Chapter 22: Katyayani vrata and the gopis' garments

हेमन्ते प्रथमे मासि नन्दव्रजकुमारिकाः ।
चेरुर्हविष्यं भुञ्जानाः कात्यायन्यर्चनव्रतम्

hemante prathame māsi nandavrajakumārikāḥ |
cerurhaviṣyaṃ bhuñjānāḥ kātyāyanyarcanavratam

आप्लुत्याम्भसि कालिन्द्या जलान्ते चोदितेऽरुणे ।
कृत्वा प्रतिकृतिं देवीं आनर्चुः नृप सैकतीम्

āplutyāmbhasi kālindyā jalānte codite'ruṇe |
kṛtvā pratikṛtiṃ devīṃ ānarcuḥ nṛpa saikatīm

गन्धैर्माल्यैः सुरभिभिः बलिभिर्धूपदीपकैः ।
उच्चावचैश्चोपहारैः प्रवालफल तण्डुलैः

gandhairmālyaiḥ surabhibhiḥ balibhirdhūpadīpakaiḥ |
uccāvacaiścopahāraiḥ pravālaphala taṇḍulaiḥ

कात्यायनि महामाये महायोगिन्यधीश्वरि ।
नन्दगोपसुतं देवि पतिं मे कुरु ते नमः ।
इति मन्त्रं जपन्त्यस्ताः पूजां चक्रुः कुमारिकाः

kātyāyani mahāmāye mahāyoginyadhīśvari |
nandagopasutaṃ devi patiṃ me kuru te namaḥ |
iti mantraṃ japantyastāḥ pūjāṃ cakruḥ kumārikāḥ

एवं मासं व्रतं चेरुः कुमार्यः कृष्णचेतसः ।
भद्रकालीं समानर्चुः भूयान्नन्दसुतः पतिः

evaṃ māsaṃ vrataṃ ceruḥ kumāryaḥ kṛṣṇacetasaḥ |
bhadrakālīṃ samānarcuḥ bhūyānnandasutaḥ patiḥ

ऊषस्युत्थाय गोत्रैः स्वैरन्योन्या बद्धबाहवः ।
कृष्णं उच्चैर्जगुर्यान्त्यः कालिन्द्यां स्नातुमन्वहम्

ūṣasyutthāya gotraiḥ svairanyonyā baddhabāhavaḥ |
kṛṣṇaṃ uccairjaguryāntyaḥ kālindyāṃ snātumanvaham

नद्याः कदाचिदागत्य तीरे निक्षिप्य पूर्ववत् ।
वासांसि कृष्णं गायन्त्यो विजह्रुः सलिले मुदा

nadyāḥ kadācidāgatya tīre nikṣipya pūrvavat |
vāsāṃsi kṛṣṇaṃ gāyantyo vijahruḥ salile mudā

भगवान् तदभिप्रेत्य कृष्णो योगेश्वरेश्वरः ।
वयस्यैरावृतस्तत्र गतस्तत्कर्मसिद्धये

bhagavān tadabhipretya kṛṣṇo yogeśvareśvaraḥ |
vayasyairāvṛtastatra gatastatkarmasiddhaye

तासां वासांस्युपादाय नीपमारुह्य सत्वरः ।
हसद्भिः प्रहसन् बालैः परिहासमुवाच ह

tāsāṃ vāsāṃsyupādāya nīpamāruhya satvaraḥ |
hasadbhiḥ prahasan bālaiḥ parihāsamuvāca ha

अत्रागत्याबलाः कामं स्वं स्वं वासः प्रगृह्यताम् ।
सत्यं ब्रवाणि नो नर्म यद्यूयं व्रतकर्शिताः

atrāgatyābalāḥ kāmaṃ svaṃ svaṃ vāsaḥ pragṛhyatām |
satyaṃ bravāṇi no narma yadyūyaṃ vratakarśitāḥ

न मयोदितपूर्वं वा अनृतं तदिमे विदुः ।
एकैकशः प्रतीच्छध्वं सहैवेति सुमध्यमाः

na mayoditapūrvaṃ vā anṛtaṃ tadime viduḥ |
ekaikaśaḥ pratīcchadhvaṃ sahaiveti sumadhyamāḥ

तस्य तत् क्ष्वेलितं दृष्ट्वा गोप्यः प्रेमपरिप्लुताः ।
व्रीडिताः प्रेक्ष्य चान्योन्यं जातहासा न निर्ययुः

tasya tat kṣvelitaṃ dṛṣṭvā gopyaḥ premapariplutāḥ |
vrīḍitāḥ prekṣya cānyonyaṃ jātahāsā na niryayuḥ

एवं ब्रुवति गोविन्दे नर्मणाऽऽक्षिप्तचेतसः ।
आकण्ठमग्नाः शीतोदे वेपमानास्तमब्रुवन्

evaṃ bruvati govinde narmaṇā''kṣiptacetasaḥ |
ākaṇṭhamagnāḥ śītode vepamānāstamabruvan

मानयं भोः कृथास्त्वां तु नन्दगोपसुतं प्रियम् ।
जानीमोऽङ्ग व्रजश्लाघ्यं देहि वासांसि वेपिताः

mānayaṃ bhoḥ kṛthāstvāṃ tu nandagopasutaṃ priyam |
jānīmo'ṅga vrajaślāghyaṃ dehi vāsāṃsi vepitāḥ

श्यामसुन्दर ते दास्यः करवाम तवोदितम् ।
देहि वासांसि धर्मज्ञ नो चेद् राज्ञे ब्रुवाम हे

śyāmasundara te dāsyaḥ karavāma tavoditam |
dehi vāsāṃsi dharmajña no ced rājñe bruvāma he

भवत्यो यदि मे दास्यो मयोक्तं वा करिष्यथ ।
अत्रागत्य स्ववासांसि प्रतीच्छन्तु शुचिस्मिताः

bhavatyo yadi me dāsyo mayoktaṃ vā kariṣyatha |
atrāgatya svavāsāṃsi pratīcchantu śucismitāḥ

ततो जलाशयात् सर्वा दारिकाः शीतवेपिताः ।
पाणिभ्यां योनिमाच्छाद्य प्रोत्तेरुः शीतकर्शिताः

tato jalāśayāt sarvā dārikāḥ śītavepitāḥ |
pāṇibhyāṃ yonimācchādya protteruḥ śītakarśitāḥ

भगवानाहता वीक्ष्य शुद्ध भावप्रसादितः ।
स्कन्धे निधाय वासांसि प्रीतः प्रोवाच सस्मितम्

bhagavānāhatā vīkṣya śuddha bhāvaprasāditaḥ |
skandhe nidhāya vāsāṃsi prītaḥ provāca sasmitam

यूयं विवस्त्रा यदपो धृतव्रता
व्यगाहतैतत् तदु देवहेलनम् ।
बद्ध्वाञ्जलिं मूर्ध्न्यपनुत्तयेंऽहसः
कृत्वा नमोऽधो वसनं प्रगृह्यताम्

yūyaṃ vivastrā yadapo dhṛtavratā
vyagāhataitat tadu devahelanam |
baddhvāñjaliṃ mūrdhnyapanuttayeṃ'hasaḥ
kṛtvā namo'dho vasanaṃ pragṛhyatām

इत्यच्युतेनाभिहितं व्रजाबला
मत्वा विवस्त्राप्लवनं व्रतच्युतिम् ।
तत्पूर्तिकामास्तदशेषकर्मणां
साक्षात्कृतं नेमुरवद्यमृग् यतः

ityacyutenābhihitaṃ vrajābalā
matvā vivastrāplavanaṃ vratacyutim |
tatpūrtikāmāstadaśeṣakarmaṇāṃ
sākṣātkṛtaṃ nemuravadyamṛg yataḥ

तास्तथावनता दृष्ट्वा भगवान् देवकीसुतः ।
वासांसि ताभ्यः प्रायच्छत् करुणस्तेन तोषितः

tāstathāvanatā dṛṣṭvā bhagavān devakīsutaḥ |
vāsāṃsi tābhyaḥ prāyacchat karuṇastena toṣitaḥ

दृढं प्रलब्धास्त्रपया च हापिताः
प्रस्तोभिताः क्रीडनवच्च कारिताः ।
वस्त्राणि चैवापहृतान्यथाप्यमुं
ता नाभ्यसूयन् प्रियसङ्गनिर्वृताः

dṛḍhaṃ pralabdhāstrapayā ca hāpitāḥ
prastobhitāḥ krīḍanavacca kāritāḥ |
vastrāṇi caivāpahṛtānyathāpyamuṃ
tā nābhyasūyan priyasaṅganirvṛtāḥ

परिधाय स्ववासांसि प्रेष्ठसङ्गमसज्जिताः ।
गृहीतचित्ता नो चेलुः तस्मिन् लज्जायितेक्षणाः

paridhāya svavāsāṃsi preṣṭhasaṅgamasajjitāḥ |
gṛhītacittā no celuḥ tasmin lajjāyitekṣaṇāḥ

तासां विज्ञाय भगवान् स्वपादस्पर्शकाम्यया ।
धृतव्रतानां सङ्कल्पं आह दामोदरोऽबलाः

tāsāṃ vijñāya bhagavān svapādasparśakāmyayā |
dhṛtavratānāṃ saṅkalpaṃ āha dāmodaro'balāḥ

सङ्कल्पो विदितः साध्व्यो भवतीनां मदर्चनम् ।
मयानुमोदितः सोऽसौ सत्यो भवितुमर्हति

saṅkalpo viditaḥ sādhvyo bhavatīnāṃ madarcanam |
mayānumoditaḥ so'sau satyo bhavitumarhati

न मय्यावेशितधियां कामः कामाय कल्पते ।
भर्जिता क्वथिता धाना प्रायो बीजाय नेशते

na mayyāveśitadhiyāṃ kāmaḥ kāmāya kalpate |
bharjitā kvathitā dhānā prāyo bījāya neśate

याताबला व्रजं सिद्धा मयेमा रंस्यथा क्षपाः ।
यदुद्दिश्य व्रतमिदं चेरुरार्यार्चनं सतीः

yātābalā vrajaṃ siddhā mayemā raṃsyathā kṣapāḥ |
yaduddiśya vratamidaṃ cerurāryārcanaṃ satīḥ

इत्यादिष्टा भगवता लब्धकामाः कुमारिकाः ।
ध्यायन्त्यस्तत् पदाम्भोजं कृच्छ्रात् निर्विविशुर्व्रजम्

ityādiṣṭā bhagavatā labdhakāmāḥ kumārikāḥ |
dhyāyantyastat padāmbhojaṃ kṛcchrāt nirviviśurvrajam

अथ गोपैः परिवृतो भगवान् देवकीसुतः ।
वृन्दावनाद् गतो दूरं चारयन् गाः सहाग्रजः

atha gopaiḥ parivṛto bhagavān devakīsutaḥ |
vṛndāvanād gato dūraṃ cārayan gāḥ sahāgrajaḥ

निदघार्कातपे तिग्मे छायाभिः स्वाभिरात्मनः ।
आतपत्रायितान् वीक्ष्य द्रुमानाह व्रजौकसः

nidaghārkātape tigme chāyābhiḥ svābhirātmanaḥ |
ātapatrāyitān vīkṣya drumānāha vrajaukasaḥ

हे स्तोककृष्ण हे अंशो श्रीदामन् सुबलार्जुन ।
विशालर्षभ तेजस्विन् देवप्रस्थ वरूथप

he stokakṛṣṇa he aṃśo śrīdāman subalārjuna |
viśālarṣabha tejasvin devaprastha varūthapa

पश्यतैतान् महाभागान् परार्थैकान्तजीवितान् ।
वातवर्षातपहिमान् सहन्तो वारयन्ति नः

paśyataitān mahābhāgān parārthaikāntajīvitān |
vātavarṣātapahimān sahanto vārayanti naḥ

अहो एषां वरं जन्म सर्व प्राण्युपजीवनम् ।
सुजनस्येव येषां वै विमुखा यान्ति नार्थिनः

aho eṣāṃ varaṃ janma sarva prāṇyupajīvanam |
sujanasyeva yeṣāṃ vai vimukhā yānti nārthinaḥ

पत्रपुष्पफलच्छाया मूलवल्कलदारुभिः ।
गन्धनिर्यासभस्मास्थि तोक्मैः कामान् वितन्वते

patrapuṣpaphalacchāyā mūlavalkaladārubhiḥ |
gandhaniryāsabhasmāsthi tokmaiḥ kāmān vitanvate

एतावत् जन्मसाफल्यं देहिनामिह देहिषु ।
प्राणैरर्थैर्धिया वाचा श्रेय एवाचरेत् सदा

etāvat janmasāphalyaṃ dehināmiha dehiṣu |
prāṇairarthairdhiyā vācā śreya evācaret sadā

इति प्रवालस्तबक फलपुष्पदलोत्करैः ।
तरूणां नम्रशाखानां मध्यतो यमुनां गतः

iti pravālastabaka phalapuṣpadalotkaraiḥ |
tarūṇāṃ namraśākhānāṃ madhyato yamunāṃ gataḥ

तत्र गाः पाययित्वापः सुमृष्टाः शीतलाः शिवाः ।
ततो नृप स्वयं गोपाः कामं स्वादु पपुर्जलम्

tatra gāḥ pāyayitvāpaḥ sumṛṣṭāḥ śītalāḥ śivāḥ |
tato nṛpa svayaṃ gopāḥ kāmaṃ svādu papurjalam

तस्या उपवने कामं चारयन्तः पशून् नृप ।
कृष्णरामौ उवुपागम्य क्षुधार्ता इदमब्रवन्

tasyā upavane kāmaṃ cārayantaḥ paśūn nṛpa |
kṛṣṇarāmau uvupāgamya kṣudhārtā idamabravan