Chapter 66: Paundraka, the false Vasudeva, slain

नन्दव्रजं गते रामे करूषाधिपतिर्नृप ।
वासुदेवोऽहमित्यज्ञो दूतं कृष्णाय प्राहिणोत्

nandavrajaṃ gate rāme karūṣādhipatirnṛpa |
vāsudevo'hamityajño dūtaṃ kṛṣṇāya prāhiṇot

त्वं वासुदेवो भगवानवतीर्णो जगत्पतिः ।
इति प्रस्तोभितो बालैर्मेन आत्मानमच्युतम्

tvaṃ vāsudevo bhagavānavatīrṇo jagatpatiḥ |
iti prastobhito bālairmena ātmānamacyutam

दूतं च प्राहिणोन्मन्दः कृष्णायाव्यक्तवर्त्मने ।
द्वारकायां यथा बालो नृपो बालकृतोऽबुधः

dūtaṃ ca prāhiṇonmandaḥ kṛṣṇāyāvyaktavartmane |
dvārakāyāṃ yathā bālo nṛpo bālakṛto'budhaḥ

दूतस्तु द्वारकामेत्य सभायामास्थितं प्रभुम् ।
कृष्णं कमलपत्राक्षं राजसन्देशमब्रवीत्

dūtastu dvārakāmetya sabhāyāmāsthitaṃ prabhum |
kṛṣṇaṃ kamalapatrākṣaṃ rājasandeśamabravīt

वासुदेवोऽवतीर्णोहमेक एव न चापरः ।
भूतानामनुकम्पार्थं त्वं तु मिथ्याभिधां त्यज

vāsudevo'vatīrṇohameka eva na cāparaḥ |
bhūtānāmanukampārthaṃ tvaṃ tu mithyābhidhāṃ tyaja

यानि त्वमस्मच्चिह्नानि मौढ्याद्बिभर्षि सात्वत ।
त्यक्त्वैहि मां त्वं शरणं नो चेद्देहि ममाहवम्

yāni tvamasmaccihnāni mauḍhyādbibharṣi sātvata |
tyaktvaihi māṃ tvaṃ śaraṇaṃ no ceddehi mamāhavam

कत्थनं तदुपाकर्ण्य पौण्ड्रकस्याल्पमेधसः ।
उग्रसेनादयः सभ्या उच्चकैर्जहसुस्तदा

katthanaṃ tadupākarṇya pauṇḍrakasyālpamedhasaḥ |
ugrasenādayaḥ sabhyā uccakairjahasustadā

उवाच दूतं भगवान्परिहासकथामनु ।
उत्स्रक्ष्ये मूढ चिह्नानि यैस्त्वमेवं विकत्थसे

uvāca dūtaṃ bhagavānparihāsakathāmanu |
utsrakṣye mūḍha cihnāni yaistvamevaṃ vikatthase

मुखं तदपिधायाज्ञ कङ्कगृध्रवटैर्वृतः ।
शयिष्यसे हतस्तत्र भविता शरणं शुनाम्

mukhaṃ tadapidhāyājña kaṅkagṛdhravaṭairvṛtaḥ |
śayiṣyase hatastatra bhavitā śaraṇaṃ śunām

इति दूतस्तमाक्षेपं स्वामिने सर्वमाहरत् ।
कृष्णोऽपि रथमास्थाय काशीमुपजगाम ह

iti dūtastamākṣepaṃ svāmine sarvamāharat |
kṛṣṇo'pi rathamāsthāya kāśīmupajagāma ha

पौण्ड्रकोऽपि तदुद्योगमुपलभ्य महारथः ।
अक्षौहिणीभ्यां संयुक्तो निश्चक्राम पुराद्द्रुतम्

pauṇḍrako'pi tadudyogamupalabhya mahārathaḥ |
akṣauhiṇībhyāṃ saṃyukto niścakrāma purāddrutam

तस्य काशीपतिर्मित्रं पार्ष्णिग्राहोऽन्वयान्नृप ।
अक्षौहिणीभिस्तिसृभिरपश्यत्पौण्ड्रकं हइः!

tasya kāśīpatirmitraṃ pārṣṇigrāho'nvayānnṛpa |
akṣauhiṇībhistisṛbhirapaśyatpauṇḍrakaṃ haiḥ!

शङ्खार्यसिगदाशार्ङ्ग श्रीवत्साद्युपलक्षितम् ।
बिभ्राणं कौस्तुभमणिं वनमालाविभूषितम्

śaṅkhāryasigadāśārṅga śrīvatsādyupalakṣitam |
bibhrāṇaṃ kaustubhamaṇiṃ vanamālāvibhūṣitam

कौशेयवाससी पीते वसानं गरुडध्वजम् ।
अमूल्यमौल्याभरणं स्फुरन्मकरकुण्डलम्

kauśeyavāsasī pīte vasānaṃ garuḍadhvajam |
amūlyamaulyābharaṇaṃ sphuranmakarakuṇḍalam

दृष्ट्वा तमात्मनस्तुल्यं वेषं कृत्रिममास्थितम् ।
यथा नटं रङ्गगतं विजहास भृशं हरीः

dṛṣṭvā tamātmanastulyaṃ veṣaṃ kṛtrimamāsthitam |
yathā naṭaṃ raṅgagataṃ vijahāsa bhṛśaṃ harīḥ

शूलैर्गदाभिः परिघैः शक्त्यृष्टिप्रासतोमरैः ।
असिभिः पट्टिशैर्बाणैः प्राहरन्नरयो हरिम्

śūlairgadābhiḥ parighaiḥ śaktyṛṣṭiprāsatomaraiḥ |
asibhiḥ paṭṭiśairbāṇaiḥ prāharannarayo harim

कृष्णस्तु तत्पौण्ड्रककाशिराजयोर् ।
बलं गजस्यन्दनवाजिपत्तिमत् ।
गदासिचक्रेषुभिरार्दयद्भृशं ।
यथा युगान्ते हुतभुक्पृथक्प्रजाः

kṛṣṇastu tatpauṇḍrakakāśirājayor |
balaṃ gajasyandanavājipattimat |
gadāsicakreṣubhirārdayadbhṛśaṃ |
yathā yugānte hutabhukpṛthakprajāḥ

आयोधनं तद्र थवाजिकुञ्जर द्विपत्खरोष्ट्रैररिणावखण्डितैः ।
बभौ चितं मोदवहं मनस्विनामाक्रीडनं भूतपतेरिवोल्बणम्

āyodhanaṃ tadra thavājikuñjara dvipatkharoṣṭrairariṇāvakhaṇḍitaiḥ |
babhau citaṃ modavahaṃ manasvināmākrīḍanaṃ bhūtapaterivolbaṇam

अथाह पौण्ड्रकं शौरिर्भो भो पौण्ड्रक यद्भवान् ।
दूतवाक्येन मामाह तान्यस्त्राण्युत्सृजामि ते

athāha pauṇḍrakaṃ śaurirbho bho pauṇḍraka yadbhavān |
dūtavākyena māmāha tānyastrāṇyutsṛjāmi te

त्याजयिष्येऽभिधानं मे यत्त्वयाज्ञ मृषा धृतम् ।
व्रजामि शरणं तेऽद्य यदि नेच्छामि संयुगम्

tyājayiṣye'bhidhānaṃ me yattvayājña mṛṣā dhṛtam |
vrajāmi śaraṇaṃ te'dya yadi necchāmi saṃyugam

इति क्षिप्त्वा शितैर्बाणैर्विरथीकृत्य पौण्ड्रकम् ।
शिरोऽवृश्चद्रथाङ्गेन वज्रेणेन्द्रो यथा गिरेः

iti kṣiptvā śitairbāṇairvirathīkṛtya pauṇḍrakam |
śiro'vṛścadrathāṅgena vajreṇendro yathā gireḥ

तथा काशीपतेः कायाच्छिर उत्कृत्य पत्रिभिः ।
न्यपातयत्काशीपुर्यां पद्मकोशमिवानिलः

tathā kāśīpateḥ kāyācchira utkṛtya patribhiḥ |
nyapātayatkāśīpuryāṃ padmakośamivānilaḥ

एवं मत्सरिणम्हत्वा पौण्ड्रकं ससखं हरिः ।
द्वारकामाविशत्सिद्धैर्गीयमानकथामृतः

evaṃ matsariṇamhatvā pauṇḍrakaṃ sasakhaṃ hariḥ |
dvārakāmāviśatsiddhairgīyamānakathāmṛtaḥ

स नित्यं भगवद्ध्यान प्रध्वस्ताखिलबन्धनः ।
बिभ्राणश्च हरे राजन्स्वरूपं तन्मयोऽभवत्

sa nityaṃ bhagavaddhyāna pradhvastākhilabandhanaḥ |
bibhrāṇaśca hare rājansvarūpaṃ tanmayo'bhavat

शिरः पतितमालोक्य राजद्वारे सकुण्डलम् ।
किमिदं कस्य वा वक्त्रमिति संशिशिरे जनाः

śiraḥ patitamālokya rājadvāre sakuṇḍalam |
kimidaṃ kasya vā vaktramiti saṃśiśire janāḥ

राज्ञः काशीपतेर्ज्ञात्वा महिष्यः पुत्रबान्धवाः ।
पौराश्च हा हता राजन्नाथ नाथेति प्रारुदन्

rājñaḥ kāśīpaterjñātvā mahiṣyaḥ putrabāndhavāḥ |
paurāśca hā hatā rājannātha nātheti prārudan

सुदक्षिणस्तस्य सुतः कृत्वा संस्थाविधिं पतेः ।
निहत्य पितृहन्तारं यास्याम्यपचितिं पितुः

sudakṣiṇastasya sutaḥ kṛtvā saṃsthāvidhiṃ pateḥ |
nihatya pitṛhantāraṃ yāsyāmyapacitiṃ pituḥ

इत्यात्मनाभिसन्धाय सोपाध्यायो महेश्वरम् ।
सुदक्षिणोऽर्चयामास परमेण समाधिना

ityātmanābhisandhāya sopādhyāyo maheśvaram |
sudakṣiṇo'rcayāmāsa parameṇa samādhinā

प्रीतोऽविमुक्ते भगवांस्तस्मै वरमदाद्विभुः ।
पितृहन्तृवधोपायं स वव्रे वरमीप्सितम्

prīto'vimukte bhagavāṃstasmai varamadādvibhuḥ |
pitṛhantṛvadhopāyaṃ sa vavre varamīpsitam

दक्षिणाग्निं परिचर ब्राह्मणैः सममृत्विजम् ।
अभिचारविधानेन स चाग्निः प्रमथैर्वृतः

dakṣiṇāgniṃ paricara brāhmaṇaiḥ samamṛtvijam |
abhicāravidhānena sa cāgniḥ pramathairvṛtaḥ

साधयिष्यति सङ्कल्पमब्रह्मण्ये प्रयोजितः ।
इत्यादिष्टस्तथा चक्रेकृष्णायाभिचरन्व्रती

sādhayiṣyati saṅkalpamabrahmaṇye prayojitaḥ |
ityādiṣṭastathā cakrekṛṣṇāyābhicaranvratī

ततोऽग्निरुत्थितः कुण्डान्मूर्तिमानतिभीषणः ।
तप्तताम्रशिखाश्मश्रुरङ्गारोद्गारिलोचनः

tato'gnirutthitaḥ kuṇḍānmūrtimānatibhīṣaṇaḥ |
taptatāmraśikhāśmaśruraṅgārodgārilocanaḥ

दंष्ट्रोग्रभ्रुकुटीदण्ड कठोरास्यः स्वजिह्वया ।
आलिहन्सृक्वणी नग्नो विधुन्वंस्त्रिशिखं ज्वलत्

daṃṣṭrograbhrukuṭīdaṇḍa kaṭhorāsyaḥ svajihvayā |
ālihansṛkvaṇī nagno vidhunvaṃstriśikhaṃ jvalat

पद्भ्यां तालप्रमाणाभ्यां कम्पयन्नवनीतलम् ।
सोऽयधावद्वृतो भूतैर्द्वारकां प्रदहन्दिशः

padbhyāṃ tālapramāṇābhyāṃ kampayannavanītalam |
so'yadhāvadvṛto bhūtairdvārakāṃ pradahandiśaḥ

तमाभिचारदहनमायान्तं द्वारकौकसः ।
विलोक्य तत्रसुः सर्वे वनदाहे मृगा यथा

tamābhicāradahanamāyāntaṃ dvārakaukasaḥ |
vilokya tatrasuḥ sarve vanadāhe mṛgā yathā

अक्षैः सभायां क्रीडन्तं भगवन्तं भयातुराः ।
त्राहि त्राहि त्रिलोकेश वह्नेः प्रदहतः पुरम्

akṣaiḥ sabhāyāṃ krīḍantaṃ bhagavantaṃ bhayāturāḥ |
trāhi trāhi trilokeśa vahneḥ pradahataḥ puram

श्रुत्वा तज्जनवैक्लव्यं दृष्ट्वा स्वानां च साध्वसम् ।
शरण्यः सम्प्रहस्याह मा भैष्टेत्यवितास्म्यहम्

śrutvā tajjanavaiklavyaṃ dṛṣṭvā svānāṃ ca sādhvasam |
śaraṇyaḥ samprahasyāha mā bhaiṣṭetyavitāsmyaham

सर्वस्यान्तर्बहिःसाक्षी कृत्यां माहेश्वरीं विभुः ।
विज्ञाय तद्विघातार्थं पार्श्वस्थं चक्रमादिशत्

sarvasyāntarbahiḥsākṣī kṛtyāṃ māheśvarīṃ vibhuḥ |
vijñāya tadvighātārthaṃ pārśvasthaṃ cakramādiśat

तत्सूर्यकोटिप्रतिमं सुदर्शनं जाज्वल्यमानं प्रलयानलप्रभम् ।
स्वतेजसा खं ककुभोऽथ रोदसी चक्रं मुकुन्दास्त्रं अथाग्निमार्दयत्

tatsūryakoṭipratimaṃ sudarśanaṃ jājvalyamānaṃ pralayānalaprabham |
svatejasā khaṃ kakubho'tha rodasī cakraṃ mukundāstraṃ athāgnimārdayat

कृत्यानलः प्रतिहतः स रथान्गपाणेर् ।
अस्त्रौजसा स नृप भग्नमुखो निवृत्तः ।
वाराणसीं परिसमेत्य सुदक्षिणं तं ।
सर्त्विग्जनं समदहत्स्वकृतोऽभिचारः

kṛtyānalaḥ pratihataḥ sa rathāngapāṇer |
astraujasā sa nṛpa bhagnamukho nivṛttaḥ |
vārāṇasīṃ parisametya sudakṣiṇaṃ taṃ |
sartvigjanaṃ samadahatsvakṛto'bhicāraḥ

चक्रं च विष्णोस्तदनुप्रविष्टं वाराणसीं साट्टसभालयापणाम् ।
सगोपुराट्टालककोष्ठसङ्कुलां सकोशहस्त्यश्वरथान्नशालिनीम्

cakraṃ ca viṣṇostadanupraviṣṭaṃ vārāṇasīṃ sāṭṭasabhālayāpaṇām |
sagopurāṭṭālakakoṣṭhasaṅkulāṃ sakośahastyaśvarathānnaśālinīm

दग्ध्वा वाराणसीं सर्वां विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम् ।
भूयः पार्श्वमुपातिष्ठत्कृष्णस्याक्लिष्टकर्मणः

dagdhvā vārāṇasīṃ sarvāṃ viṣṇoścakraṃ sudarśanam |
bhūyaḥ pārśvamupātiṣṭhatkṛṣṇasyākliṣṭakarmaṇaḥ

य एनं श्रावयेन्मर्त्य उत्तमःश्लोकविक्रमम् ।
समाहितो वा शृणुयात्सर्वपापैः प्रमुच्यते

ya enaṃ śrāvayenmartya uttamaḥślokavikramam |
samāhito vā śṛṇuyātsarvapāpaiḥ pramucyate