अध्याय 7: केशिध्वज खाण्डिक्य को विष्णु का योग सिखाते हैं

न प्रार्थितं त्वया कस्मादस्मद्रा ज्यमकंटकम्
राज्यलाभाद्विना नान्यत्क्षत्त्रियाणामतिप्रियम्

na prārthitaṃ tvayā kasmādasmadrā jyamakaṃṭakam
rājyalābhādvinā nānyatkṣattriyāṇāmatipriyam

केशिध्वज निबोध त्वं मया न प्रार्थितं यतः
राज्यमेतदश्षॐ ते यत्र गृध्नंत्यपंडिताः

keśidhvaja nibodha tvaṃ mayā na prārthitaṃ yataḥ
rājyametadaśṣaoṃ te yatra gṛdhnaṃtyapaṃḍitāḥ

क्षत्त्रियाणामयं धर्मो यत्प्रजापरिपालनम्
वधश्च धर्मयुद्धेन स्वराज्यपरिपंथिनाम्

kṣattriyāṇāmayaṃ dharmo yatprajāparipālanam
vadhaśca dharmayuddhena svarājyaparipaṃthinām

तत्राशक्तस्य मे दोषो नैवास्त्यपहृते त्वया
बंधायैव भवत्येषा ह्यविद्याप्यक्रमोज्झिता

tatrāśaktasya me doṣo naivāstyapahṛte tvayā
baṃdhāyaiva bhavatyeṣā hyavidyāpyakramojjhitā

अल्पोमोपभोगलिप्सार्थमियं राज्यस्पृहा मम
अन्येषां दोषज सैव धर्मं वै नानुरुध्यते

alpomopabhogalipsārthamiyaṃ rājyaspṛhā mama
anyeṣāṃ doṣaja saiva dharmaṃ vai nānurudhyate

न याच्ञा क्षत्त्रबंधूनां धर्मयैतत्सतां मतम्
अतो न याचितं राज्यमविद्यांतर्गतं तव

na yācñā kṣattrabaṃdhūnāṃ dharmayaitatsatāṃ matam
ato na yācitaṃ rājyamavidyāṃtargataṃ tava

राज्ये गृध्नंत्यविद्वांसो ममत्वाहृतचेतसः
अहंमानमहापानमदमत्ता न मादृशाः

rājye gṛdhnaṃtyavidvāṃso mamatvāhṛtacetasaḥ
ahaṃmānamahāpānamadamattā na mādṛśāḥ

प्रहृष्टस्साध्विति ततः प्राह केशिध्वजो नृपः
खांडिक्यजनकं प्रीत्या श्रूयतां वचनं मम

prahṛṣṭassādhviti tataḥ prāha keśidhvajo nṛpaḥ
khāṃḍikyajanakaṃ prītyā śrūyatāṃ vacanaṃ mama

अहं ह्यविद्यया मृत्युं तर्तुकामः करोमि वै
राज्यं यागांश्च विविधान्योगैः पुण्यक्षयं तथा

ahaṃ hyavidyayā mṛtyuṃ tartukāmaḥ karomi vai
rājyaṃ yāgāṃśca vividhānyogaiḥ puṇyakṣayaṃ tathā

तदिदं ते मनो दिष्ट्या विवेकैश्वर्यतां गतम्
तच्छ्रूयतामविद्यायास्स्वरूपं कुलनंदन

tadidaṃ te mano diṣṭyā vivekaiśvaryatāṃ gatam
tacchrūyatāmavidyāyāssvarūpaṃ kulanaṃdana

अनात्मन्यात्मबुद्धिर्या चास्वे स्वमिति या मतिः
संसारतरुसंभूतिबीजमेतद्द्विधा स्थितम्

anātmanyātmabuddhiryā cāsve svamiti yā matiḥ
saṃsāratarusaṃbhūtibījametaddvidhā sthitam

पंचभूतात्मके देहे देही मोहतमोवृतः
अहं ममैतदित्युच्चैः कुरुते कुमतिर्मतिम्

paṃcabhūtātmake dehe dehī mohatamovṛtaḥ
ahaṃ mamaitadityuccaiḥ kurute kumatirmatim

आकाशवाय्वग्निजलपृथिवीभ्यः पृथक् स्थिते
आत्मन्यात्ममयं भावं कः करोति कलेवरे

ākāśavāyvagnijalapṛthivībhyaḥ pṛthak sthite
ātmanyātmamayaṃ bhāvaṃ kaḥ karoti kalevare

कलेवरोपभोग्यं हि गृहक्षेत्रादिकं च कः
अदेहे ह्यात्मनि प्राज्ञे ममेदमिति मन्यते

kalevaropabhogyaṃ hi gṛhakṣetrādikaṃ ca kaḥ
adehe hyātmani prājñe mamedamiti manyate

इत्थं च पुत्त्रपौत्त्रेषु तद्देहोत्पादितेषु कः
करोति पंडितस्स्वाम्यमनात्मनि कलेवरे

itthaṃ ca puttrapauttreṣu taddehotpāditeṣu kaḥ
karoti paṃḍitassvāmyamanātmani kalevare

सर्वं देहोपभोगाय कुरुते कर्म मानवः
देहश्चान्यो यदा पुंसस्तदा बंधाय तत्परम्

sarvaṃ dehopabhogāya kurute karma mānavaḥ
dehaścānyo yadā puṃsastadā baṃdhāya tatparam

मृण्मयं हि यथा गेहं लिप्यते वै मृदंभसा
पार्थिवोऽयं तथा देहो मृदंब्वालेपनस्थितः

mṛṇmayaṃ hi yathā gehaṃ lipyate vai mṛdaṃbhasā
pārthivo'yaṃ tathā deho mṛdaṃbvālepanasthitaḥ

पंचभूतात्मकैर्भोगैः पंचभूतात्मकं वपुः
आप्यायते यदि ततः पुंसो भोगोऽत्र किं कृतः

paṃcabhūtātmakairbhogaiḥ paṃcabhūtātmakaṃ vapuḥ
āpyāyate yadi tataḥ puṃso bhogo'tra kiṃ kṛtaḥ

अनेकजन्मसाहस्रीं संसारपदवीं व्रजन्
मोहश्रमं प्रयातोऽसौ वासनारेणुकुंठितः

anekajanmasāhasrīṃ saṃsārapadavīṃ vrajan
mohaśramaṃ prayāto'sau vāsanāreṇukuṃṭhitaḥ

प्रक्षाल्यते यदा सोस्य रेणुज्ञानोष्णवारिणा
तदा संसारपांथस्य याति मोहश्रमश्शमम्

prakṣālyate yadā sosya reṇujñānoṣṇavāriṇā
tadā saṃsārapāṃthasya yāti mohaśramaśśamam

मोहश्रमे शमं याते स्वस्थांतःकरणः पुमान्
अनन्यातिशयाबाधं परं निर्वाणमृच्छति

mohaśrame śamaṃ yāte svasthāṃtaḥkaraṇaḥ pumān
ananyātiśayābādhaṃ paraṃ nirvāṇamṛcchati

निर्वाणमय एवायमात्मा ज्ञानमयोऽमलः
दुःखाज्ञानमया धर्माः प्रकृतेस्ते तु नात्मनः

nirvāṇamaya evāyamātmā jñānamayo'malaḥ
duḥkhājñānamayā dharmāḥ prakṛteste tu nātmanaḥ

जलस्य नाग्निसंसर्गस्थालीसंगात्तथापि हि
शब्दोद्रेकादिकान्धर्मांस्तत्करोति यथा नृप

jalasya nāgnisaṃsargasthālīsaṃgāttathāpi hi
śabdodrekādikāndharmāṃstatkaroti yathā nṛpa

तथात्मा प्रकृतेस्संगादहंमानादिदूषितः
भजते प्राकृतान्धर्मानन्यस्तेभ्यो हि सोऽव्ययः

tathātmā prakṛtessaṃgādahaṃmānādidūṣitaḥ
bhajate prākṛtāndharmānanyastebhyo hi so'vyayaḥ

तदेतत्कथितं बीजमविद्याया मया तव
क्लेशानां च क्षयकरं योगादन्यन्न विद्यते

tadetatkathitaṃ bījamavidyāyā mayā tava
kleśānāṃ ca kṣayakaraṃ yogādanyanna vidyate

तं ब्रवीहि महाभाग योगं योगविदुत्तम
विज्ञातयोगशास्त्रार्थस्त्वमस्यां निमिसंततौ

taṃ bravīhi mahābhāga yogaṃ yogaviduttama
vijñātayogaśāstrārthastvamasyāṃ nimisaṃtatau

योगस्वरूपं खांडिक्य श्रूयतां गदतो मम
यत्र स्थितो न च्यवते प्राप्य ब्रह्मलयं मुनिः

yogasvarūpaṃ khāṃḍikya śrūyatāṃ gadato mama
yatra sthito na cyavate prāpya brahmalayaṃ muniḥ

मन एव मनुष्याणां कारणं बंधमोक्षयोः
बंधाय विषयासंगि मुक्त्यै निर्विषयं मनः

mana eva manuṣyāṇāṃ kāraṇaṃ baṃdhamokṣayoḥ
baṃdhāya viṣayāsaṃgi muktyai nirviṣayaṃ manaḥ

विषयेभ्यस्समाहृत्य विज्ञानात्मामनो मुनिः
चिंतयेन्मुक्तये तेन ब्रह्मभूतं परेश्वरम्

viṣayebhyassamāhṛtya vijñānātmāmano muniḥ
ciṃtayenmuktaye tena brahmabhūtaṃ pareśvaram

आत्मभावं नयत्येनं तद्ब्रह्म ध्यायिनं मुनिम्
विकार्यमात्मनश्शक्त्या लोहमाकर्षको यथा

ātmabhāvaṃ nayatyenaṃ tadbrahma dhyāyinaṃ munim
vikāryamātmanaśśaktyā lohamākarṣako yathā

आत्मप्रयत्नसापेक्षा विशिष्टा या मनोगतिः
तस्या ब्रह्मणि संयोगो योग इत्यभिधीयते

ātmaprayatnasāpekṣā viśiṣṭā yā manogatiḥ
tasyā brahmaṇi saṃyogo yoga ityabhidhīyate

एवमत्यंतवैशिष्ट्ययुक्तधर्मोपलक्षणः
यस्य योगस्स वै योगी मुमुक्षुरभिधीयते

evamatyaṃtavaiśiṣṭyayuktadharmopalakṣaṇaḥ
yasya yogassa vai yogī mumukṣurabhidhīyate

योगयुक्प्रथमं योगी युंजानो ह्यभिधीयते
विनिष्पन्नसमाधिस्तु परं ब्रह्मोपलब्धिमान्

yogayukprathamaṃ yogī yuṃjāno hyabhidhīyate
viniṣpannasamādhistu paraṃ brahmopalabdhimān

यद्यंतरायदोषेण दूष्यते चास्य मानसम्
जन्मांतरैरभ्यसतो मुक्तिः पूर्वस्य जायते

yadyaṃtarāyadoṣeṇa dūṣyate cāsya mānasam
janmāṃtarairabhyasato muktiḥ pūrvasya jāyate

विनिष्पन्नसमाधिस्तु मुक्तिं तत्रैव जन्मनि
प्राप्नोति योगी योगाग्निदग्धकर्मचयोऽचिरात्

viniṣpannasamādhistu muktiṃ tatraiva janmani
prāpnoti yogī yogāgnidagdhakarmacayo'cirāt

ब्रह्मचर्यमहिंसां च सत्यास्तेयापरिग्रहान्
सेवेत योगी निष्कामो योग्यतां स्वमनो नयन्

brahmacaryamahiṃsāṃ ca satyāsteyāparigrahān
seveta yogī niṣkāmo yogyatāṃ svamano nayan

स्वाध्यायशौचसंतोषतपांसि नियतात्मवान्
कुर्वीत ब्रह्मणि तथा परस्मिन्प्रवणं मनः

svādhyāyaśaucasaṃtoṣatapāṃsi niyatātmavān
kurvīta brahmaṇi tathā parasminpravaṇaṃ manaḥ

एते यमास्सनियमाः पंच पंच च कीर्त्तिताः
विशिष्टफलदाः काम्या निष्कामानां विमुक्तिदाः

ete yamāssaniyamāḥ paṃca paṃca ca kīrttitāḥ
viśiṣṭaphaladāḥ kāmyā niṣkāmānāṃ vimuktidāḥ

एकं भद्रा सनादीनां समास्थाय गुणैर्युतः
यमाख्यैर्नियमाख्यैश्च युंजीत नियतो यतिः

ekaṃ bhadrā sanādīnāṃ samāsthāya guṇairyutaḥ
yamākhyairniyamākhyaiśca yuṃjīta niyato yatiḥ

प्राणाख्यमनिलं वश्यमभ्यासात्कुरुते तु यत्
प्राणायामस्स विज्ञेयस्सबीजोऽबीज एव च

prāṇākhyamanilaṃ vaśyamabhyāsātkurute tu yat
prāṇāyāmassa vijñeyassabījo'bīja eva ca

परस्परेणाभिभवं प्राणापानौ यथानिलौ
कुरुतस्सद्विधानेन तृतीयस्संयमात्तयोः

paraspareṇābhibhavaṃ prāṇāpānau yathānilau
kurutassadvidhānena tṛtīyassaṃyamāttayoḥ

तस्य चालंबनवतः स्थूलरूपं द्विजोत्तम
आलंबनमनंतस्य योगिनोऽभ्यसतः स्मृतम्

tasya cālaṃbanavataḥ sthūlarūpaṃ dvijottama
ālaṃbanamanaṃtasya yogino'bhyasataḥ smṛtam

शब्दादिष्वनुरक्तानि निगृह्याक्षाणि योगवित्
कुर्याच्चित्तानुकारीणि प्रत्याहारपरायणः

śabdādiṣvanuraktāni nigṛhyākṣāṇi yogavit
kuryāccittānukārīṇi pratyāhāraparāyaṇaḥ

वश्यता परमा तेन जायतेति चलात्मनाम्
इन्द्रि याणामवश्यैस्तैर्न योगी योगसाधकः

vaśyatā paramā tena jāyateti calātmanām
indri yāṇāmavaśyaistairna yogī yogasādhakaḥ

प्राणयामेन पवने प्रत्याहारेण चेंद्रि ये
वशीकृते ततः कुर्यात्स्थितं चेतश्शुभाश्रये

prāṇayāmena pavane pratyāhāreṇa ceṃdri ye
vaśīkṛte tataḥ kuryātsthitaṃ cetaśśubhāśraye

कथ्यतां मे महाभाग चेतसो यश्शुभाश्रयः
यदाधारमश्षॐ तद्धंति दोषमलोद्भवम्

kathyatāṃ me mahābhāga cetaso yaśśubhāśrayaḥ
yadādhāramaśṣaoṃ taddhaṃti doṣamalodbhavam

आश्रयश्चेतसो ब्रह्म द्विधा तच्च स्वभावतः
भूप मूर्त्तममूर्त्तं च परं चापरमेव च

āśrayaścetaso brahma dvidhā tacca svabhāvataḥ
bhūpa mūrttamamūrttaṃ ca paraṃ cāparameva ca

त्रिविधा भावना भूप विश्वमेतन्निबोधताम्
ब्रह्माख्या कर्मसंज्ञा च तथा चैवोभयात्मिका

trividhā bhāvanā bhūpa viśvametannibodhatām
brahmākhyā karmasaṃjñā ca tathā caivobhayātmikā

कर्मभावात्मिका ह्येका ब्रह्मभावात्मिका परा
उभयात्मिका तथैवान्या त्रिविधा भावभावना

karmabhāvātmikā hyekā brahmabhāvātmikā parā
ubhayātmikā tathaivānyā trividhā bhāvabhāvanā

सनंदनादयो ये तु ब्रह्मभावनया युताः
कर्मभावनया चान्ये देवाद्याः स्थावरावराः

sanaṃdanādayo ye tu brahmabhāvanayā yutāḥ
karmabhāvanayā cānye devādyāḥ sthāvarāvarāḥ

हिरण्यगर्भादिषु च ब्रह्मकर्मात्मिका द्विधा
बोधाधिकारयुक्तेषु विद्यते भावभावना

hiraṇyagarbhādiṣu ca brahmakarmātmikā dvidhā
bodhādhikārayukteṣu vidyate bhāvabhāvanā

अक्षीणेषु समस्तेषु विशेषज्ञानकर्मसु
विश्वमेतत्परं चान्यद्भेदभिन्नदृशां नृणाम्

akṣīṇeṣu samasteṣu viśeṣajñānakarmasu
viśvametatparaṃ cānyadbhedabhinnadṛśāṃ nṛṇām

प्रत्यस्तमितभेदं यत्सत्तामात्रमगोचरम्
वचसामात्मसंवेद्यं तज्ज्ञानं ब्रह्मसंज्ञितम्

pratyastamitabhedaṃ yatsattāmātramagocaram
vacasāmātmasaṃvedyaṃ tajjñānaṃ brahmasaṃjñitam

तच्च विष्णोः परं रूपमरूपाख्यमनुत्तमम्
विश्वस्वरूपवैरूप्यलक्षणं परमात्मनः

tacca viṣṇoḥ paraṃ rūpamarūpākhyamanuttamam
viśvasvarūpavairūpyalakṣaṇaṃ paramātmanaḥ

न तद्योगयुजा शक्यं नृप चिंतयितुं यतः
ततस्स्थूलं हरे रूपं चिंतयेद्विश्वगोचरम्

na tadyogayujā śakyaṃ nṛpa ciṃtayituṃ yataḥ
tatassthūlaṃ hare rūpaṃ ciṃtayedviśvagocaram

हिरण्यगर्भो भगवान्वासुदेवः प्रजापतिः
मरुतो वसवो रुद्रा भास्करास्तारका ग्रहाः

hiraṇyagarbho bhagavānvāsudevaḥ prajāpatiḥ
maruto vasavo rudrā bhāskarāstārakā grahāḥ

गंधर्वयक्षदैत्याद्यस्सकला देवयोनयः
मनुष्याः पशवश्शैलास्समुद्रा स्सरितो द्रु माः

gaṃdharvayakṣadaityādyassakalā devayonayaḥ
manuṣyāḥ paśavaśśailāssamudrā ssarito dru māḥ

भूप भूतान्यशेषाणि भूतानां ये च हेतवः
प्रधानादिविशेषांतं चेतनाचेतनात्मकम्

bhūpa bhūtānyaśeṣāṇi bhūtānāṃ ye ca hetavaḥ
pradhānādiviśeṣāṃtaṃ cetanācetanātmakam

एकपादं द्विपादं च बहुपादमपादकम्
मूर्त्तमेतद्धरे रूपं भावनात्रितयात्मकम्

ekapādaṃ dvipādaṃ ca bahupādamapādakam
mūrttametaddhare rūpaṃ bhāvanātritayātmakam

एतत्सर्वमिदं विश्वं जगदेतच्चराचरम्
परब्रह्मस्वरूपस्य विष्णोश्शक्तिसमन्वितम्

etatsarvamidaṃ viśvaṃ jagadetaccarācaram
parabrahmasvarūpasya viṣṇośśaktisamanvitam

विष्णुशक्तिः परा प्रोक्ता क्षेत्रज्ञाख्या तथाऽपरा
अविद्याकर्मसंज्ञान्या तृतीया शक्तिरिष्यते

viṣṇuśaktiḥ parā proktā kṣetrajñākhyā tathā'parā
avidyākarmasaṃjñānyā tṛtīyā śaktiriṣyate

यया क्षेत्रज्ञशक्तिस्सा वेष्टिता नृपसर्वगा
संसारतापानखिलानवाप्नोत्यतिसंततान्

yayā kṣetrajñaśaktissā veṣṭitā nṛpasarvagā
saṃsāratāpānakhilānavāpnotyatisaṃtatān

तया तिरोहितत्वाच्च शक्तिः क्षेत्रज्ञसंज्ञिता
सर्वभूतेषु भूपाल तारतम्येन लक्ष्यते

tayā tirohitatvācca śaktiḥ kṣetrajñasaṃjñitā
sarvabhūteṣu bhūpāla tāratamyena lakṣyate

अप्राणवत्सुस्वल्पा सा स्थावरेषु ततोऽधिका
सरीसृपेषु तेभ्योपि ह्यतिशक्त्या पतत्त्रिषु

aprāṇavatsusvalpā sā sthāvareṣu tato'dhikā
sarīsṛpeṣu tebhyopi hyatiśaktyā patattriṣu

पतत्त्रिभ्यो मृगास्तेभ्यस्तच्छक्त्या पशवोऽधिकाः
पशुभ्यो मनुजाश्चातिशक्त्या पुंसः प्रभाविताः

patattribhyo mṛgāstebhyastacchaktyā paśavo'dhikāḥ
paśubhyo manujāścātiśaktyā puṃsaḥ prabhāvitāḥ

तेभ्योपि नागगंधर्वयक्षाद्या देवता नृप

tebhyopi nāgagaṃdharvayakṣādyā devatā nṛpa

शक्रस्समस्तदेवेभ्यस्ततश्चातिप्रजापतिः
हिरण्यगर्भोऽपि ततः पुंसश्शक्त्युपलक्षितः

śakrassamastadevebhyastataścātiprajāpatiḥ
hiraṇyagarbho'pi tataḥ puṃsaśśaktyupalakṣitaḥ

एतान्यशेषरूपाणि तस्य रूपाणि पार्थिव
यतस्तच्छक्तियोगेन युक्तानि नभसा यथा

etānyaśeṣarūpāṇi tasya rūpāṇi pārthiva
yatastacchaktiyogena yuktāni nabhasā yathā

द्वितीयं विष्णुसंज्ञस्य योगिध्येयं महामते
अमूर्त्तं ब्रह्मणो रूपं यत्सदित्युच्यते बुधैः

dvitīyaṃ viṣṇusaṃjñasya yogidhyeyaṃ mahāmate
amūrttaṃ brahmaṇo rūpaṃ yatsadityucyate budhaiḥ

समस्ताश्शक्तयश्चैता नृप यत्र प्रतिष्ठिताः
तद्विश्वरूप्यं रूपमन्यद्धरेर्महत्

samastāśśaktayaścaitā nṛpa yatra pratiṣṭhitāḥ
tadviśvarūpyaṃ rūpamanyaddharermahat

समस्तशक्तिरूपाणि तत्करोति जनेश्वर
देवतिर्यङ्मनुष्यादिचेष्टावंति स्वलीलया

samastaśaktirūpāṇi tatkaroti janeśvara
devatiryaṅmanuṣyādiceṣṭāvaṃti svalīlayā

जगतामुपकाराय न सा कर्मनिमित्तजा
चेष्टा तस्याप्रमेयस्य व्यापिन्यव्याहतात्मिका

jagatāmupakārāya na sā karmanimittajā
ceṣṭā tasyāprameyasya vyāpinyavyāhatātmikā

तद्रूपं विश्वरूपस्य तस्य योगयुजा नृप
चिंत्यमात्मविशुद्ध्यर्थं सर्वकिल्बिषनाशनम्

tadrūpaṃ viśvarūpasya tasya yogayujā nṛpa
ciṃtyamātmaviśuddhyarthaṃ sarvakilbiṣanāśanam

यथाग्निरुद्धतशिखः कक्षं दहति सानिलः
तथा चित्तस्थितो विष्णुर्योगिनां सर्वकिल्बिषम्

yathāgniruddhataśikhaḥ kakṣaṃ dahati sānilaḥ
tathā cittasthito viṣṇuryogināṃ sarvakilbiṣam

तस्मात्समस्तशक्तीनामाधारे तत्र चेतसः
कुर्वीत संस्थितिं सा तु विज्ञेया शुद्धधारणा

tasmātsamastaśaktīnāmādhāre tatra cetasaḥ
kurvīta saṃsthitiṃ sā tu vijñeyā śuddhadhāraṇā

शुभाश्रयस्य चित्तस्य सर्वगस्याचलात्मनः
त्रिभावभावनातीतो मुक्तये योगिनो नृप

śubhāśrayasya cittasya sarvagasyācalātmanaḥ
tribhāvabhāvanātīto muktaye yogino nṛpa

अन्ये तु पुरुषव्याघ्र चेतसो ये व्यपाश्रयाः
अशुद्धास्ते समस्तास्तु देवाद्याः कर्मयोनयः

anye tu puruṣavyāghra cetaso ye vyapāśrayāḥ
aśuddhāste samastāstu devādyāḥ karmayonayaḥ

मूर्त्तं भगवतो रूपं सर्वापाश्रयनिस्पृहम्
एषा वै धारण प्रोक्ता यच्चित्तं तत्र धार्यते

mūrttaṃ bhagavato rūpaṃ sarvāpāśrayanispṛham
eṣā vai dhāraṇa proktā yaccittaṃ tatra dhāryate

यच्च मूर्त्तं हरे रूपं यादृक् चिंत्यं नराधिप
तच्छ्रूयतामनाधारा धारणा नोपपद्यते

yacca mūrttaṃ hare rūpaṃ yādṛk ciṃtyaṃ narādhipa
tacchrūyatāmanādhārā dhāraṇā nopapadyate

प्रसन्नवदनं चारुपद्मपत्रोपमेक्षणम्
सुकपोलं सुविस्तीर्णललाटफकोज्ज्वलम्

prasannavadanaṃ cārupadmapatropamekṣaṇam
sukapolaṃ suvistīrṇalalāṭaphakojjvalam

समकर्णांतविन्यस्तचारुकुंडलभूषणम्
कंबुग्रीवं सुवीस्तीर्णश्रीवत्सांकितवक्षसम्

samakarṇāṃtavinyastacārukuṃḍalabhūṣaṇam
kaṃbugrīvaṃ suvīstīrṇaśrīvatsāṃkitavakṣasam

वलित्रिभंगिना मग्ननाभिना ह्युदरेण च
प्रलंबाष्टभुजं विष्णुमथवापि चतुर्भुजम्

valitribhaṃginā magnanābhinā hyudareṇa ca
pralaṃbāṣṭabhujaṃ viṣṇumathavāpi caturbhujam

समस्थितोरुजंघं च सुस्थितांघ्रिवरांबुजम्
चिंतयेद्ब्रह्मभूतं तं पीतनिर्मलवाससम्

samasthitorujaṃghaṃ ca susthitāṃghrivarāṃbujam
ciṃtayedbrahmabhūtaṃ taṃ pītanirmalavāsasam

किरीटहारकेयूरकटकादिविभूषितम्

kirīṭahārakeyūrakaṭakādivibhūṣitam

शार्ङ्गशंखगदाखड्गचक्राक्षवलयान्वितम्
वरदाभयहस्तं च मुद्रि कारत्नभूषितम्

śārṅgaśaṃkhagadākhaḍgacakrākṣavalayānvitam
varadābhayahastaṃ ca mudri kāratnabhūṣitam

चिंतयेत्तन्मयो योगी समाधायात्ममानसम्
तावद्यावद्दृढीभूता तत्रैव नृप धारणा

ciṃtayettanmayo yogī samādhāyātmamānasam
tāvadyāvaddṛḍhībhūtā tatraiva nṛpa dhāraṇā

व्रजतस्तिष्ठतोन्यद्वा स्वेच्छया कर्म कुर्वतः
नापयाति यदा चित्तात्सिद्धां मन्येत तां तदा

vrajatastiṣṭhatonyadvā svecchayā karma kurvataḥ
nāpayāti yadā cittātsiddhāṃ manyeta tāṃ tadā

ततः शंखगदाचक्रशार्ङ्गादिरहितं बुधः
चिंतयेद्भगवद्रू पं प्रशांतं साक्षसूत्रकम्

tataḥ śaṃkhagadācakraśārṅgādirahitaṃ budhaḥ
ciṃtayedbhagavadrū paṃ praśāṃtaṃ sākṣasūtrakam

सा यदा धारणा तद्वदवस्थानवती ततः
किरीटकेयूरमुखैर्भूषणै रहितं स्मरेत्

sā yadā dhāraṇā tadvadavasthānavatī tataḥ
kirīṭakeyūramukhairbhūṣaṇai rahitaṃ smaret

तदेकावयवं देवं चेतसा हि पुनर्बुधः
कुर्यात्ततोऽवयविनि प्रणिधानपरो भवेत्

tadekāvayavaṃ devaṃ cetasā hi punarbudhaḥ
kuryāttato'vayavini praṇidhānaparo bhavet

तद्रूपप्रत्यया चैका संततिश्चान्यनिःस्पृहा
तद्ध्यानं प्रथमैरंगैः षड्भिर्निष्पाद्यते नृप

tadrūpapratyayā caikā saṃtatiścānyaniḥspṛhā
taddhyānaṃ prathamairaṃgaiḥ ṣaḍbhirniṣpādyate nṛpa

तस्यैव कल्पनाहीनं स्वरूपग्रहणं हि यत्
मनसा ध्याननिष्पाद्यं समाधिस्सोऽभिधीयते

tasyaiva kalpanāhīnaṃ svarūpagrahaṇaṃ hi yat
manasā dhyānaniṣpādyaṃ samādhisso'bhidhīyate

विज्ञानं प्रापकं प्राप्ये परे ब्रह्मणि पार्थिव
प्रापणीयस्तथैवात्मा प्रक्षीणाश्षोभावनः

vijñānaṃ prāpakaṃ prāpye pare brahmaṇi pārthiva
prāpaṇīyastathaivātmā prakṣīṇāśṣobhāvanaḥ

क्षेत्रज्ञः करणी ज्ञानं करणं तस्य तेन तत्
निष्पाद्य मुक्तिकार्यं वै कृतकृत्यं निवर्त्तते

kṣetrajñaḥ karaṇī jñānaṃ karaṇaṃ tasya tena tat
niṣpādya muktikāryaṃ vai kṛtakṛtyaṃ nivarttate

तद्भावभावमापन्नस्ततोऽसौ परमात्मना
भवत्यभेदी भेदश्च तस्याज्ञानकृतो भवेत्

tadbhāvabhāvamāpannastato'sau paramātmanā
bhavatyabhedī bhedaśca tasyājñānakṛto bhavet

विभेदजनके ज्ञाने नाशमात्यंतिकं गते
आत्मनो ब्रह्मणो भेदमसंतं कः करिष्यति

vibhedajanake jñāne nāśamātyaṃtikaṃ gate
ātmano brahmaṇo bhedamasaṃtaṃ kaḥ kariṣyati

इत्युक्तस्ते मया योगः खांडिक्य परिपृच्छतः
संक्षेपविस्तराभ्यां तु किमन्यत्क्रियतां तव

ityuktaste mayā yogaḥ khāṃḍikya paripṛcchataḥ
saṃkṣepavistarābhyāṃ tu kimanyatkriyatāṃ tava

कथिते योगसद्भावे सर्वमेव कृतं मम
तवोपदेश्नोआ श्षो नष्टश्चित्तमलो यतः

kathite yogasadbhāve sarvameva kṛtaṃ mama
tavopadeśnoā śṣo naṣṭaścittamalo yataḥ

ममेति यन्मया चोक्तमसदेतन्न चान्यथा
नरेंद्र गदितुं शक्यमपि विज्ञेयवेदिभिः

mameti yanmayā coktamasadetanna cānyathā
nareṃdra gadituṃ śakyamapi vijñeyavedibhiḥ

अहं ममेत्यविद्येयं व्यवहारस्तथानयोः
परमार्थस्त्वसंलापो गोचरे वचसां न यः

ahaṃ mametyavidyeyaṃ vyavahārastathānayoḥ
paramārthastvasaṃlāpo gocare vacasāṃ na yaḥ

तद्गच्छ श्रेयसे सर्वं ममैतद्भवता कृतम्
यद्विमुक्तिप्रदो योगः प्रोक्तः केशिध्वजाऽव्ययः

tadgaccha śreyase sarvaṃ mamaitadbhavatā kṛtam
yadvimuktiprado yogaḥ proktaḥ keśidhvajā'vyayaḥ

यथार्हं पूजया तेन खांडिक्येन स पूजितः
आजगाम पुरं ब्रह्मंस्ततः केशिध्वजो नृपः

yathārhaṃ pūjayā tena khāṃḍikyena sa pūjitaḥ
ājagāma puraṃ brahmaṃstataḥ keśidhvajo nṛpaḥ

खांडिक्योऽपि सुतं कृत्वा राजानं योगसिद्धये
वनं जगाम गोविंदे विनिवेशितमानसः

khāṃḍikyo'pi sutaṃ kṛtvā rājānaṃ yogasiddhaye
vanaṃ jagāma goviṃde viniveśitamānasaḥ

तत्रैकांतमतिर्भूत्वा यमादिगुणसंयुतः
विष्ण्वाख्ये निर्मले ब्रह्मण्यवाप नृपतिर्लयम्

tatraikāṃtamatirbhūtvā yamādiguṇasaṃyutaḥ
viṣṇvākhye nirmale brahmaṇyavāpa nṛpatirlayam

केशिध्वजो विमुक्त्यर्थं स्वकर्मक्षपणोन्मुखः
बुभुजे विषयान्कर्म चक्रे चानभिसंहितम्

keśidhvajo vimuktyarthaṃ svakarmakṣapaṇonmukhaḥ
bubhuje viṣayānkarma cakre cānabhisaṃhitam

अकल्याणोपभोगैश्च क्षीणपापोऽमलस्तथा
अवाप सिद्धिमत्यंतां तापक्षयफलां द्विज

akalyāṇopabhogaiśca kṣīṇapāpo'malastathā
avāpa siddhimatyaṃtāṃ tāpakṣayaphalāṃ dvija