अध्याय 3: पुरुकुत्स, नर्मदा, त्रिशंकु और सगर

अतश्च मान्धातुः पुत्रसन्ततिरभिधीयते

ataśca māndhātuḥ putrasantatirabhidhīyate

अम्बरीषस्य मान्धातृतनयस्य युवनाश्वः पुत्रोऽभूत्

ambarīṣasya māndhātṛtanayasya yuvanāśvaḥ putro'bhūt

तस्मात् हारीतः यतोऽङ्गिरसो हारीताः

tasmāt hārītaḥ yato'ṅgiraso hārītāḥ

रसातले मौनेया नाम गन्धर्वा बभूवुः षट्कोटिसंख्याताः । तैः अशेषाणि नागकुलानि अपहृतप्रधानरत्नाधिपत्यानि अक्रियन्त

rasātale mauneyā nāma gandharvā babhūvuḥ ṣaṭkoṭisaṃkhyātāḥ | taiḥ aśeṣāṇi nāgakulāni apahṛtapradhānaratnādhipatyāni akriyanta

तैश्च गन्धर्ववीर्यावधूतैः उरगेश्वरैः स्तूयमानो भगवान् अशेषदेवेशः स्तव-च्छ्रवण-उन्मीलित-उन्निद्र-पुण्डरीक-नयनो जलशयनो निद्रावसानात् प्रबुद्धः प्रणिपत्य अभिहितः । “भगवन् अस्माकम् एतेभ्यो गन्धर्वेभ्यो भयमुत्पन्नं कथम् उपशमम् एष्यति” इति

taiśca gandharvavīryāvadhūtaiḥ urageśvaraiḥ stūyamāno bhagavān aśeṣadeveśaḥ stava-cchravaṇa-unmīlita-unnidra-puṇḍarīka-nayano jalaśayano nidrāvasānāt prabuddhaḥ praṇipatya abhihitaḥ | “bhagavan asmākam etebhyo gandharvebhyo bhayamutpannaṃ katham upaśamam eṣyati” iti

आह च भगवान् अनादिनिधनपुरुषोत्तमो “योऽसौ यौवनाश्वस्य मान्धातुः पुरुकुत्सनामा पुत्रः तम् अहम् अनुप्रविश्य तानशेषान् दुष्टगन्धर्वान् उपशमं नयिष्यामि” इति

āha ca bhagavān anādinidhanapuruṣottamo “yo'sau yauvanāśvasya māndhātuḥ purukutsanāmā putraḥ tam aham anupraviśya tānaśeṣān duṣṭagandharvān upaśamaṃ nayiṣyāmi” iti

तदाकर्ण्य भगवते जलशायिने कृतप्रणामाः पुनर्नागलोकमागताः पन्नगाधिपतयो नर्मदां च पुरुकुत्सानयनाय चोदयामासुः

tadākarṇya bhagavate jalaśāyine kṛtapraṇāmāḥ punarnāgalokamāgatāḥ pannagādhipatayo narmadāṃ ca purukutsānayanāya codayāmāsuḥ

सा चैनं रसातलं नीतवती

sā cainaṃ rasātalaṃ nītavatī

रसातलगतश्चासौ भगवत्तेजसा आप्यायितात्मवीर्यः सकलगन्धर्वान् निजघान

rasātalagataścāsau bhagavattejasā āpyāyitātmavīryaḥ sakalagandharvān nijaghāna

पुनश्च स्वपुरम् आजगाम

punaśca svapuram ājagāma

सकलपन्नगाधिपतयश्च नर्मदायै वरं ददुः । “यत्ते अनुस्मरणसमवेतं नामग्रहणं करिष्यति न तस्य सर्पविषभयं भविष्यति” इति

sakalapannagādhipatayaśca narmadāyai varaṃ daduḥ | “yatte anusmaraṇasamavetaṃ nāmagrahaṇaṃ kariṣyati na tasya sarpaviṣabhayaṃ bhaviṣyati” iti

अत्र च श्लोकः

atra ca ślokaḥ

नर्मदायै नमः प्रातर्नर्मदायै नमो निशि ।
नमोऽस्तु नर्मदे तुभ्यं त्राहि मां विषसर्पतः

narmadāyai namaḥ prātarnarmadāyai namo niśi |
namo'stu narmade tubhyaṃ trāhi māṃ viṣasarpataḥ

इति उत्युच्चार्य “अहर्निशम् अन्धकारप्रवेशे वा सर्पैर्न दश्यते न चापि कृतानुस्मरणभुजो विषमपि भुक्तम् उपघाताय भवति

iti utyuccārya “aharniśam andhakārapraveśe vā sarpairna daśyate na cāpi kṛtānusmaraṇabhujo viṣamapi bhuktam upaghātāya bhavati

पुरुकुत्साय सन्ततिविच्छेदो न भविष्यति” इति उरगपतयो वरं ददुः

purukutsāya santativicchedo na bhaviṣyati” iti uragapatayo varaṃ daduḥ

पुरुकुत्सो नर्मदायां त्रसद्दस्युम् अजीजनत्

purukutso narmadāyāṃ trasaddasyum ajījanat

त्रसद्दस्युतः सम्भूतो अनरण्यः यं रावणो दिग्विजये जघान

trasaddasyutaḥ sambhūto anaraṇyaḥ yaṃ rāvaṇo digvijaye jaghāna

अनरण्यस्य पृषदश्वः पृषदश्वस्य हर्यश्वः पुत्रोऽभवत्

anaraṇyasya pṛṣadaśvaḥ pṛṣadaśvasya haryaśvaḥ putro'bhavat

तस्य च हस्तः पुत्रोऽभवत्

tasya ca hastaḥ putro'bhavat

ततश्च सुमनाः तस्यापि त्रिधन्वा त्रिधन्वनः त्रय्यारुणिः

tataśca sumanāḥ tasyāpi tridhanvā tridhanvanaḥ trayyāruṇiḥ

त्रय्यारुणेः सत्यव्रतः योऽसौ त्रिशङ्कुसंज्ञाम् अवाप

trayyāruṇeḥ satyavrataḥ yo'sau triśaṅkusaṃjñām avāpa

स चाण्डालताम् उपगतश्च

sa cāṇḍālatām upagataśca

द्वादशवर्षिक्याम् अनावृष्ट्यां विश्वामित्रकलत्रापत्यपोषणार्थं चाण्डालप्रतिग्रहपरिहरणाय च जाह्नवीतीरन्यग्रोधे मृगमांसम् अनुदिनं बबन्ध

dvādaśavarṣikyām anāvṛṣṭyāṃ viśvāmitrakalatrāpatyapoṣaṇārthaṃ cāṇḍālapratigrahapariharaṇāya ca jāhnavītīranyagrodhe mṛgamāṃsam anudinaṃ babandha

स तु परितुष्टेन विश्वामित्रेण सशरीरः स्वर्गम् आरोपितः

sa tu parituṣṭena viśvāmitreṇa saśarīraḥ svargam āropitaḥ

त्रिशङ्कोः हरिश्चन्द्रः, तस्माच्च रोहिताश्वः, ततश्च हरितो, हरितस्य चञ्चुः, चञ्चोः विजयवसुदेवौ, रुरुको विजयात्, रुरुकस्य वृकः

triśaṅkoḥ hariścandraḥ, tasmācca rohitāśvaḥ, tataśca harito, haritasya cañcuḥ, cañcoḥ vijayavasudevau, ruruko vijayāt, rurukasya vṛkaḥ

ततो वृकस्य बाहुः, योऽसौ हैहयतालजङ्घादिभिः पराजितः, अतर्वत्न्या महिष्या सह वनं प्रविवेश

tato vṛkasya bāhuḥ, yo'sau haihayatālajaṅghādibhiḥ parājitaḥ, atarvatnyā mahiṣyā saha vanaṃ praviveśa

तस्याश्च सपत्न्या गर्भस्तम्भनाय गरो दत्तः

tasyāśca sapatnyā garbhastambhanāya garo dattaḥ

तेनास्या गर्भस्सप्तवर्षाणि जठर एव तस्थौ

tenāsyā garbhassaptavarṣāṇi jaṭhara eva tasthau

स च बाहुः वृद्धभावात् और्वाश्रमसमीपे ममार

sa ca bāhuḥ vṛddhabhāvāt aurvāśramasamīpe mamāra

सा तस्य भार्या चितां कृत्वा तमारोप्य अनुमरणकृतनिश्चया अभूत्

sā tasya bhāryā citāṃ kṛtvā tamāropya anumaraṇakṛtaniścayā abhūt

अथ एताम् अतीतानागतवर्तमानकालत्रयवेदी भगवान् और्वः स्वाश्रमात् निर्गत्य अब्रवीत्

atha etām atītānāgatavartamānakālatrayavedī bhagavān aurvaḥ svāśramāt nirgatya abravīt

“अलमलम् अनेन असद्ग्राहेण अखिलभूमण्डलपतिः अतिवीर्यपराक्रमो नैकयज्ञकृत् अरातिपक्षक्षयकर्त्ता तवोदरे चक्रवर्त्ती तिष्ठति

“alamalam anena asadgrāheṇa akhilabhūmaṇḍalapatiḥ ativīryaparākramo naikayajñakṛt arātipakṣakṣayakarttā tavodare cakravarttī tiṣṭhati

नैवम् अतिसाहसाध्यवसायिनी भवती भवतु” इत्युक्ता सा तस्मात् अनुमरणनिर्बन्धात् विरराम

naivam atisāhasādhyavasāyinī bhavatī bhavatu” ityuktā sā tasmāt anumaraṇanirbandhāt virarāma

तेनैव च भगवता स्वाश्रममानीता

tenaiva ca bhagavatā svāśramamānītā

तत्र कतिपयदिनाभ्यन्तरे च सहैव तेन गरेणातितेजस्वी बालको जज्ञे

tatra katipayadinābhyantare ca sahaiva tena gareṇātitejasvī bālako jajñe

तस्यौर्वो जातकर्मादिक्रिया निष्पाद्य सगर इति नाम चकार

tasyaurvo jātakarmādikriyā niṣpādya sagara iti nāma cakāra

कृतोपनयनं चैनमौर्वो वेदशास्त्राणि अस्त्रं चाग्नेयं भार्गवाख्यम् अध्यापयामास

kṛtopanayanaṃ cainamaurvo vedaśāstrāṇi astraṃ cāgneyaṃ bhārgavākhyam adhyāpayāmāsa

उत्पन्नबुद्धिश्च मातरमब्रवीत्

utpannabuddhiśca mātaramabravīt

“अम्ब कथमत्र वयं, क्व वा तातोऽस्माकम्” इत्येवमादि पृच्छन्तं माता सर्वमेवावोचत्

“amba kathamatra vayaṃ, kva vā tāto'smākam” ityevamādi pṛcchantaṃ mātā sarvamevāvocat

ततश्च पितृराज्यापहरणात् अमर्षितो हैहयतालजङ्घादिवधाय प्रतिज्ञामकरोत्

tataśca pitṛrājyāpaharaṇāt amarṣito haihayatālajaṅghādivadhāya pratijñāmakarot

प्रायशश्च हैहयतालजङ्घान् जघान

prāyaśaśca haihayatālajaṅghān jaghāna

शक-यवन-काम्भोज-पारद-पह्लवाः हन्यमानाः तत्कुलगुरुं वसिष्ठं शरणं जग्मुः

śaka-yavana-kāmbhoja-pārada-pahlavāḥ hanyamānāḥ tatkulaguruṃ vasiṣṭhaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ

अथ एनान् वसिष्ठो जीवन्मृतकान् कृत्वा सगरमाह

atha enān vasiṣṭho jīvanmṛtakān kṛtvā sagaramāha

“वत्स, अलमेभिः जीवन्मृतकैः अनुसृतैः

“vatsa, alamebhiḥ jīvanmṛtakaiḥ anusṛtaiḥ

एते च मयैव त्वत्प्रतिज्ञापरिपालनाय निजधर्मद्विजसङ्गपरित्यागं कारिताः”

ete ca mayaiva tvatpratijñāparipālanāya nijadharmadvijasaṅgaparityāgaṃ kāritāḥ”

तथेति तद्गुरुवचनम् अभिनन्द्य तेषां वेषान्यत्वम् अकारयत्

tatheti tadguruvacanam abhinandya teṣāṃ veṣānyatvam akārayat

यवनान् मुण्डितशिरसो, अर्द्धमुण्डितान् शकान्, प्रलम्बकेशान् पारदान्, पह्लवान् श्मश्रुधरान्, निस्स्वाध्यायवषट्कारान् एतान् अन्यांश्च क्षत्रियान् चकार

yavanān muṇḍitaśiraso, arddhamuṇḍitān śakān, pralambakeśān pāradān, pahlavān śmaśrudharān, nissvādhyāyavaṣaṭkārān etān anyāṃśca kṣatriyān cakāra

एते चात्मधर्मपरित्यागात् ब्राह्मणैः परित्यक्ता म्लेच्छतां ययुः

ete cātmadharmaparityāgāt brāhmaṇaiḥ parityaktā mlecchatāṃ yayuḥ

सगरोऽपि स्वमधिष्ठानम् आगम्य-अस्खलित-चक्रः सप्तद्वीपवतीम् इमाम् उर्वीं प्रशशास

sagaro'pi svamadhiṣṭhānam āgamya-askhalita-cakraḥ saptadvīpavatīm imām urvīṃ praśaśāsa