अध्याय 2: व्यास कलि, शूद्र और स्त्रियों को धन्य कहते हैं

व्यासश्वाह महाबुद्धिर्यदत्रैव हि वस्तुनि ।
तच्छ्रूयतां महाभाग गदतो मम तत्त्वतः

vyāsaśvāha mahābuddhiryadatraiva hi vastuni |
tacchrūyatāṃ mahābhāga gadato mama tattvataḥ

कस्मिन् कालेऽल्पको धर्म्मो ददाति सुमहत् फलम् ।
मुनीनामित्यभूद् वादः कैश्वासौ क्रियते सुखम्

kasmin kāle'lpako dharmmo dadāti sumahat phalam |
munīnāmityabhūd vādaḥ kaiśvāsau kriyate sukham

सन्देहनिर्णयार्थाय वेदव्यासं महामुनिम् ।
ययुस्ते संशयं प्रष्टुं मैत्रेय मुनिपुङ्गवाः

sandehanirṇayārthāya vedavyāsaṃ mahāmunim |
yayuste saṃśayaṃ praṣṭuṃ maitreya munipuṅgavāḥ

ददृशुस्ते मुनिं तत्र जाह्नवीसलिले द्रिजाः ।
वेदव्यासं महाभागमर्द्धस्त्रातं महामतिम

dadṛśuste muniṃ tatra jāhnavīsalile drijāḥ |
vedavyāsaṃ mahābhāgamarddhastrātaṃ mahāmatima

स्त्रानावसानं तत्तस्य प्रतीक्षन्तो महर्षय- ।
तस्थूस्तटे महानद्यास्तरुषण्डमुपाश्रिताः

strānāvasānaṃ tattasya pratīkṣanto maharṣaya- |
tasthūstaṭe mahānadyāstaruṣaṇḍamupāśritāḥ

मग्रोऽथ जाह्नवीतोयादुत्थायाह सुतो मम ।
कलिः साधुः कलिः साधुरित्येवं श्वृण्वतां वचः

magro'tha jāhnavītoyādutthāyāha suto mama |
kaliḥ sādhuḥ kaliḥ sādhurityevaṃ śvṛṇvatāṃ vacaḥ

तेषां मुनीनां भूयश्व ममज्ज स नदीजले ।
उत्थाय साधु साघ्विति शूद्र धन्योऽसि चाब्रवीत्

teṣāṃ munīnāṃ bhūyaśva mamajja sa nadījale |
utthāya sādhu sāghviti śūdra dhanyo'si cābravīt

स निमग्रः समुत्थाय पुनः प्राह महामुनिः ।
योषितः साधुधन्यास्तास्ताभ्यो धन्यतरोऽस्ति कः

sa nimagraḥ samutthāya punaḥ prāha mahāmuniḥ |
yoṣitaḥ sādhudhanyāstāstābhyo dhanyataro'sti kaḥ

ततः स्त्रात्वा यथान्यायमायान्तं कृतसत्क्रियम् ।
उपतस्थुर्महाभागं मुनयस्ते सुतं मम

tataḥ strātvā yathānyāyamāyāntaṃ kṛtasatkriyam |
upatasthurmahābhāgaṃ munayaste sutaṃ mama

कृतसंवन्दनांश्वाह कृतासनपरिग्रहान् ।
किमर्थमागता यूयमिति सत्यवतीसुतः

kṛtasaṃvandanāṃśvāha kṛtāsanaparigrahān |
kimarthamāgatā yūyamiti satyavatīsutaḥ

तमूचुः संशयं प्रष्टुं भवन्तं वयमागताः ।
अल तेनास्तु तावन्नः कथ्यतामपरं त्वया

tamūcuḥ saṃśayaṃ praṣṭuṃ bhavantaṃ vayamāgatāḥ |
ala tenāstu tāvannaḥ kathyatāmaparaṃ tvayā

कलिः साघ्विति यत् प्रोक्तं शूद्रः साघ्विति योषितः ।
यदाह भगवान् साधु धन्याश्चेति पुनः पुनः

kaliḥ sāghviti yat proktaṃ śūdraḥ sāghviti yoṣitaḥ |
yadāha bhagavān sādhu dhanyāśceti punaḥ punaḥ

तत् सर्व्वं श्रोतुमिच्छामो न चेदू गुह्य महामुने ।
तत् कथ्यतां ततो ह्टत्स्थं प्रक्ष्यामस्त्वां प्रयोजनम्

tat sarvvaṃ śrotumicchāmo na cedū guhya mahāmune |
tat kathyatāṃ tato hṭatsthaṃ prakṣyāmastvāṃ prayojanam

इत्युक्तो मुनिभिर्व्यासः प्रहस्येदमथाब्रवीत् ।
श्रूयतां भो मुनिश्रेष्ठा यदुक्तं साघु साध्विति

ityukto munibhirvyāsaḥ prahasyedamathābravīt |
śrūyatāṃ bho muniśreṣṭhā yaduktaṃ sāghu sādhviti

यतूकृते दशभिर्वर्षेस्त्रेतायां हायनेन यत् ।
द्रापरे यच्च मासेन अहोरात्रेण तत् कलौ

yatūkṛte daśabhirvarṣestretāyāṃ hāyanena yat |
drāpare yacca māsena ahorātreṇa tat kalau

तपसो ब्रह्यचर्य्यस्य जपादेश्व फलं द्रिजाः ।
प्राप्रोति पुरुषस्तेन कलिः साध्विति भाषितम्

tapaso brahyacaryyasya japādeśva phalaṃ drijāḥ |
prāproti puruṣastena kaliḥ sādhviti bhāṣitam

ध्यायन् कृते यजन् यज्ञैस्त्रेतायां द्रापरेऽर्च्चयन् ।
यदाप्रोति तदाप्रोति कलौ संकीर्त्त्य केशवम्

dhyāyan kṛte yajan yajñaistretāyāṃ drāpare'rccayan |
yadāproti tadāproti kalau saṃkīrttya keśavam

धर्म्मोतूकर्षमतीवात्र प्राप्रोति पुरुषः कलौ ।
अल्पायासेन धर्म्मज्ञास्तेन तुष्टोऽस्म्यहं कलेः

dharmmotūkarṣamatīvātra prāproti puruṣaḥ kalau |
alpāyāsena dharmmajñāstena tuṣṭo'smyahaṃ kaleḥ

व्रतचर्य्यापरैर्ग्राह्यो वेदः पूर्व्व द्रिजातिभिः ।
ततः स्वधर्म्मसम्प्राप्तैर्यष्टव्यं विधिनाघ्वरैः

vratacaryyāparairgrāhyo vedaḥ pūrvva drijātibhiḥ |
tataḥ svadharmmasamprāptairyaṣṭavyaṃ vidhināghvaraiḥ

वृथा कथा वृथाभोज्यं वृथेज्या च द्रिजन्मनाम् ।
पतनाय तथा भाव्यं तैस्त्वसंयमिभिः सदा

vṛthā kathā vṛthābhojyaṃ vṛthejyā ca drijanmanām |
patanāya tathā bhāvyaṃ taistvasaṃyamibhiḥ sadā

असम्यकूकरणे दोषस्तेषां सर्व्वेषु कर्म्मसु ।
भोज्यपेयादिकञ्चेषां नेच्छाप्राप्तिकरं द्रिजाः

asamyakūkaraṇe doṣasteṣāṃ sarvveṣu karmmasu |
bhojyapeyādikañceṣāṃ necchāprāptikaraṃ drijāḥ

पारतन्व्यं समस्तेषु तेषां कार्य्यषु वै ततः ।
जयन्ति ते निजात् लोकान् क्लेशेन महता द्रिजाः

pāratanvyaṃ samasteṣu teṣāṃ kāryyaṣu vai tataḥ |
jayanti te nijāt lokān kleśena mahatā drijāḥ

द्रिजशुश्रूषयैवैष पाकयज्ञाधिकारवान् ।
निजान् जयति वै लोकाञू शूद्रो धन्यतरस्ततः

drijaśuśrūṣayaivaiṣa pākayajñādhikāravān |
nijān jayati vai lokāñū śūdro dhanyatarastataḥ

भक्ष्याभक्ष्येषु नास्यास्ति पेयापेये वै यतः ।
नियमो मुनिशाद्दूर्लास्तेनासौ साध्वितीरितः

bhakṣyābhakṣyeṣu nāsyāsti peyāpeye vai yataḥ |
niyamo muniśāddūrlāstenāsau sādhvitīritaḥ

स्वधर्म्मस्याविरोधेन नरैलब्ध धनं सदा ।
प्रतिपादनीयं पात्रेषु रष्टव्यञ्च ययाविघि

svadharmmasyāvirodhena narailabdha dhanaṃ sadā |
pratipādanīyaṃ pātreṣu raṣṭavyañca yayāvighi

तस्यार्ज्जने महाक्लेशः पालने च द्रिजोत्तमाः ।
तथा सदूविनियोगाय विज्ञेयं गहनं नृणाम्

tasyārjjane mahākleśaḥ pālane ca drijottamāḥ |
tathā sadūviniyogāya vijñeyaṃ gahanaṃ nṛṇām

एभिरन्यैस्तथा क्लेशैः पुरुषा द्रिजसत्तमाः ।
निजान् जयन्ति वै लोकान् प्राजापत्यादिकानक्रमात्

ebhiranyaistathā kleśaiḥ puruṣā drijasattamāḥ |
nijān jayanti vai lokān prājāpatyādikānakramāt

योषिच्छुश्रूषणं भर्त्तुः कर्म्मणा मनसा गिरा ।
कुर्व्वतो समवाप्रोति तत्सालोक्यं यतो द्रिजाः

yoṣicchuśrūṣaṇaṃ bharttuḥ karmmaṇā manasā girā |
kurvvato samavāproti tatsālokyaṃ yato drijāḥ

नातिक्लेशेन महता तानेव पुरुषो यथा ।
तृतीयं व्याह्टतं तेन मया साध्विति योषितः

nātikleśena mahatā tāneva puruṣo yathā |
tṛtīyaṃ vyāhṭataṃ tena mayā sādhviti yoṣitaḥ

एतदू वः कथितं विप्रा यन्निमित्तमिहागताः ।
तत् पृच्छध्वं यथाकामं सर्व्वं वक्ष्यामि वः स्फुटटम्

etadū vaḥ kathitaṃ viprā yannimittamihāgatāḥ |
tat pṛcchadhvaṃ yathākāmaṃ sarvvaṃ vakṣyāmi vaḥ sphuṭaṭam

ततस्ते मुनयः प्रोचुर्यत् प्रष्टव्यं महामुने अन्यस्मिन्नेव तत् पृष्टे यथावत् कथितं त्वया

tataste munayaḥ procuryat praṣṭavyaṃ mahāmune anyasminneva tat pṛṣṭe yathāvat kathitaṃ tvayā

ततः प्रहस्य तान् प्राह कृष्णदूपौयनो मुनिः ।
विस्मयोत्फुल्लनयनांस्तापसांस्तानुपागतान

tataḥ prahasya tān prāha kṛṣṇadūpauyano muniḥ |
vismayotphullanayanāṃstāpasāṃstānupāgatāna

मयैष भवतां प्रश्रो ज्ञातो दिव्येन चक्षुषा ।
तता हि वः प्रसङ्गने साधु साध्विति भाषितम्

mayaiṣa bhavatāṃ praśro jñāto divyena cakṣuṣā |
tatā hi vaḥ prasaṅgane sādhu sādhviti bhāṣitam

स्वल्पेनैव प्रयत्नेन धर्म्मः सिध्यति वै कलौ ।
नरैरात्मगुणाम्भोभिः क्षालिताखिलकिल्विषौः

svalpenaiva prayatnena dharmmaḥ sidhyati vai kalau |
narairātmaguṇāmbhobhiḥ kṣālitākhilakilviṣauḥ

शूद्रश्वै द्रिजशुश्रूषातत्परैर्मुनिसत्तमाः तथा स्त्रीभिरनायासं पतिशुश्रूषयैव हि

śūdraśvai drijaśuśrūṣātatparairmunisattamāḥ tathā strībhiranāyāsaṃ patiśuśrūṣayaiva hi

ततस्त्रितयमप्येतन्मम धन्यतमं मतम् ।
धर्म्मसंसाधने क्लेशो द्रिजातीनां कृतादिषु

tatastritayamapyetanmama dhanyatamaṃ matam |
dharmmasaṃsādhane kleśo drijātīnāṃ kṛtādiṣu

भवद्भिर्यदभिप्रेतं तदेतत् कथितं मया ।
अपृष्टेनापि धर्म्मज्ञाः किमन्यत् कथ्यतां द्रिजाः

bhavadbhiryadabhipretaṃ tadetat kathitaṃ mayā |
apṛṣṭenāpi dharmmajñāḥ kimanyat kathyatāṃ drijāḥ

ततः संम्पूज्य ते व्यासं प्रशस्य च पुनः पुनः ।
यथागतं द्रिजा जग्मुर्व्व्यासोक्तिक्षतसंशयाः

tataḥ saṃmpūjya te vyāsaṃ praśasya ca punaḥ punaḥ |
yathāgataṃ drijā jagmurvvyāsoktikṣatasaṃśayāḥ

भवतोऽपि महाभाग रहस्यं कथितं मया

bhavato'pi mahābhāga rahasyaṃ kathitaṃ mayā

अत्यन्तदुष्टस्य कलेरयमेको महान् गुणः ।
कीर्त्तनादेव कृष्णस्य मुक्तबन्धः परं व्रजेत्

atyantaduṣṭasya kalerayameko mahān guṇaḥ |
kīrttanādeva kṛṣṇasya muktabandhaḥ paraṃ vrajet

यज्वाहं भवता पृष्टो जगतामुपसंह्टतिम् ।
प्राकृतामान्तरालाञ्च तप्मप्येष वदामि ते

yajvāhaṃ bhavatā pṛṣṭo jagatāmupasaṃhṭatim |
prākṛtāmāntarālāñca tapmapyeṣa vadāmi te