Chapter 86: Subhadra's marriage and Krishna in Mithila

ब्रह्मन् वेदितुमिच्छामः स्वसारं रामकृष्णयोः ।
यथोपयेमे विजयो या ममासीत् पितामही

brahman veditumicchāmaḥ svasāraṃ rāmakṛṣṇayoḥ |
yathopayeme vijayo yā mamāsīt pitāmahī

अर्जुनस्तीर्थयात्रायां पर्यटन् अवनीं प्रभुः ।
गतः प्रभासमश्रृणोन् मातुलेयीं स आत्मनः

arjunastīrthayātrāyāṃ paryaṭan avanīṃ prabhuḥ |
gataḥ prabhāsamaśrṛṇon mātuleyīṃ sa ātmanaḥ

दुर्योधनाय रामस्तां दास्यतीति न चापरे ।
तल्लिप्सुः स यतिर्भूत्वा त्रिदण्डी द्वारकामगात्

duryodhanāya rāmastāṃ dāsyatīti na cāpare |
tallipsuḥ sa yatirbhūtvā tridaṇḍī dvārakāmagāt

तत्र वै वार्षिकान् मासान् अवात्सीत् स्वार्थसाधकः ।
पौरैः सभाजितोऽभीक्ष्णं रामेणाजानता च सः

tatra vai vārṣikān māsān avātsīt svārthasādhakaḥ |
pauraiḥ sabhājito'bhīkṣṇaṃ rāmeṇājānatā ca saḥ

एकदा गृहमानीय आतिथ्येन निमंत्र्य तम् ।
श्रद्धयोपहृतं भैक्ष्यं बलेन बुभुजे किल

ekadā gṛhamānīya ātithyena nimaṃtrya tam |
śraddhayopahṛtaṃ bhaikṣyaṃ balena bubhuje kila

सोऽपश्यत्तत्र महतीं कन्यां वीरमनोहराम् ।
प्रीत्युत्फुल्लेक्षणस्तस्यां भावक्षुब्धं मनो दधे

so'paśyattatra mahatīṃ kanyāṃ vīramanoharām |
prītyutphullekṣaṇastasyāṃ bhāvakṣubdhaṃ mano dadhe

सापि तं चकमे वीक्ष्य नारीणां हृदयंगमम् ।
हसन्ती व्रीडितापाङ्गी तन्न्यस्तहृदयेक्षणा

sāpi taṃ cakame vīkṣya nārīṇāṃ hṛdayaṃgamam |
hasantī vrīḍitāpāṅgī tannyastahṛdayekṣaṇā

तां परं समनुध्यायन् नन्तरं प्रेप्सुरर्जुनः ।
न लेभे शं भ्रमच्चित्तः कामेनातिबलीयसा

tāṃ paraṃ samanudhyāyan nantaraṃ prepsurarjunaḥ |
na lebhe śaṃ bhramaccittaḥ kāmenātibalīyasā

महत्यां देवयात्रायां रथस्थां दुर्गनिर्गतां ।
जहारानुमतः पित्रोः कृष्णस्य च महारथः

mahatyāṃ devayātrāyāṃ rathasthāṃ durganirgatāṃ |
jahārānumataḥ pitroḥ kṛṣṇasya ca mahārathaḥ

रथस्थो धनुरादाय शूरांश्चारुन्धतो भटान् ।
विद्राव्य क्रोशतां स्वानां स्वभागं मृगराडिव

rathastho dhanurādāya śūrāṃścārundhato bhaṭān |
vidrāvya krośatāṃ svānāṃ svabhāgaṃ mṛgarāḍiva

तच्छ्रुत्वा क्षुभितो रामः पर्वणीव महार्णवः ।
गृहीतपादः कृष्णेन सुहृद्भिश्चानुसाम्यत

tacchrutvā kṣubhito rāmaḥ parvaṇīva mahārṇavaḥ |
gṛhītapādaḥ kṛṣṇena suhṛdbhiścānusāmyata

प्राहिणोत्पारिबर्हाणि वरवध्वोर्मुदा बलः ।
महाधनोपस्करेभ रथाश्वनरयोषितः

prāhiṇotpāribarhāṇi varavadhvormudā balaḥ |
mahādhanopaskarebha rathāśvanarayoṣitaḥ

कृष्णस्यासीद् द्विजश्रेष्ठः श्रुतदेव इति श्रुतः ।
कृष्णैकभक्त्या पूर्णार्थः शान्तः कविरलम्पटः

kṛṣṇasyāsīd dvijaśreṣṭhaḥ śrutadeva iti śrutaḥ |
kṛṣṇaikabhaktyā pūrṇārthaḥ śāntaḥ kaviralampaṭaḥ

स उवास विदेहेषु मिथिलायां गृहाश्रमी ।
अनीहयागताहार्य निर्वर्तितनिजक्रियः

sa uvāsa videheṣu mithilāyāṃ gṛhāśramī |
anīhayāgatāhārya nirvartitanijakriyaḥ

यात्रामात्रं त्वहरहः दैवाद् उपनमत्युत ।
नाधिकं तावता तुष्टः क्रिया चक्रे यथोचिताः

yātrāmātraṃ tvaharahaḥ daivād upanamatyuta |
nādhikaṃ tāvatā tuṣṭaḥ kriyā cakre yathocitāḥ

तथा तद्राष्ट्रपालोऽङ्ग बहुलाश्व इति श्रुतः ।
मैथिलो निरहम्मान उभावप्यच्युतप्रियौ

tathā tadrāṣṭrapālo'ṅga bahulāśva iti śrutaḥ |
maithilo nirahammāna ubhāvapyacyutapriyau

तयोः प्रसन्नो भगवान् दारुकेणाहृतं रथम् ।
आरुह्य साकं मुनिभिः विदेहान् प्रययौ प्रभुः

tayoḥ prasanno bhagavān dārukeṇāhṛtaṃ ratham |
āruhya sākaṃ munibhiḥ videhān prayayau prabhuḥ

नारदो वामदेवोऽत्रिः कृष्णो रामोऽसितोऽरुणिः ।
अहं बृहस्पतिः कण्वो मैत्रेयश्च्यवनादयः

nārado vāmadevo'triḥ kṛṣṇo rāmo'sito'ruṇiḥ |
ahaṃ bṛhaspatiḥ kaṇvo maitreyaścyavanādayaḥ

तत्र तत्र तमायान्तं पौरा जानपदा नृप ।
उपतस्थुः सार्घ्यहस्ता ग्रहैः सूर्यमिवोदितम्

tatra tatra tamāyāntaṃ paurā jānapadā nṛpa |
upatasthuḥ sārghyahastā grahaiḥ sūryamivoditam

आनर्तधन्वकुरुजाङ्गलकङ्कमत्स्य
पाञ्चालकुन्तिमधुकेकयकोशलार्णाः ।
अन्ये च तन्मुखसरोजमुदारहास
स्निग्धेक्षणं नृप पपुर्दृशिभिर्नृनार्यः

ānartadhanvakurujāṅgalakaṅkamatsya
pāñcālakuntimadhukekayakośalārṇāḥ |
anye ca tanmukhasarojamudārahāsa
snigdhekṣaṇaṃ nṛpa papurdṛśibhirnṛnāryaḥ

तेभ्यः स्ववीक्षणविनष्टतमिस्रदृग्भ्यः
क्षेमं त्रिलोकगुरुरर्थदृशं च यच्छन् ।
श्रृणवन् दिगन्तधवलं स्वयशोऽशुभघ्नं
गीतं सुरैर्नृभिरगात् शनकैर्विदेहान्

tebhyaḥ svavīkṣaṇavinaṣṭatamisradṛgbhyaḥ
kṣemaṃ trilokagururarthadṛśaṃ ca yacchan |
śrṛṇavan digantadhavalaṃ svayaśo'śubhaghnaṃ
gītaṃ surairnṛbhiragāt śanakairvidehān

तेऽच्युतं प्राप्तमाकर्ण्य पौरा जानपदा नृप ।
अभीयुर्मुदितास्तस्मै गृहीतार्हणपाणयः

te'cyutaṃ prāptamākarṇya paurā jānapadā nṛpa |
abhīyurmuditāstasmai gṛhītārhaṇapāṇayaḥ

दृष्ट्वा त उत्तमःश्लोकं प्रीत्युत्फुलाननाशयाः ।
कैर्धृताञ्जलिभिर्नेमुः श्रुतपूर्वान् तथा मुनीन्

dṛṣṭvā ta uttamaḥślokaṃ prītyutphulānanāśayāḥ |
kairdhṛtāñjalibhirnemuḥ śrutapūrvān tathā munīn

स्वानुग्रहाय सम्प्राप्तं मन्वानौ तं जगद्गुरुम् ।
मैथिलः श्रुतदेवश्च पादयोः पेततुः प्रभोः

svānugrahāya samprāptaṃ manvānau taṃ jagadgurum |
maithilaḥ śrutadevaśca pādayoḥ petatuḥ prabhoḥ

न्यमन्त्रयेतां दाशार्हं आतिथ्येन सह द्विजैः ।
मैथिलः श्रुतदेवश्च युगपत् संहताञ्जली

nyamantrayetāṃ dāśārhaṃ ātithyena saha dvijaiḥ |
maithilaḥ śrutadevaśca yugapat saṃhatāñjalī

भगवान् तदभिप्रेत्य द्वयोः प्रियचिकीर्षया ।
उभयोराविशद् गेहं उभाभ्यां तदलक्षितः

bhagavān tadabhipretya dvayoḥ priyacikīrṣayā |
ubhayorāviśad gehaṃ ubhābhyāṃ tadalakṣitaḥ

श्रोतुमप्यसतां दूरान् जनकः स्वगृहागतान् ।
आनीतेष्वासनाग्र्येषु सुखासीनान् महामनाः

śrotumapyasatāṃ dūrān janakaḥ svagṛhāgatān |
ānīteṣvāsanāgryeṣu sukhāsīnān mahāmanāḥ

प्रवृद्धभक्त्या उद्धर्ष हृदयास्राविलेक्षणः ।
नत्वा तदङ्घ्रीन् प्रक्षाल्य तदपो लोकपावनीः

pravṛddhabhaktyā uddharṣa hṛdayāsrāvilekṣaṇaḥ |
natvā tadaṅghrīn prakṣālya tadapo lokapāvanīḥ

सकुटुम्बो वहन्मूर्ध्ना पूजयां चक्र ईश्वरान् ।
गन्धमाल्याम्बराकल्प धूपदीपार्घ्यगोवृषैः

sakuṭumbo vahanmūrdhnā pūjayāṃ cakra īśvarān |
gandhamālyāmbarākalpa dhūpadīpārghyagovṛṣaiḥ

वाचा मधुरया प्रीणन् इदमाहान्नतर्पितान् ।
पादावङ्कगतौ विष्णोः संस्पृशञ्छनकैर्मुदा

vācā madhurayā prīṇan idamāhānnatarpitān |
pādāvaṅkagatau viṣṇoḥ saṃspṛśañchanakairmudā

भवान्हि सर्वभूतानां आत्मा साक्षी स्वदृग् विभो ।
अथ नस्त्वत्पदाम्भोजं स्मरतां दर्शनं गतः

bhavānhi sarvabhūtānāṃ ātmā sākṣī svadṛg vibho |
atha nastvatpadāmbhojaṃ smaratāṃ darśanaṃ gataḥ

स्ववचस्तदृतं कर्तुं अस्मद्दृग्गोचरो भवान् ।
यदात्थैकान्तभक्तान् मे नानन्तः श्रीरजः प्रियः

svavacastadṛtaṃ kartuṃ asmaddṛggocaro bhavān |
yadātthaikāntabhaktān me nānantaḥ śrīrajaḥ priyaḥ

को नु त्वच्चरणाम्भोजं एवंविद् विसृजेत् पुमान् ।
निष्किञ्चनानां शान्तानां मुनीनां यस्त्वमात्मदः

ko nu tvaccaraṇāmbhojaṃ evaṃvid visṛjet pumān |
niṣkiñcanānāṃ śāntānāṃ munīnāṃ yastvamātmadaḥ

योऽवतीर्य यदोर्वंशे नृणां संसरतामिह ।
यशो वितेने तच्छान्त्यै त्रैलोक्यवृजिनापहम्

yo'vatīrya yadorvaṃśe nṛṇāṃ saṃsaratāmiha |
yaśo vitene tacchāntyai trailokyavṛjināpaham

नमस्तुभ्यं भगवते कृष्णायाकुण्ठमेधसे ।
नारायणाय ऋषये सुशान्तं तप ईयुषे

namastubhyaṃ bhagavate kṛṣṇāyākuṇṭhamedhase |
nārāyaṇāya ṛṣaye suśāntaṃ tapa īyuṣe

दिनानि कतिचिद् भूमन् गृहान् नो निवस द्विजैः ।
समेतः पादरजसा पुनीहीदं निमेः कुलम्

dināni katicid bhūman gṛhān no nivasa dvijaiḥ |
sametaḥ pādarajasā punīhīdaṃ nimeḥ kulam

इत्युपामन्त्रितो राज्ञा भगवान् लोकभावनः ।
उवास कुर्वन् कल्याणं मिथिलानरयोषिताम्

ityupāmantrito rājñā bhagavān lokabhāvanaḥ |
uvāsa kurvan kalyāṇaṃ mithilānarayoṣitām

श्रुतदेवोऽच्युतं प्राप्तं स्वगृहाञ्जनको यथा ।
नत्वा मुनीन् सुसंहृष्टो धुन्वन् वासो ननर्त ह

śrutadevo'cyutaṃ prāptaṃ svagṛhāñjanako yathā |
natvā munīn susaṃhṛṣṭo dhunvan vāso nanarta ha

तृणपीठबृषीष्वेतान् आनीतेषूपवेश्य सः ।
स्वागतेनाभिनन्द्याङ्घ्रीन् सभार्योऽवनिजे मुदा

tṛṇapīṭhabṛṣīṣvetān ānīteṣūpaveśya saḥ |
svāgatenābhinandyāṅghrīn sabhāryo'vanije mudā

तदम्भसा महाभाग आत्मानं सगृहान्वयम् ।
स्नापयां चक्र उद्धर्षो लब्धसर्वमनोरथः

tadambhasā mahābhāga ātmānaṃ sagṛhānvayam |
snāpayāṃ cakra uddharṣo labdhasarvamanorathaḥ

फलार्हणोशीरशिवामृताम्बुभिः
मृदा सुरभ्या तुलसीकुशाम्बुजैः ।
आराधयामास यथोपपन्नया
सपर्यया सत्त्वविवर्धनान्धसा

phalārhaṇośīraśivāmṛtāmbubhiḥ
mṛdā surabhyā tulasīkuśāmbujaiḥ |
ārādhayāmāsa yathopapannayā
saparyayā sattvavivardhanāndhasā

स तर्कयामास कुतो ममान्वभूद्
गृहान्धकुपे पतितस्य सङ्गमः ।
यः सर्वतीर्थास्पदपादरेणुभिः
कृष्णेन चास्यात्मनिकेतभूसुरैः

sa tarkayāmāsa kuto mamānvabhūd
gṛhāndhakupe patitasya saṅgamaḥ |
yaḥ sarvatīrthāspadapādareṇubhiḥ
kṛṣṇena cāsyātmaniketabhūsuraiḥ

सूपविष्टान् कृतातिथ्यान् श्रुतदेव उपस्थितः ।
सभार्यस्वजनापत्य उवाचाङ्घ्र्यभिमर्शनः

sūpaviṣṭān kṛtātithyān śrutadeva upasthitaḥ |
sabhāryasvajanāpatya uvācāṅghryabhimarśanaḥ

नाद्य नो दर्शनं प्राप्तः परं परमपूरुषः ।
यर्हीदं शक्तिभिः सृष्ट्वा प्रविष्टो ह्यात्मसत्तया

nādya no darśanaṃ prāptaḥ paraṃ paramapūruṣaḥ |
yarhīdaṃ śaktibhiḥ sṛṣṭvā praviṣṭo hyātmasattayā

यथा शयानः पुरुषो मनसैवात्ममायया ।
सृष्ट्वा लोकं परं स्वाप्नं अनुविश्यावभासते

yathā śayānaḥ puruṣo manasaivātmamāyayā |
sṛṣṭvā lokaṃ paraṃ svāpnaṃ anuviśyāvabhāsate

श्रृण्वतां गदतां शश्वद् अर्चतां त्वाभिवन्दताम् ।
नृणां संवदतामन्तः हृदि भास्यमलात्मनाम्

śrṛṇvatāṃ gadatāṃ śaśvad arcatāṃ tvābhivandatām |
nṛṇāṃ saṃvadatāmantaḥ hṛdi bhāsyamalātmanām

हृदिस्थोऽप्यतिदूरस्थः कर्मविक्षिप्तचेतसाम् ।
आत्मशक्तिभिरग्राह्योऽपि अन्त्युपेतगुणात्मनाम्

hṛdistho'pyatidūrasthaḥ karmavikṣiptacetasām |
ātmaśaktibhiragrāhyo'pi antyupetaguṇātmanām

नमोऽस्तु तेऽध्यात्मविदां परात्मने
अनात्मने स्वात्मविभक्तमृत्यवे ।
सकारणाकारणलिङ्गमीयुषे
स्वमाययासंवृतरुद्धदृष्टये

namo'stu te'dhyātmavidāṃ parātmane
anātmane svātmavibhaktamṛtyave |
sakāraṇākāraṇaliṅgamīyuṣe
svamāyayāsaṃvṛtaruddhadṛṣṭaye

स त्वं शाधि स्वभृत्यान् नः किं देव करवामहे ।
एतदन्तो नृणां क्लेशो यद्भवानक्षिगोचरः

sa tvaṃ śādhi svabhṛtyān naḥ kiṃ deva karavāmahe |
etadanto nṛṇāṃ kleśo yadbhavānakṣigocaraḥ

तदुक्तमित्युपाकर्ण्य भगवान् प्रणतार्तिहा ।
गृहीत्वा पाणिना पाणिं प्रहसन् तमुवाच ह

taduktamityupākarṇya bhagavān praṇatārtihā |
gṛhītvā pāṇinā pāṇiṃ prahasan tamuvāca ha

ब्रह्मंस्तेऽनुग्रहार्थाय सम्प्राप्तान् विद्ध्यमून् मुनीन् ।
सञ्चरन्ति मया लोकान् पुनन्तः पादरेणुभिः

brahmaṃste'nugrahārthāya samprāptān viddhyamūn munīn |
sañcaranti mayā lokān punantaḥ pādareṇubhiḥ

देवाः क्षेत्राणि तीर्थानि दर्शनस्पर्शनार्चनैः ।
शनैः पुनन्ति कालेन तदप्यर्हत्तमेक्षया

devāḥ kṣetrāṇi tīrthāni darśanasparśanārcanaiḥ |
śanaiḥ punanti kālena tadapyarhattamekṣayā

ब्राह्मणो जन्मना श्रेयान् सर्वेषां प्राणिनामिह ।
तपसा विद्यया तुष्ट्या किमु मत्कलया युतः

brāhmaṇo janmanā śreyān sarveṣāṃ prāṇināmiha |
tapasā vidyayā tuṣṭyā kimu matkalayā yutaḥ

न ब्राह्मणान्मे दयितं रूपमेतच्चतुर्भुजम् ।
सर्ववेदमयो विप्रः सर्वदेवमयो ह्यहम्

na brāhmaṇānme dayitaṃ rūpametaccaturbhujam |
sarvavedamayo vipraḥ sarvadevamayo hyaham

दुष्प्रज्ञा अविदित्वैवं अवजानन्त्यसूयवः ।
गुरुं मां विप्रमात्मानं अर्चादाविज्यदृष्टयः

duṣprajñā aviditvaivaṃ avajānantyasūyavaḥ |
guruṃ māṃ vipramātmānaṃ arcādāvijyadṛṣṭayaḥ

चराचरमिदं विश्वं भावा ये चास्य हेतवः ।
मद् रूपाणीति चेतस्य आधत्ते विप्रो मदीक्षया

carācaramidaṃ viśvaṃ bhāvā ye cāsya hetavaḥ |
mad rūpāṇīti cetasya ādhatte vipro madīkṣayā

तस्माद् ब्रह्मऋषीनेतान् ब्रह्मन् मच्छ्रद्धयार्चय ।
एवं चेदर्चितोऽस्म्यद्धा नान्यथा भूरिभूतिभिः

tasmād brahmaṛṣīnetān brahman macchraddhayārcaya |
evaṃ cedarcito'smyaddhā nānyathā bhūribhūtibhiḥ

स इत्थं प्रभुनादिष्टः सहकृष्णान् द्विजोत्तमान् ।
आराध्यैकात्मभावेन मैथिलश्चाप सद्गतिम्

sa itthaṃ prabhunādiṣṭaḥ sahakṛṣṇān dvijottamān |
ārādhyaikātmabhāvena maithilaścāpa sadgatim

एवं स्वभक्तयो राजन् भगवान् भक्तभक्तिमान् ।
उषित्वाऽऽदिश्य सन्मार्गं पुनर्द्वारवतीमगात्

evaṃ svabhaktayo rājan bhagavān bhaktabhaktimān |
uṣitvā''diśya sanmārgaṃ punardvāravatīmagāt