अध्याय 1: मनु के पुत्र और बलराम से रेवती का विवाह

भगवन् यन्नरैः कार्यं साधुकर्मण्यवस्थितैः ।
तन्मह्यं गुरुणाख्यातं नित्यनैमित्तिकात्मकम्

bhagavan yannaraiḥ kāryaṃ sādhukarmaṇyavasthitaiḥ |
tanmahyaṃ guruṇākhyātaṃ nityanaimittikātmakam

वर्णधर्मास्तथाख्याता धर्मा ये चाश्रमेषु च ।
श्रोतुमिच्छाम्यहं वंशं राज्ञां तद्ब्रूहि मे गुरो

varṇadharmāstathākhyātā dharmā ye cāśrameṣu ca |
śrotumicchāmyahaṃ vaṃśaṃ rājñāṃ tadbrūhi me guro

मैत्रेय श्रूयताम् अयम् अनेक-यज्व-शूर-वीर-धीर-भूपाल-अलङ्कृतो ब्रह्मादिः मानवो वंशः

maitreya śrūyatām ayam aneka-yajva-śūra-vīra-dhīra-bhūpāla-alaṅkṛto brahmādiḥ mānavo vaṃśaḥ

तदस्य वंशस्य आनुपूर्वीम् अशेष-वंश-पाप-प्रणाशनाय मैत्रेयैतां कथां शृणु

tadasya vaṃśasya ānupūrvīm aśeṣa-vaṃśa-pāpa-praṇāśanāya maitreyaitāṃ kathāṃ śṛṇu

तद्यथा सकलजगताम् आदिः अनादिभूतः सः ऋग्यजुस्सामादिमयो भगवान् विष्णुः तस्य ब्रह्मणो मूर्तं रूपं हिरण्यगर्भो ब्रह्माण्डभूतो ब्रह्मा भगवान् प्राग्बभूव

tadyathā sakalajagatām ādiḥ anādibhūtaḥ saḥ ṛgyajussāmādimayo bhagavān viṣṇuḥ tasya brahmaṇo mūrtaṃ rūpaṃ hiraṇyagarbho brahmāṇḍabhūto brahmā bhagavān prāgbabhūva

ब्रह्मणश्च दक्षिण-अङ्गुष्ठ-जन्मा दक्षप्रजापतिः दक्षस्यापि अदितिः अदितेः विवस्वान् विवस्वतो मनुः

brahmaṇaśca dakṣiṇa-aṅguṣṭha-janmā dakṣaprajāpatiḥ dakṣasyāpi aditiḥ aditeḥ vivasvān vivasvato manuḥ

मनोः इक्ष्वाकु-नृग-धृष्ट-शर्याति-नरिष्यन्त-प्रांशु-नाभाग-दिष्ट-करूष-पृषध्र-आख्या दश पुत्रा बभूवुः

manoḥ ikṣvāku-nṛga-dhṛṣṭa-śaryāti-nariṣyanta-prāṃśu-nābhāga-diṣṭa-karūṣa-pṛṣadhra-ākhyā daśa putrā babhūvuḥ

इष्टिं च मित्रावरुणयोर्मनुः पुत्रकामः चकार

iṣṭiṃ ca mitrāvaruṇayormanuḥ putrakāmaḥ cakāra

तत्र तावदपह्नुते होतुः अपचारात् इला नाम कन्या बभूव

tatra tāvadapahnute hotuḥ apacārāt ilā nāma kanyā babhūva

सैव च मित्रावरुणयोः प्रसादात् सुद्युम्नो नाम मनोः पुत्रो मैत्रेय आसीत्

saiva ca mitrāvaruṇayoḥ prasādāt sudyumno nāma manoḥ putro maitreya āsīt

पुनश्च ईश्वरकोपात् स्त्री सती सा तु सोमसूनोः बुधस्याश्रमसमीपे बभ्राम

punaśca īśvarakopāt strī satī sā tu somasūnoḥ budhasyāśramasamīpe babhrāma

सानुरागाच्च तस्यां बुधः पुरूरवसम् आत्मजम् उत्पादयामास

sānurāgācca tasyāṃ budhaḥ purūravasam ātmajam utpādayāmāsa

जातेऽपि तस्मिन् अमिततेजोभिः परमर्षिभिः इष्टिमय ऋङ्मयो यजुर्मयः साममयोऽथर्वणमयः सर्ववेदमयो मनोमयो ज्ञानमयो न किञ्चिन्मयोऽन्नमयो भगवान् यज्ञपुरुषस्वरूपी सुद्युम्नस्य पुंस्त्वमभिलषद्भिर्यथावदिष्टः तत्प्रसादात् इला पुनरपि सुद्युम्नोऽभवत्

jāte'pi tasmin amitatejobhiḥ paramarṣibhiḥ iṣṭimaya ṛṅmayo yajurmayaḥ sāmamayo'tharvaṇamayaḥ sarvavedamayo manomayo jñānamayo na kiñcinmayo'nnamayo bhagavān yajñapuruṣasvarūpī sudyumnasya puṃstvamabhilaṣadbhiryathāvadiṣṭaḥ tatprasādāt ilā punarapi sudyumno'bhavat

तस्यापि उत्कल-गयत्-विनतसंज्ञाः त्रयः पुत्रा बभूवुः

tasyāpi utkala-gayat-vinatasaṃjñāḥ trayaḥ putrā babhūvuḥ

सुद्युम्नस्तु स्त्रीपूर्वकत्वात् राज्यभागं न लेभे

sudyumnastu strīpūrvakatvāt rājyabhāgaṃ na lebhe

तत्पित्रा तु वसिष्ठवचनात् प्रतिष्ठानं नाम नगरं सुद्युम्नाय दत्तं तच्चासौ पुरूरवसे प्रादात्

tatpitrā tu vasiṣṭhavacanāt pratiṣṭhānaṃ nāma nagaraṃ sudyumnāya dattaṃ taccāsau purūravase prādāt

तदन्वयाश्च क्षत्त्रियास्सर्वे दिक्षु अभवन् । पृषध्रस्तु मनुपुत्रो गुरुगोवधात् शूद्रत्वम् अगमत्

tadanvayāśca kṣattriyāssarve dikṣu abhavan | pṛṣadhrastu manuputro gurugovadhāt śūdratvam agamat

मनोः पुत्रः करूषः, करूषात् कारूषाः क्षत्रिया महाबलपराक्रमा बभूवुः

manoḥ putraḥ karūṣaḥ, karūṣāt kārūṣāḥ kṣatriyā mahābalaparākramā babhūvuḥ

दिष्टपुत्रस्तु नाभागो वैश्यतामगमत् तस्मात् बलन्धनः पुत्रोऽभवत्

diṣṭaputrastu nābhāgo vaiśyatāmagamat tasmāt balandhanaḥ putro'bhavat

बलन्धनात् वत्सप्रीतिः उदारकीर्त्तिः

balandhanāt vatsaprītiḥ udārakīrttiḥ

वत्सप्रीतेः प्रांशुरभवत्

vatsaprīteḥ prāṃśurabhavat

प्रजापतिश्च प्रांशोरेकोऽभवत्

prajāpatiśca prāṃśoreko'bhavat

ततश्च खनित्रः

tataśca khanitraḥ

तस्माच्चक्षुषः

tasmāccakṣuṣaḥ

चक्षुषाच्च अतिबलपराक्रमो विंशोऽभवत्

cakṣuṣācca atibalaparākramo viṃśo'bhavat

ततो विविंशकः

tato viviṃśakaḥ

तस्माच्च खनिनेत्रः

tasmācca khaninetraḥ

ततश्चातिविभूतिः

tataścātivibhūtiḥ

अतिविभूतेः अतिबलपराक्रमः करन्धमः पुत्रोऽभवत्

ativibhūteḥ atibalaparākramaḥ karandhamaḥ putro'bhavat

तस्मादपि अविक्षित्

tasmādapi avikṣit

अविक्षितोऽपि अतिबलपराक्रमः पुत्रो मरुत्तो नामा अभवत् ।
यस्य इमौ अद्यापि श्लोकौ गीयेत्

avikṣito'pi atibalaparākramaḥ putro marutto nāmā abhavat |
yasya imau adyāpi ślokau gīyet

मरुत्तस्य यथा यज्ञस्तथा कस्याभवद्भुवि ।
सर्वं हिरण्मयं यस्य यज्ञवस्त्वतिशोभनम्

maruttasya yathā yajñastathā kasyābhavadbhuvi |
sarvaṃ hiraṇmayaṃ yasya yajñavastvatiśobhanam

अमाद्यदिन्द्रस्सोमेन दक्षिणाभिर्द्विजातयः ।
मरुतः परिवेष्टारस्सदस्याश्च दिवौकसः

amādyadindrassomena dakṣiṇābhirdvijātayaḥ |
marutaḥ pariveṣṭārassadasyāśca divaukasaḥ

स मरुत्तश्चक्रवर्त्ती नरिष्यन्तनामानं पुत्रमवाप

sa maruttaścakravarttī nariṣyantanāmānaṃ putramavāpa

तस्माच्च दमः

tasmācca damaḥ

दमस्य पुत्रो राजवर्द्धनो जज्ञे

damasya putro rājavarddhano jajñe

राजवर्द्धनात् सुवृद्धिः

rājavarddhanāt suvṛddhiḥ

सुवृद्धेः केवलः

suvṛddheḥ kevalaḥ

केवलात् सुधृतिरभूत्

kevalāt sudhṛtirabhūt

ततश्च नरः

tataśca naraḥ

तस्माच्चन्द्रः

tasmāccandraḥ

ततः केवलोऽभूत्

tataḥ kevalo'bhūt

केवलाद्बन्धुमान्

kevalādbandhumān

बन्धुमतो वेगवान्

bandhumato vegavān

वेगवतो बुधः

vegavato budhaḥ

ततश्च तृणबिन्दुः

tataśca tṛṇabinduḥ

तस्याप्येका कन्या इलविला नाम

tasyāpyekā kanyā ilavilā nāma

ततश्चालम्बुषा नाम वराप्सरास्तृणबिन्दुं भेजे

tataścālambuṣā nāma varāpsarāstṛṇabinduṃ bheje

तस्यामप्यस्य विशालो जज्ञे यः पुरीं विशालं निर्ममे

tasyāmapyasya viśālo jajñe yaḥ purīṃ viśālaṃ nirmame

हेमचन्द्रश्च विशालस्य पुत्रोऽभवत्

hemacandraśca viśālasya putro'bhavat

ततश्चन्द्रः

tataścandraḥ

तत्तनयो धूम्राक्षः

tattanayo dhūmrākṣaḥ

तस्यापि सृञ्जयोऽभूत्

tasyāpi sṛñjayo'bhūt

सृञ्जयात् सहदेवः

sṛñjayāt sahadevaḥ

ततश्च कृशाश्वो नाम पुत्रोऽभवत्

tataśca kṛśāśvo nāma putro'bhavat

सोमदत्तः कृशाश्वाज्जज्ञे योऽश्वमेधानां शतमाजहार

somadattaḥ kṛśāśvājjajñe yo'śvamedhānāṃ śatamājahāra

तत्पुत्रो जनमेजयः

tatputro janamejayaḥ

जनमेजयात् सुमतिः

janamejayāt sumatiḥ

एते वैशालिका भूभृतः

ete vaiśālikā bhūbhṛtaḥ

श्लोकोऽप्यत्र गीयते

śloko'pyatra gīyate

तृणबिन्दोः प्रसादेन सर्वे वैशालिका नृपाः ।
दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तोऽतिधार्मिकाः

tṛṇabindoḥ prasādena sarve vaiśālikā nṛpāḥ |
dīrghāyuṣo mahātmāno vīryavanto'tidhārmikāḥ

शर्यातेः कन्या सुकन्या नामाभवत् यामुपयेमे च्यवनः

śaryāteḥ kanyā sukanyā nāmābhavat yāmupayeme cyavanaḥ

आनर्तनामा परमधार्मिकः शर्यातिपुत्रोऽभवत्

ānartanāmā paramadhārmikaḥ śaryātiputro'bhavat

आनर्तस्यापि रेवतनामा पुत्रो जज्ञे योऽसौ आनर्तविषयं बुभुजे पुरीं च कुशस्थलीमध्युवास

ānartasyāpi revatanāmā putro jajñe yo'sau ānartaviṣayaṃ bubhuje purīṃ ca kuśasthalīmadhyuvāsa

रेवतस्यापि रैवतः पुत्रः ककुद्मिनामा धर्मात्मा भ्रातृशतस्य ज्योष्ठोऽभवत्

revatasyāpi raivataḥ putraḥ kakudmināmā dharmātmā bhrātṛśatasya jyoṣṭho'bhavat

तस्य रेवती नाम कन्याभवत्

tasya revatī nāma kanyābhavat

स तामादाय कस्येयमर्हतीति भगवन्तमब्जयोनिं प्रष्टुं ब्रह्मलोकं जगाम

sa tāmādāya kasyeyamarhatīti bhagavantamabjayoniṃ praṣṭuṃ brahmalokaṃ jagāma

तावच्च ब्रह्मणोऽन्तिके हाहाहूहूसंज्ञाभ्यां गन्धर्वाभ्यामतितानं नाम दिव्यं गान्धर्वमगीयत

tāvacca brahmaṇo'ntike hāhāhūhūsaṃjñābhyāṃ gandharvābhyāmatitānaṃ nāma divyaṃ gāndharvamagīyata

तच्च त्रिमार्गपरिवृत्तैरनेकयुगपरिवृत्तिं तिष्ठन्नपि रैवतः शृण्वन् मुहूर्तमिव मेने

tacca trimārgaparivṛttairanekayugaparivṛttiṃ tiṣṭhannapi raivataḥ śṛṇvan muhūrtamiva mene

गीतावसाने च भगवन्तमब्जयोनिं प्रणम्य रैवतः कन्यायोग्यं वरमपृच्छत्

gītāvasāne ca bhagavantamabjayoniṃ praṇamya raivataḥ kanyāyogyaṃ varamapṛcchat

ततश्चासौ भगवानकथयत् कथय योऽभिमतस्ते वर इति

tataścāsau bhagavānakathayat kathaya yo'bhimataste vara iti

पुनश्च प्रणम्य भगवते तस्मै यथाभिमतानात्मनस्स वरान् कथयामास ।
क एषां भगवतोऽभिमत इति यस्मै कन्यामिमां प्रयच्छामीति

punaśca praṇamya bhagavate tasmai yathābhimatānātmanassa varān kathayāmāsa |
ka eṣāṃ bhagavato'bhimata iti yasmai kanyāmimāṃ prayacchāmīti

ततः किञ्चिदवनतशिराः सस्मितं भगवानब्जयोनिराह

tataḥ kiñcidavanataśirāḥ sasmitaṃ bhagavānabjayonirāha

य एते भवतोऽभिमता नैतेषां साम्प्रतं पुत्रपौत्रापत्यापत्यसन्तति अस्त्यवनीतले

ya ete bhavato'bhimatā naiteṣāṃ sāmprataṃ putrapautrāpatyāpatyasantati astyavanītale

बहूनि तवात्रैव गान्धर्वं शृण्वतश्चतुर्यगान्यतीतानि

bahūni tavātraiva gāndharvaṃ śṛṇvataścaturyagānyatītāni

साम्प्रतं महीतलेऽष्टाविंशतितममनोश्चतुर्युगमतीतप्रायं वर्तते

sāmprataṃ mahītale'ṣṭāviṃśatitamamanoścaturyugamatītaprāyaṃ vartate

आसन्नो हि कलिः

āsanno hi kaliḥ

अन्यस्मै कन्यारत्नमिदं भवतैकाकिनाभिमताय देयम्

anyasmai kanyāratnamidaṃ bhavataikākinābhimatāya deyam

भवतोऽपि पुत्र-मित्र-कलत्र-मन्त्रि-भृत्य-बन्धु-बल-कोशादयः समस्ताः कालेनैतेन अत्यन्तमतीताः

bhavato'pi putra-mitra-kalatra-mantri-bhṛtya-bandhu-bala-kośādayaḥ samastāḥ kālenaitena atyantamatītāḥ

ततः पुनरप्युत्पन्नसाध्वसो राजा भगवन्तं प्रणम्य पप्रच्छ

tataḥ punarapyutpannasādhvaso rājā bhagavantaṃ praṇamya papraccha

भगवन्नेवमवस्थिते मयेयं कस्मै देयेति

bhagavannevamavasthite mayeyaṃ kasmai deyeti

ततस्स भगवान् किञ्चिदवनम्रकन्धरः कृताञ्जलिर्भूत्वा सर्वलोकगुरुरम्भोजयोनिराह

tatassa bhagavān kiñcidavanamrakandharaḥ kṛtāñjalirbhūtvā sarvalokagururambhojayonirāha

न ह्यादिमध्यान्तमजस्य यस्य विद्मो वयं सर्वमयस्य धातुः ।
न च स्वरूपं न परं स्वभावं न चैव सारं परमेश्वरस्य

na hyādimadhyāntamajasya yasya vidmo vayaṃ sarvamayasya dhātuḥ |
na ca svarūpaṃ na paraṃ svabhāvaṃ na caiva sāraṃ parameśvarasya

कलामुहूर्तादिमयश्च कालो न यद्विभूतेः परिणामहेतुः ।
अजन्मनाशस्य सदैकमूर्तेरनामरूपस्य सनातनस्य

kalāmuhūrtādimayaśca kālo na yadvibhūteḥ pariṇāmahetuḥ |
ajanmanāśasya sadaikamūrteranāmarūpasya sanātanasya

यस्य प्रसादादहमच्युतस्य भूतः प्रजासृष्टिकरोऽन्तकारी ।
क्रोधाच्च रुद्रः स्थितिहेतुभूतो यस्माच्च मध्ये पुरुषः परस्मात्

yasya prasādādahamacyutasya bhūtaḥ prajāsṛṣṭikaro'ntakārī |
krodhācca rudraḥ sthitihetubhūto yasmācca madhye puruṣaḥ parasmāt

तद्रूपमास्थाय सृजत्यजो यः स्थितौ च योऽसौ पुरुषस्वरूपी ।
रुद्रस्वरूपेण च योऽत्ति विश्वं धत्ते तथानन्तवपुस्समस्तम्

tadrūpamāsthāya sṛjatyajo yaḥ sthitau ca yo'sau puruṣasvarūpī |
rudrasvarūpeṇa ca yo'tti viśvaṃ dhatte tathānantavapussamastam

पाकाय योऽग्नित्वमुपैति लोकान् बिभर्ति पृथ्वीवपुरव्ययात्मा ।
शक्रादिरूपी परिपाति विश्वमर्केन्दुरूपश्च तमो हिनस्ति

pākāya yo'gnitvamupaiti lokān bibharti pṛthvīvapuravyayātmā |
śakrādirūpī paripāti viśvamarkendurūpaśca tamo hinasti

करोति चेष्टाश्श्वसनस्वरूपी लोकस्य तृप्तिं च जलान्नरूपी ।
ददाति विश्वस्थितिसंस्थितस्तु सर्वावकाशं च नभस्स्वरूपी

karoti ceṣṭāśśvasanasvarūpī lokasya tṛptiṃ ca jalānnarūpī |
dadāti viśvasthitisaṃsthitastu sarvāvakāśaṃ ca nabhassvarūpī

यस्सृज्यते सर्गकृदात्मनैव यः पाल्यते पालयिता च देवः ।
विश्वात्मकस्संह्रियतेऽन्तकारी पृथक् त्रयस्यास्य च योऽव्ययात्मा

yassṛjyate sargakṛdātmanaiva yaḥ pālyate pālayitā ca devaḥ |
viśvātmakassaṃhriyate'ntakārī pṛthak trayasyāsya ca yo'vyayātmā

यस्मिञ्जगद्यो जगदेतदाद्यो यश्चाश्रितोऽस्मिञ्जगति स्वयम्भूः ।
स सर्वभूतप्रभवो धरित्र्यां स्वांशेन विष्णुर्नृपतेऽवतीर्णः

yasmiñjagadyo jagadetadādyo yaścāśrito'smiñjagati svayambhūḥ |
sa sarvabhūtaprabhavo dharitryāṃ svāṃśena viṣṇurnṛpate'vatīrṇaḥ

कुशस्थली या तव भूप रम्या पुरी पुराभूदमरावतीव ।
सा द्वारका सम्प्रति तत्र चास्ते स केशवांशो बलदेवनामा

kuśasthalī yā tava bhūpa ramyā purī purābhūdamarāvatīva |
sā dvārakā samprati tatra cāste sa keśavāṃśo baladevanāmā

तस्मै त्वमेनां तनयां नरेन्द्र प्रयच्छ मायामनुजाय जायाम् ।
श्लाघ्यो वरोऽसौ तनया तवेयं स्त्रीरत्नभूता सदृशो हि योगः

tasmai tvamenāṃ tanayāṃ narendra prayaccha māyāmanujāya jāyām |
ślāghyo varo'sau tanayā taveyaṃ strīratnabhūtā sadṛśo hi yogaḥ

इतीरितोऽसौ कमलोद्भवेन भुवं समासाद्य पतिः प्रजानाम् ।
ददर्श ह्रस्वान् पुरुषान् विरूपानल्पौजसस्स्वल्पविवेकवीर्यान्

itīrito'sau kamalodbhavena bhuvaṃ samāsādya patiḥ prajānām |
dadarśa hrasvān puruṣān virūpānalpaujasassvalpavivekavīryān

कुशस्थलीं तां च पुरीमुपेत्य दृष्ट्वान्यरूपां प्रददौ स कन्याम् ।
सीरायुधाय स्फटिकाचलाभवक्षःस्थलायातुलधीर्नरेन्द्रः

kuśasthalīṃ tāṃ ca purīmupetya dṛṣṭvānyarūpāṃ pradadau sa kanyām |
sīrāyudhāya sphaṭikācalābhavakṣaḥsthalāyātuladhīrnarendraḥ

उच्चप्रमाणामिति तामवेक्ष्य स्वलाङ्गलाग्रेण च तालकेतुः ।
विनम्रयामास ततश्च सापि बभूव सद्यो वनिता यथान्या

uccapramāṇāmiti tāmavekṣya svalāṅgalāgreṇa ca tālaketuḥ |
vinamrayāmāsa tataśca sāpi babhūva sadyo vanitā yathānyā

तां रेवतीं रैवतभूपकन्यां सीरायुधोऽसौ विधिनोपयेमे ।
दत्त्वाथ कन्यां स नृपो जगाम हेमालयं वै तपसे धृतात्मा

tāṃ revatīṃ raivatabhūpakanyāṃ sīrāyudho'sau vidhinopayeme |
dattvātha kanyāṃ sa nṛpo jagāma hemālayaṃ vai tapase dhṛtātmā