥ

स्थिरचरजातयः स्युरजयोत्थनिमित्तयुजो
विहर उदीक्षया यदि परस्य विमुक्त ततः ।
न हि परमस्य कश्चिदपरो न परश्च भवेद्
वियत इवापदस्य तव शून्यतुलां दधतः

sthiracarajātayaḥ syurajayotthanimittayujo
vihara udīkṣayā yadi parasya vimukta tataḥ |
na hi paramasya kaścidaparo na paraśca bhaved
viyata ivāpadasya tava śūnyatulāṃ dadhataḥ

अपरिमिता ध्रुवास्तनुभृतो यदि सर्वगताः
तर्हि न शास्यतेति नियमो ध्रव नेतरथा ।
अजनि च यन्मयं तदविमुच्य नियन्तृ भवेत्
सममनुजानतां यदमतं मतदुष्टतया

aparimitā dhruvāstanubhṛto yadi sarvagatāḥ
tarhi na śāsyateti niyamo dhrava netarathā |
ajani ca yanmayaṃ tadavimucya niyantṛ bhavet
samamanujānatāṃ yadamataṃ mataduṣṭatayā

न घटत उद्भवः प्रकृतिपूरुषयोरजयोः
उभययुजा भवन्त्यसुभृतो जलबुद्बुदवत् ।
त्वयि त इमे ततो विविधनामगुणैः परमे
सरित इवार्णवे मधुनि लिल्युरशेषरसाः

na ghaṭata udbhavaḥ prakṛtipūruṣayorajayoḥ
ubhayayujā bhavantyasubhṛto jalabudbudavat |
tvayi ta ime tato vividhanāmaguṇaiḥ parame
sarita ivārṇave madhuni lilyuraśeṣarasāḥ

नृषु तव मयया भ्रमममीष्ववगत्य भृशं
त्वयि सुधियोऽभवे दधति भावमनुप्रभवम् ।
कथमनुवर्ततां भवभयं तव यद्भ्रुकुटिः
सृजति मुहुस्त्रिणमिरभवच्छरणेषु भयम्

nṛṣu tava mayayā bhramamamīṣvavagatya bhṛśaṃ
tvayi sudhiyo'bhave dadhati bhāvamanuprabhavam |
kathamanuvartatāṃ bhavabhayaṃ tava yadbhrukuṭiḥ
sṛjati muhustriṇamirabhavaccharaṇeṣu bhayam

विजितहृषीकवायुभिरदान्तमनस्तुरगं
य इह यतन्ति यन्तुमतिलोलमुपायखिदः ।
व्यसनशतान्विताः समवहाय गुरोश्चरणं
वणिज इवाज सन्त्यकृतकर्णधरा जलधौ

vijitahṛṣīkavāyubhiradāntamanasturagaṃ
ya iha yatanti yantumatilolamupāyakhidaḥ |
vyasanaśatānvitāḥ samavahāya guroścaraṇaṃ
vaṇija ivāja santyakṛtakarṇadharā jaladhau

स्वजनसुतात्मदारधनधामधरासुरथैः
त्वयि सति किं नृणां श्रयत आत्मनि सर्वरसे ।
इति सदजानतां मिथुनतो रतये चरतां
सुखयति को न्विह स्वविहते स्वनिरस्तभगे

svajanasutātmadāradhanadhāmadharāsurathaiḥ
tvayi sati kiṃ nṛṇāṃ śrayata ātmani sarvarase |
iti sadajānatāṃ mithunato rataye caratāṃ
sukhayati ko nviha svavihate svanirastabhage

भुवि पुरुपुण्यतीर्थसदनान्यृषयो विमदाः
त उत भवत्पदाम्बुजहृदोऽघभिदङ्घ्रिजलाः ।
दधति सकृन्मनस्त्वयि य आत्मनि नित्यसुखे
न पुनरुपासते पुरुषसारहरावसथान्

bhuvi purupuṇyatīrthasadanānyṛṣayo vimadāḥ
ta uta bhavatpadāmbujahṛdo'ghabhidaṅghrijalāḥ |
dadhati sakṛnmanastvayi ya ātmani nityasukhe
na punarupāsate puruṣasāraharāvasathān

सत इदं उत्थितं सदिति चेन्ननु तर्कहतं
व्यभिचरति क्व च क्व च मृषा न तथोभययुक् ।
व्यवहृतये विकल्प इषितोऽन्धपरम्परया
भ्रमयति भारती त उरुवृत्तिभिरुक्थजडान्

sata idaṃ utthitaṃ saditi cennanu tarkahataṃ
vyabhicarati kva ca kva ca mṛṣā na tathobhayayuk |
vyavahṛtaye vikalpa iṣito'ndhaparamparayā
bhramayati bhāratī ta uruvṛttibhirukthajaḍān

न यदिदमग्र आस न भविष्यदतो निधनाद्
अनु मितमन्तरा त्वयि विभाति मृषैकरसे ।
अत उपमीयते द्रविणजातिविकल्पपथैः
वितथमनोविलासमृतमित्यवयन्त्यबुधाः

na yadidamagra āsa na bhaviṣyadato nidhanād
anu mitamantarā tvayi vibhāti mṛṣaikarase |
ata upamīyate draviṇajātivikalpapathaiḥ
vitathamanovilāsamṛtamityavayantyabudhāḥ

स यदजया त्वजामनुशयीत गुणांश्च जुषन्
भजति सरूपतां तदनु मृत्युमपेतभगः ।
त्वमुत जहासि तामहिरिव त्वचमात्तभगो
महसि महीयसेऽष्टगुणितेऽपरिमेयभगः

sa yadajayā tvajāmanuśayīta guṇāṃśca juṣan
bhajati sarūpatāṃ tadanu mṛtyumapetabhagaḥ |
tvamuta jahāsi tāmahiriva tvacamāttabhago
mahasi mahīyase'ṣṭaguṇite'parimeyabhagaḥ

यदि न समुद्धरन्ति यतयो हृदि कामजटा
दुरधिगमोऽसतां हृदि गतोऽस्मृतकण्ठमणिः ।
असुतृपयोगिनामुभयतोऽप्यसुखं भगवन्न्
अनपगतान्तकादनधिरूढपदाद्भवतः

yadi na samuddharanti yatayo hṛdi kāmajaṭā
duradhigamo'satāṃ hṛdi gato'smṛtakaṇṭhamaṇiḥ |
asutṛpayogināmubhayato'pyasukhaṃ bhagavann
anapagatāntakādanadhirūḍhapadādbhavataḥ

त्वदवगमी न वेत्ति भवदुत्थशुभाशुभयोः
गुणविगुणान्वयांस्तर्हि देहभृतां च गिरः ।
अनुयुगमन्वहं सगुण गीतपरम्परया
श्रवणभृतो यतस्त्वमपवर्गगतिर्मनुजैः

tvadavagamī na vetti bhavadutthaśubhāśubhayoḥ
guṇaviguṇānvayāṃstarhi dehabhṛtāṃ ca giraḥ |
anuyugamanvahaṃ saguṇa gītaparamparayā
śravaṇabhṛto yatastvamapavargagatirmanujaiḥ

द्युपतय एव ते न ययुरन्तमनन्ततया
त्वमपि यदन्तराण्डनिचया ननु सावरणाः ।
ख इव रजांसि वान्ति वयसा सह यत् श्रुतयः
त्वयि हि फलन्त्यतन्निरसनेन भवन्निधनाः

dyupataya eva te na yayurantamanantatayā
tvamapi yadantarāṇḍanicayā nanu sāvaraṇāḥ |
kha iva rajāṃsi vānti vayasā saha yat śrutayaḥ
tvayi hi phalantyatannirasanena bhavannidhanāḥ

इत्येतद्ब्रह्मणः पुत्रा आश्रुत्यात्मानुशासनम् ।
सनन्दनमथानर्चुः सिद्धा ज्ञात्वाऽऽत्मनो गतिम्

ityetadbrahmaṇaḥ putrā āśrutyātmānuśāsanam |
sanandanamathānarcuḥ siddhā jñātvā''tmano gatim

इत्यशेषसमाम्नाय पुराणोपनिषद्रसः ।
समुद्धृतः पूर्वजातैः व्योमयानैर्महात्मभिः

ityaśeṣasamāmnāya purāṇopaniṣadrasaḥ |
samuddhṛtaḥ pūrvajātaiḥ vyomayānairmahātmabhiḥ

त्वं चैतद्ब्रह्मदायाद श्रद्धयाऽऽत्मानुशासनम् ।
धारयंश्चर गां कामं कामानां भर्जनं नृणाम्

tvaṃ caitadbrahmadāyāda śraddhayā''tmānuśāsanam |
dhārayaṃścara gāṃ kāmaṃ kāmānāṃ bharjanaṃ nṛṇām

एवं स ऋषिणाऽऽदिष्टं गृहीत्वा श्रद्धयात्मवान् ।
पूर्णः श्रुतधरो राजन् आह वीरव्रतो मुनिः

evaṃ sa ṛṣiṇā''diṣṭaṃ gṛhītvā śraddhayātmavān |
pūrṇaḥ śrutadharo rājan āha vīravrato muniḥ

नमस्तस्मै भगवते कृष्णायामलकीर्तये ।
यो धत्ते सर्वभूतानां अभवायोशतीः कलाः

namastasmai bhagavate kṛṣṇāyāmalakīrtaye |
yo dhatte sarvabhūtānāṃ abhavāyośatīḥ kalāḥ

इत्याद्यमृषिमानम्य तच्छिष्यांश्च महात्मनः ।
ततोऽगाद् आश्रमं साक्षात् पितुर्द्वैपायनस्य मे

ityādyamṛṣimānamya tacchiṣyāṃśca mahātmanaḥ |
tato'gād āśramaṃ sākṣāt piturdvaipāyanasya me

सभाजितो भगवता कृतासनपरिग्रहः ।
तस्मै तद् वर्णयामास नारायणमुखाच्छ्रुतम्

sabhājito bhagavatā kṛtāsanaparigrahaḥ |
tasmai tad varṇayāmāsa nārāyaṇamukhācchrutam

इत्येतद् वर्णितं राजन् यन्नः प्रश्नः कृतस्त्वया ।
यथा ब्रह्मण्यनिर्देश्ये नीऋगुणेऽपि मनश्चरेत्

ityetad varṇitaṃ rājan yannaḥ praśnaḥ kṛtastvayā |
yathā brahmaṇyanirdeśye nīṛguṇe'pi manaścaret

योऽस्योत्प्रेक्षक आदिमध्यनिधने योऽव्यक्तजीवेश्वरो
यः सृष्ट्वेदमनुप्रविश्य ऋषिणा चक्रे पुरः शास्ति ताः ।
यं सम्पद्य जहात्यजामनुशयी सुप्तः कुलायं यथा
तं कैवल्यनिरस्तयोनिमभयं ध्यायेदजस्रं हरिम्

yo'syotprekṣaka ādimadhyanidhane yo'vyaktajīveśvaro
yaḥ sṛṣṭvedamanupraviśya ṛṣiṇā cakre puraḥ śāsti tāḥ |
yaṃ sampadya jahātyajāmanuśayī suptaḥ kulāyaṃ yathā
taṃ kaivalyanirastayonimabhayaṃ dhyāyedajasraṃ harim