अध्याय 24: भस्म और त्रिपुण्ड्र की तीन रेखाएँ

द्विविधं भस्म संप्रोक्तं सर्वमंगलदं परम् ।
तत्प्रकारमहं वक्ष्ये सावधानतया शृणु

dvividhaṃ bhasma saṃproktaṃ sarvamaṃgaladaṃ param |
tatprakāramahaṃ vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu

एकं ज्ञेयं महाभस्म द्वितीयं स्वल्पसंज्ञकम् ।
महाभस्म इति प्रोक्तं भस्म नानाविधं परम्

ekaṃ jñeyaṃ mahābhasma dvitīyaṃ svalpasaṃjñakam |
mahābhasma iti proktaṃ bhasma nānāvidhaṃ param

तद्भस्म त्रिविधं प्रोक्तं श्रोतं स्मार्तं च लौकिकम् ।
भस्मैव स्वल्पसंज्ञं हि बहुधा परिकीर्तितम्

tadbhasma trividhaṃ proktaṃ śrotaṃ smārtaṃ ca laukikam |
bhasmaiva svalpasaṃjñaṃ hi bahudhā parikīrtitam

श्रौतं भस्म तथा स्मार्तं द्विजानामेव कीर्तितम् ।
अन्येषामपि सर्वेषामपरं भस्म लौकिकम्

śrautaṃ bhasma tathā smārtaṃ dvijānāmeva kīrtitam |
anyeṣāmapi sarveṣāmaparaṃ bhasma laukikam

धारणं मंत्रतः प्रोक्तं द्विजानां मुनिपुंगवैः ।
केवलं धारणं ज्ञेयमन्येषां मंत्रवर्जितम्

dhāraṇaṃ maṃtrataḥ proktaṃ dvijānāṃ munipuṃgavaiḥ |
kevalaṃ dhāraṇaṃ jñeyamanyeṣāṃ maṃtravarjitam

आग्नेयमुच्यते भस्म दग्धगोमयसंभवम् ।
तदापि द्र व्यमित्युक्तं त्रिपुंड्रस्य महामुने

āgneyamucyate bhasma dagdhagomayasaṃbhavam |
tadāpi dra vyamityuktaṃ tripuṃḍrasya mahāmune

अग्निहोत्रोत्थितं भस्मसंग्राह्यं वा मनीषिभिः ।
अन्ययज्ञोत्थितं वापि त्रिपुण्ड्रस्य च धारणे

agnihotrotthitaṃ bhasmasaṃgrāhyaṃ vā manīṣibhiḥ |
anyayajñotthitaṃ vāpi tripuṇḍrasya ca dhāraṇe

अग्निरित्यादिभिर्मंत्रैर्जाबालोपनिषद्गतेः ।
सप्तभिधूलनं कार्यं भस्मना सजलेन च

agnirityādibhirmaṃtrairjābālopaniṣadgateḥ |
saptabhidhūlanaṃ kāryaṃ bhasmanā sajalena ca

वर्णानामाश्रमाणां च मंत्रतो मंत्रतोपि च ।
त्रिपुंड्रोद्धूलनं प्रोक्तजाबालैरादरेण च

varṇānāmāśramāṇāṃ ca maṃtrato maṃtratopi ca |
tripuṃḍroddhūlanaṃ proktajābālairādareṇa ca

भस्मनोद्धूलनं चैव यथा तिर्यक् त्रिपुंड्रकम् ।
प्रमादादपि मोक्षार्थी न त्यजेदिति विश्रुतिः

bhasmanoddhūlanaṃ caiva yathā tiryak tripuṃḍrakam |
pramādādapi mokṣārthī na tyajediti viśrutiḥ

शिवेन विष्णुना चैव तथा तिर्यक् त्रिपुंड्रकम् ।
उमादेवी च लक्ष्मींश्च वाचान्याभिश्च नित्यशः

śivena viṣṇunā caiva tathā tiryak tripuṃḍrakam |
umādevī ca lakṣmīṃśca vācānyābhiśca nityaśaḥ

ब्राह्मणैः क्षत्रियैर्वैश्यैः शूद्रै रपि च संस्करैः ।
अपभ्रंशैर्धृतं भस्मत्रिपुंड्रोद्धूलनात्मना

brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ śūdrai rapi ca saṃskaraiḥ |
apabhraṃśairdhṛtaṃ bhasmatripuṃḍroddhūlanātmanā

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये ।
तेषां नास्ति समाचारो वर्णाश्रमसमन्वितः

uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaraṃti ye |
teṣāṃ nāsti samācāro varṇāśramasamanvitaḥ

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरंति ये ।
तेषां नास्ति विनिर्मुक्तिस्संसाराज्जन्मकोटिभिः

uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaraṃti ye |
teṣāṃ nāsti vinirmuktissaṃsārājjanmakoṭibhiḥ

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये ।
तेषां नास्ति शिवज्ञानं कल्पकोटिशतैरपि

uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
teṣāṃ nāsti śivajñānaṃ kalpakoṭiśatairapi

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये ।
ते महापातकैर्युक्ता इति शास्त्रीयनिर्णयः

uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
te mahāpātakairyuktā iti śāstrīyanirṇayaḥ

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च श्रद्धया नाचरन्ति ये ।
तेषामाचरितं सर्वं विपरीतफलाय हि

uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca śraddhayā nācaranti ye |
teṣāmācaritaṃ sarvaṃ viparītaphalāya hi

महापातकयुक्तानां जंतूनां शर्वविद्विषाम् ।
त्रिपुंड्रोद्धूलनद्वेषो जायते सुदृढं मुने

mahāpātakayuktānāṃ jaṃtūnāṃ śarvavidviṣām |
tripuṃḍroddhūlanadveṣo jāyate sudṛḍhaṃ mune

शिवाग्निकार्यं यः कृत्वा कुर्यात्त्रियायुषात्मवित् ।
मुच्यते सर्वपापैस्तु स्पृष्टेन भस्मना नरः

śivāgnikāryaṃ yaḥ kṛtvā kuryāttriyāyuṣātmavit |
mucyate sarvapāpaistu spṛṣṭena bhasmanā naraḥ

सितेन भस्मना कुर्य्यात्त्रिसन्ध्यं यस्त्रिपुण्ड्रकम् ।
सर्वपापविनिर्मुक्तः शिवेन सह मोदते

sitena bhasmanā kuryyāttrisandhyaṃ yastripuṇḍrakam |
sarvapāpavinirmuktaḥ śivena saha modate

सितेन भस्मना कुर्याल्लाटे तु त्रिपुण्ड्रकम् ।
यो सावनादिभूतान्हि लोकानाप्तो मृतो भवेत्

sitena bhasmanā kuryāllāṭe tu tripuṇḍrakam |
yo sāvanādibhūtānhi lokānāpto mṛto bhavet

अकृत्वा भस्मना स्नानं न जपेद्वै षडक्षरम् ।
त्रिपुंड्रं च रचित्वा तु विधिना भस्मना जपेत्

akṛtvā bhasmanā snānaṃ na japedvai ṣaḍakṣaram |
tripuṃḍraṃ ca racitvā tu vidhinā bhasmanā japet

अदयो वाधमो वापि सर्वपापान्वितोपि वा ।
उषःपापान्वितो वापि मूर्खो वा पतितोपि वा

adayo vādhamo vāpi sarvapāpānvitopi vā |
uṣaḥpāpānvito vāpi mūrkho vā patitopi vā

यस्मिन्देशेव सेन्नित्यं भूतिशासनसंयुतः ।
सर्वतीर्थैश्च क्रतुभिः सांनिध्यं क्रियते सदा

yasmindeśeva sennityaṃ bhūtiśāsanasaṃyutaḥ |
sarvatīrthaiśca kratubhiḥ sāṃnidhyaṃ kriyate sadā

त्रिपुंड्रसहितो जीवः पूज्यः सर्वैः सुरासुरैः ।
पापान्वितोपि शुद्धात्मा किं पुनः श्रद्धया युतः

tripuṃḍrasahito jīvaḥ pūjyaḥ sarvaiḥ surāsuraiḥ |
pāpānvitopi śuddhātmā kiṃ punaḥ śraddhayā yutaḥ

यस्मिन्देशे शिवज्ञानी भूतिशासनसंयुतः ।
गतो यदृच्छयाद्यापि तस्मिस्तीर्थाः समागताः

yasmindeśe śivajñānī bhūtiśāsanasaṃyutaḥ |
gato yadṛcchayādyāpi tasmistīrthāḥ samāgatāḥ

बहुनात्र किमुक्तेन धार्यं भस्म सदा बुधैः ।
लिंगार्चनं सदा कार्यं जप्यो मंत्रः षडक्षरः

bahunātra kimuktena dhāryaṃ bhasma sadā budhaiḥ |
liṃgārcanaṃ sadā kāryaṃ japyo maṃtraḥ ṣaḍakṣaraḥ

ब्रह्मणा विष्णुना वापि रुद्रे ण मुनिभिः सुरैः ।
भस्मधारणमाहात्म्यं न शक्यं परिभाषितुम्

brahmaṇā viṣṇunā vāpi rudre ṇa munibhiḥ suraiḥ |
bhasmadhāraṇamāhātmyaṃ na śakyaṃ paribhāṣitum

इति वर्णाश्रमाचारो लुप्तवर्णक्रियोपि च ।
पापात्सकृत्त्रिपुंड्रस्य धारणात्सोपि मुच्यते

iti varṇāśramācāro luptavarṇakriyopi ca |
pāpātsakṛttripuṃḍrasya dhāraṇātsopi mucyate

ये भस्मधारिणं त्यक्त्वा कर्म कुर्वंति मानवाः ।
तेषां नास्ति विनिर्मोक्षः संसाराज्जन्मकोटिभिः

ye bhasmadhāriṇaṃ tyaktvā karma kurvaṃti mānavāḥ |
teṣāṃ nāsti vinirmokṣaḥ saṃsārājjanmakoṭibhiḥ

ते नाधीतं गुरोः सर्वं ते न सर्वमनुष्ठितम् ।
येन विप्रेण शिरसि त्रिपुंड्रं भस्मना कृतम्

te nādhītaṃ guroḥ sarvaṃ te na sarvamanuṣṭhitam |
yena vipreṇa śirasi tripuṃḍraṃ bhasmanā kṛtam

ये भस्मधारिणं दृष्ट्वा नराः कुर्वंति ताडनम् ।
तेषां चंडालतो जन्म ब्रह्मन्नूह्यं विपश्चिता

ye bhasmadhāriṇaṃ dṛṣṭvā narāḥ kurvaṃti tāḍanam |
teṣāṃ caṃḍālato janma brahmannūhyaṃ vipaścitā

मानस्तोकेन मंत्रेण मंत्रितं भस्म धारयेत् ।
ब्राह्मणः क्षत्रियश्चैव प्रोक्तेष्वंगेषु भक्तिमान्

mānastokena maṃtreṇa maṃtritaṃ bhasma dhārayet |
brāhmaṇaḥ kṣatriyaścaiva prokteṣvaṃgeṣu bhaktimān

वैश्यस्त्रियं बकेनैव शूद्र ः पंचाक्षरेण तु ।
अन्यासां विधवास्त्रीणां विधिः प्रोक्तश्च शूद्र वत्

vaiśyastriyaṃ bakenaiva śūdra ḥ paṃcākṣareṇa tu |
anyāsāṃ vidhavāstrīṇāṃ vidhiḥ proktaśca śūdra vat

पंचब्रह्मादिमनुभिर्गृहस्थस्य विधीयते ।
त्रियंबकेन मनुना विधिर्वै ब्रह्मचारिणः

paṃcabrahmādimanubhirgṛhasthasya vidhīyate |
triyaṃbakena manunā vidhirvai brahmacāriṇaḥ

अघोरेणाथ मनुना विपिनस्थविधिः स्मृतः ।
यतिस्तु प्रणवेनैव त्रिपुंड्रादीनि कारयेत्

aghoreṇātha manunā vipinasthavidhiḥ smṛtaḥ |
yatistu praṇavenaiva tripuṃḍrādīni kārayet

अतिवर्णाश्रमी नित्यं शिवोहं भावनात्परात् ।
शिवयोगी च नियतमीशानेनापि धारयेत्

ativarṇāśramī nityaṃ śivohaṃ bhāvanātparāt |
śivayogī ca niyatamīśānenāpi dhārayet

न त्याज्यं सर्ववर्णैश्च भस्मधारणमुत्तमम् ।
अन्यैरपि यथाजीवैस्सदेति शिवशासनम्

na tyājyaṃ sarvavarṇaiśca bhasmadhāraṇamuttamam |
anyairapi yathājīvaissadeti śivaśāsanam

भस्मस्नानेन यावंतः कणाः स्वाण्गे प्रतिष्ठिताः ।
तावंति शिवलिंगानि तनौ धत्ते हि धारकः

bhasmasnānena yāvaṃtaḥ kaṇāḥ svāṇge pratiṣṭhitāḥ |
tāvaṃti śivaliṃgāni tanau dhatte hi dhārakaḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा श्चापि च संकराः ।
स्त्रियोथ विधवा बालाः प्राप्ताः पाखंडिकास्तथा

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā ścāpi ca saṃkarāḥ |
striyotha vidhavā bālāḥ prāptāḥ pākhaṃḍikāstathā

ब्रह्मचारी गृही वन्यः संन्यासी वा व्रती तथा ।
नार्यो भस्म त्रिपुंड्रांका मुक्ता एव न संशयः

brahmacārī gṛhī vanyaḥ saṃnyāsī vā vratī tathā |
nāryo bhasma tripuṃḍrāṃkā muktā eva na saṃśayaḥ

ज्ञानाज्ञानधृतो वापि वह्निदाहसमो यथा ।
ज्ञानाज्ञानधृतं भस्म पावयेत्सकलं नरम्

jñānājñānadhṛto vāpi vahnidāhasamo yathā |
jñānājñānadhṛtaṃ bhasma pāvayetsakalaṃ naram

नाश्नीयाज्जलमन्नमल्पमपि वा भस्माक्षधृत्या विना ।
भुक्त्वावाथ गृही वनीपतियतिर्वर्णी तथा संकरः ।
एनोभुण्नरकं प्रयाति सत दागायत्रिजापेन तद्वर्णानां तु यतेस्तु मुख्यप्रणवाजपेन मुक्तंभवेत्

nāśnīyājjalamannamalpamapi vā bhasmākṣadhṛtyā vinā |
bhuktvāvātha gṛhī vanīpatiyatirvarṇī tathā saṃkaraḥ |
enobhuṇnarakaṃ prayāti sata dāgāyatrijāpena tadvarṇānāṃ tu yatestu mukhyapraṇavājapena muktaṃbhavet

त्रिपुंड्रं ये विनिंदंति निन्दन्ति शिवमेव ते ।
धारयंति च ये भक्त्या धारयन्ति तमेव ते

tripuṃḍraṃ ye viniṃdaṃti nindanti śivameva te |
dhārayaṃti ca ye bhaktyā dhārayanti tameva te

धिग्भस्मरहितं भालं धिग्ग्राममशिवालयम् ।
धिगनीशार्चनं जन्म धिग्विद्यामशिवाश्रयाम्

dhigbhasmarahitaṃ bhālaṃ dhiggrāmamaśivālayam |
dhiganīśārcanaṃ janma dhigvidyāmaśivāśrayām

ये निंदंति महेश्वरं त्रिजगतामाधारभूतं हरं ये निन्दंति त्रिपुंड्रधारणकरं दोषस्तु तद्दर्शने ।
ते वै संकरसूकरासुरखरश्वक्रोष्टुकीटोपमा जाता एव भवंति पापपरमास्तेनारकाः केवलम्

ye niṃdaṃti maheśvaraṃ trijagatāmādhārabhūtaṃ haraṃ ye nindaṃti tripuṃḍradhāraṇakaraṃ doṣastu taddarśane |
te vai saṃkarasūkarāsurakharaśvakroṣṭukīṭopamā jātā eva bhavaṃti pāpaparamāstenārakāḥ kevalam

ते दृष्ट्वा शशिभास्करौ निशि दिने स्वप्नेपि नो केवलं पश्यंतु श्रुतिरुद्र सूक्तजपतो मुच्येत तेनादृताः ।
सत्संभाषणतो भवेद्धि नरकं निस्तारवानास्थितं ये भस्मादिविधारणं हि पुरुषं निंदंति मंदा हि ते

te dṛṣṭvā śaśibhāskarau niśi dine svapnepi no kevalaṃ paśyaṃtu śrutirudra sūktajapato mucyeta tenādṛtāḥ |
satsaṃbhāṣaṇato bhaveddhi narakaṃ nistāravānāsthitaṃ ye bhasmādividhāraṇaṃ hi puruṣaṃ niṃdaṃti maṃdā hi te

न तांत्रिकस्त्वधिकृतो नोर्द्ध्वपुंड्रधरो मुने ।
संतप्तचक्रचिह्नोत्र शिवयज्ञे बहिष्कृतः

na tāṃtrikastvadhikṛto norddhvapuṃḍradharo mune |
saṃtaptacakracihnotra śivayajñe bahiṣkṛtaḥ

तत्रैते बहवो लोका बृहज्जाबालचोदिताः ।
ते विचार्याः प्रयत्नेन ततो भस्मरतो भवेत्

tatraite bahavo lokā bṛhajjābālacoditāḥ |
te vicāryāḥ prayatnena tato bhasmarato bhavet

यच्चंदनैश्चंदनकेपि मिश्रं धार्यं हि भस्मैव त्रिपुंड्रभस्मना ।
विभूतिभालोपरि किंचनापि धार्यं सदा नो यदि संतिबुद्धयः

yaccaṃdanaiścaṃdanakepi miśraṃ dhāryaṃ hi bhasmaiva tripuṃḍrabhasmanā |
vibhūtibhālopari kiṃcanāpi dhāryaṃ sadā no yadi saṃtibuddhayaḥ

स्त्रीभिस्त्रिपुण्ड्रमलकावधि धारणीयं भस्म द्विजादिभिरथो विधवाभिरेवम् ।
तद्वत्सदाश्रमवतां विशदाविभूतिर्धार्यापवर्गफलदा सकलाघहन्त्री

strībhistripuṇḍramalakāvadhi dhāraṇīyaṃ bhasma dvijādibhiratho vidhavābhirevam |
tadvatsadāśramavatāṃ viśadāvibhūtirdhāryāpavargaphaladā sakalāghahantrī

त्रिपुण्ड्रं कुरुते यस्तु भस्मना विधिपूर्वकम् ।
महापातकसंघातैर्मुच्यते चोपपातकैः

tripuṇḍraṃ kurute yastu bhasmanā vidhipūrvakam |
mahāpātakasaṃghātairmucyate copapātakaiḥ

ब्रह्मचारी गृहस्थो वा वानप्रस्थोथ वा यतिः ।
ब्रह्मक्षत्त्राश्च विट्शूद्रा स्तथान्ये पतिताधमाः

brahmacārī gṛhastho vā vānaprasthotha vā yatiḥ |
brahmakṣattrāśca viṭśūdrā stathānye patitādhamāḥ

उद्धूलनं त्रिपुंड्रं च धृत्वा शुद्धा भवंति च ।
भस्मनो विधिना सम्यक्पापराशिं विहाय च

uddhūlanaṃ tripuṃḍraṃ ca dhṛtvā śuddhā bhavaṃti ca |
bhasmano vidhinā samyakpāparāśiṃ vihāya ca

भस्मधारी विशेषेण स्त्रीगोहत्यादिपातकैः ।
वीरहत्याश्वहत्याभ्यां मुच्यते नात्र संशयः

bhasmadhārī viśeṣeṇa strīgohatyādipātakaiḥ |
vīrahatyāśvahatyābhyāṃ mucyate nātra saṃśayaḥ

परद्र व्यापहरणं परदाराभिमर्शनम् ।
परनिन्दा परक्षेत्रहरणं परपीडनम्

paradra vyāpaharaṇaṃ paradārābhimarśanam |
paranindā parakṣetraharaṇaṃ parapīḍanam

सस्यारामादिहरणं गृहदाहादिकर्म च ।
गोहिरण्यमहिष्यादितिलकम्बलवाससाम्

sasyārāmādiharaṇaṃ gṛhadāhādikarma ca |
gohiraṇyamahiṣyāditilakambalavāsasām

अन्नधान्यजलादीनां नीचेभ्यश्च परिग्रहः ।
दशवेश्यामतंगीषु वृषलीषु नटीषु च

annadhānyajalādīnāṃ nīcebhyaśca parigrahaḥ |
daśaveśyāmataṃgīṣu vṛṣalīṣu naṭīṣu ca

रजस्वलासु कन्यासु विधवासु च मैथुनम् ।
मांसचर्मरसादीनां लवणस्य च विक्रयः

rajasvalāsu kanyāsu vidhavāsu ca maithunam |
māṃsacarmarasādīnāṃ lavaṇasya ca vikrayaḥ

पैशुन्यं कूटवादश्च साक्षिमिथ्याभिलाषिणाम् ।
एवमादीन्यसंख्यानि पापानि विविधानि च ।
सद्य एव विनश्यंति त्रिपुंड्रस्य च धारणात्

paiśunyaṃ kūṭavādaśca sākṣimithyābhilāṣiṇām |
evamādīnyasaṃkhyāni pāpāni vividhāni ca |
sadya eva vinaśyaṃti tripuṃḍrasya ca dhāraṇāt

शिवद्र व्यापहरणं शिवनिंदा च कुत्रचित् ।
निंदा च शिवभक्तानां प्रायश्चित्तैर्न शुद्ध्यति

śivadra vyāpaharaṇaṃ śivaniṃdā ca kutracit |
niṃdā ca śivabhaktānāṃ prāyaścittairna śuddhyati

रुद्रा क्षं यस्य गात्रेषु ललाटे तु त्रिपंड्रकम् ।
सचांडालोपि संपूज्यस्सर्ववर्णोत्तमोत्तमः

rudrā kṣaṃ yasya gātreṣu lalāṭe tu tripaṃḍrakam |
sacāṃḍālopi saṃpūjyassarvavarṇottamottamaḥ

यानि तीर्थानि लोकेस्मिन्गंगाद्यास्सरितश्च याः ।
स्नातो भवति सर्वत्र ललाटे यस्त्रिपुंड्रकम्

yāni tīrthāni lokesmingaṃgādyāssaritaśca yāḥ |
snāto bhavati sarvatra lalāṭe yastripuṃḍrakam

सप्तकोटि महामंत्राः पंचाक्षरपुरस्सराः ।
तथान्ये कोटिशो मंत्राः शैवकैवल्यहेतवः

saptakoṭi mahāmaṃtrāḥ paṃcākṣarapurassarāḥ |
tathānye koṭiśo maṃtrāḥ śaivakaivalyahetavaḥ

अन्ये मंत्राश्च देवानां सर्वसौख्यकरा मुने ।
ते सर्वे तस्य वश्याः स्युर्यो बिभर्ति त्रिपुंड्रकम्

anye maṃtrāśca devānāṃ sarvasaukhyakarā mune |
te sarve tasya vaśyāḥ syuryo bibharti tripuṃḍrakam

सहस्रं पूर्वजातानां सहस्रं जनयिष्यताम् ।
स्ववंशजानां ज्ञातीनामुद्धरेद्यस्त्रिपुंड्रकृत्

sahasraṃ pūrvajātānāṃ sahasraṃ janayiṣyatām |
svavaṃśajānāṃ jñātīnāmuddharedyastripuṃḍrakṛt

इह भुक्त्वा खिलान्भोगान्दीर्घायुर्व्याधिवर्जितः ।
जीवितांते च मरणं सुखेनैव प्रपद्यते

iha bhuktvā khilānbhogāndīrghāyurvyādhivarjitaḥ |
jīvitāṃte ca maraṇaṃ sukhenaiva prapadyate

अष्टैश्वर्यगुणोपेतं प्राप्य दिव्यवपुः शिवम् ।
दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यत्रिदशसेवितम्

aṣṭaiśvaryaguṇopetaṃ prāpya divyavapuḥ śivam |
divyaṃ vimānamāruhya divyatridaśasevitam

विद्याधराणां सर्वेषां गंधर्वाणां महौजसाम् ।
इंद्रा दिलोकपालानां लोकेषु च यथाक्रमम्

vidyādharāṇāṃ sarveṣāṃ gaṃdharvāṇāṃ mahaujasām |
iṃdrā dilokapālānāṃ lokeṣu ca yathākramam

भुक्त्वा भोगान्सुविपुलान्प्रजेशानां पदेषु च ।
ब्रह्मणः पदमासाद्य तत्र कन्याशतं रमेत्

bhuktvā bhogānsuvipulānprajeśānāṃ padeṣu ca |
brahmaṇaḥ padamāsādya tatra kanyāśataṃ ramet

तत्र ब्रह्मायुषो मानं भुक्त्वा भोगाननेकशः ।
विष्णोर्लोके लभेद्भोगं यावद्ब्रह्मशतात्ययः

tatra brahmāyuṣo mānaṃ bhuktvā bhogānanekaśaḥ |
viṣṇorloke labhedbhogaṃ yāvadbrahmaśatātyayaḥ

शिवलोकं ततः प्राप्य लब्ध्वेष्टं काममक्षयम् ।
शिवसायुज्यमाप्नोति संशयो नात्र जायते

śivalokaṃ tataḥ prāpya labdhveṣṭaṃ kāmamakṣayam |
śivasāyujyamāpnoti saṃśayo nātra jāyate

सर्वोपनिषदां सारं समालोक्य मुहुर्मुहुः ।
इदमेव हि निर्णीतं परं श्रेयस्त्रिपुंड्रकम्

sarvopaniṣadāṃ sāraṃ samālokya muhurmuhuḥ |
idameva hi nirṇītaṃ paraṃ śreyastripuṃḍrakam

विभूतिं निंदते यो वै ब्राह्मणः सोन्यजातकः ।
याति च नरके घोरे यावद्ब्रह्मा चतुर्मुखः

vibhūtiṃ niṃdate yo vai brāhmaṇaḥ sonyajātakaḥ |
yāti ca narake ghore yāvadbrahmā caturmukhaḥ

श्राद्धे यज्ञे जपे होमे वैश्वदेवे सुरार्चने ।
धृतत्रिपुंड्रः पूतात्मा मृत्युं जयति मानवः

śrāddhe yajñe jape home vaiśvadeve surārcane |
dhṛtatripuṃḍraḥ pūtātmā mṛtyuṃ jayati mānavaḥ

जलस्नानं मलत्यागे भस्मस्नानं सदा शुचि ।
मंत्रस्नानं हरेत्पापं ज्ञानस्नाने परं पदम्

jalasnānaṃ malatyāge bhasmasnānaṃ sadā śuci |
maṃtrasnānaṃ haretpāpaṃ jñānasnāne paraṃ padam

सर्वतीर्थेषु यत्पुण्यं सर्वतीर्थेषु यत्फलम् ।
तत्फलं समवाप्नोति भस्मस्नानकरो नरः

sarvatīrtheṣu yatpuṇyaṃ sarvatīrtheṣu yatphalam |
tatphalaṃ samavāpnoti bhasmasnānakaro naraḥ

भस्मस्नानं परं तीर्थं गंगास्नानं दिने दिने ।
भस्मरूपी शिवः साक्षाद्भस्म त्रैलोक्यपावनम्

bhasmasnānaṃ paraṃ tīrthaṃ gaṃgāsnānaṃ dine dine |
bhasmarūpī śivaḥ sākṣādbhasma trailokyapāvanam

न तदूनं न तद्ध्यानं न तद्दानं जपो न सः ।
त्रिपुंड्रेण विनायेन विप्रेण यदनुष्ठितम्

na tadūnaṃ na taddhyānaṃ na taddānaṃ japo na saḥ |
tripuṃḍreṇa vināyena vipreṇa yadanuṣṭhitam

वानप्रस्थस्य कन्यानां दीक्षाहीननृणां तथा ।
मध्याह्नात्प्राग्जलैर्युक्तं परतो जलवर्जितम्

vānaprasthasya kanyānāṃ dīkṣāhīnanṛṇāṃ tathā |
madhyāhnātprāgjalairyuktaṃ parato jalavarjitam

एवं त्रिपुंड्रं यः कुर्य्यान्नित्यं नियतमानसः ।
शिवभक्तः सविज्ञेयो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

evaṃ tripuṃḍraṃ yaḥ kuryyānnityaṃ niyatamānasaḥ |
śivabhaktaḥ savijñeyo bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati

यस्यांगेनैव रुद्रा क्ष एकोपि बहुपुण्यदः ।
तस्य जन्मनिरर्थं स्यात्त्रिपुंड्ररहितो यदि

yasyāṃgenaiva rudrā kṣa ekopi bahupuṇyadaḥ |
tasya janmanirarthaṃ syāttripuṃḍrarahito yadi

एवं त्रिपुंड्रमाहात्म्यं समासात्कथितं मया ।
रहस्यं सर्वजंतूनां गोपनीयमिदं त्वया

evaṃ tripuṃḍramāhātmyaṃ samāsātkathitaṃ mayā |
rahasyaṃ sarvajaṃtūnāṃ gopanīyamidaṃ tvayā

तिस्रो रेखा भवंत्येव स्थानेषु मुनिपुंगवाः ।
ललाटादिषु सर्वेषु यथोक्तेषु बुधैर्मुने

tisro rekhā bhavaṃtyeva sthāneṣu munipuṃgavāḥ |
lalāṭādiṣu sarveṣu yathokteṣu budhairmune

भ्रुवोर्मध्यं समारभ्य यावदंतो भवेद्भ्रुवोः ।
तावत्प्रमाणं संधार्यं ललाटे च त्रिपुंड्रकम्

bhruvormadhyaṃ samārabhya yāvadaṃto bhavedbhruvoḥ |
tāvatpramāṇaṃ saṃdhāryaṃ lalāṭe ca tripuṃḍrakam

मध्यमानामिकांगुल्या मध्ये तु प्रतिलोमतः ।
अंगुष्ठेन कृता रेखा त्रिपुंड्राख्या भिधीयते

madhyamānāmikāṃgulyā madhye tu pratilomataḥ |
aṃguṣṭhena kṛtā rekhā tripuṃḍrākhyā bhidhīyate

मध्येंगुलिभिरादाय तिसृभिर्भस्म यत्नतः ।
त्रिपुण्ड्रधारयेद्भक्त्या भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्

madhyeṃgulibhirādāya tisṛbhirbhasma yatnataḥ |
tripuṇḍradhārayedbhaktyā bhuktimuktipradaṃ param

तिसृणामपि रेखानां प्रत्येकं नवदेवताः ।
सर्वत्रांगेषु ता वक्ष्ये सावधानतया शृणु

tisṛṇāmapi rekhānāṃ pratyekaṃ navadevatāḥ |
sarvatrāṃgeṣu tā vakṣye sāvadhānatayā śṛṇu

अकारो गार्हपत्याग्निर्भूधर्मश्च रजोगुणः ।
ऋग्वेदश्च क्रियाशक्तिः प्रातःसवनमेव च

akāro gārhapatyāgnirbhūdharmaśca rajoguṇaḥ |
ṛgvedaśca kriyāśaktiḥ prātaḥsavanameva ca

महदेवश्च रेखायाः प्रथमायाश्च देवता ।
विज्ञेया मुनिशार्दूलाः शिवदीक्षापरायणैः

mahadevaśca rekhāyāḥ prathamāyāśca devatā |
vijñeyā muniśārdūlāḥ śivadīkṣāparāyaṇaiḥ

उकारो दक्षिणाग्निश्च नभस्तत्त्वं यजुस्तथा ।
मध्यंदिनं च सवनमिच्छाशक्त्यंतरात्मकौ

ukāro dakṣiṇāgniśca nabhastattvaṃ yajustathā |
madhyaṃdinaṃ ca savanamicchāśaktyaṃtarātmakau

महेश्वरश्च रेखाया द्वितीयायाश्च देवता ।
विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणैः

maheśvaraśca rekhāyā dvitīyāyāśca devatā |
vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇaiḥ

मकाराहवनीयौ च परमात्मा तमोदिवौ ।
ज्ञानशक्तिः सामवेदस्तृतीयं सवनं तथा

makārāhavanīyau ca paramātmā tamodivau |
jñānaśaktiḥ sāmavedastṛtīyaṃ savanaṃ tathā

शिवश्चैव च रेखायास्तृतियायाश्च देवता ।
विज्ञेया मुनिशार्दूल शिवदीक्षापरायणौ

śivaścaiva ca rekhāyāstṛtiyāyāśca devatā |
vijñeyā muniśārdūla śivadīkṣāparāyaṇau

एवं नित्यं नमस्कृत्य सद्भक्त्या स्थानदेवताः ।
त्रिपुंड्रं धारयेच्छुद्धो भुक्तिं मुक्तिं च विंदति

evaṃ nityaṃ namaskṛtya sadbhaktyā sthānadevatāḥ |
tripuṃḍraṃ dhārayecchuddho bhuktiṃ muktiṃ ca viṃdati

इत्युक्ताः स्थानदेवाश्च सर्वांगेषु मुनीश्वरः ।
तेषां संबंधिनो भक्त्या स्थानानि शृणु सांप्रतम्

ityuktāḥ sthānadevāśca sarvāṃgeṣu munīśvaraḥ |
teṣāṃ saṃbaṃdhino bhaktyā sthānāni śṛṇu sāṃpratam

द्वात्रिंशत्स्थानके वार्द्धषोडशस्थानकेपि च ।
अष्टस्थाने तथा चैव पंचस्थानेपि नान्यसेत्

dvātriṃśatsthānake vārddhaṣoḍaśasthānakepi ca |
aṣṭasthāne tathā caiva paṃcasthānepi nānyaset

उत्तमांगे ललाटे च कर्णयोर्नेत्रयोस्तथा ।
नासावक्त्रगलेष्वेवं हस्तद्वय अतः परम्

uttamāṃge lalāṭe ca karṇayornetrayostathā |
nāsāvaktragaleṣvevaṃ hastadvaya ataḥ param

कूर्परे मणिबंधे च हृदये पार्श्वयोर्द्वयोः ।
नाभौ मुष्कद्वये चैवमूर्वोर्गुल्फे च जानुनि

kūrpare maṇibaṃdhe ca hṛdaye pārśvayordvayoḥ |
nābhau muṣkadvaye caivamūrvorgulphe ca jānuni

जंघाद्वयेपदद्वन्द्वे द्वात्रिंशत्स्थानमुत्तमम् ।
अग्न्यब्भूवायुदिग्देशदिक्पालान्वसुभिः सह

jaṃghādvayepadadvandve dvātriṃśatsthānamuttamam |
agnyabbhūvāyudigdeśadikpālānvasubhiḥ saha

धरा ध्रुवश्च सोमश्च अपश्चेवानिलोनलः ।
प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवोष्टौ प्रकीर्तिताः

dharā dhruvaśca somaśca apaścevānilonalaḥ |
pratyūṣaśca prabhāsaśca vasavoṣṭau prakīrtitāḥ

एतेषां नाममात्रेण त्रिपुंड्रं धारयेद्बुधाः ।
कुर्याद्वा षोडशस्थाने त्रिपुण्ड्रं तु समाहितः

eteṣāṃ nāmamātreṇa tripuṃḍraṃ dhārayedbudhāḥ |
kuryādvā ṣoḍaśasthāne tripuṇḍraṃ tu samāhitaḥ

शीर्षके च ललाटेच कंठे चांसद्वये भुजे ।
कूर्परे मणिबंधे च हृदये नाभिपार्श्वके

śīrṣake ca lalāṭeca kaṃṭhe cāṃsadvaye bhuje |
kūrpare maṇibaṃdhe ca hṛdaye nābhipārśvake

पृष्ठे चैवं प्रतिष्ठाय यजेत्तत्राश्विदैवते ।
शिवशक्तिं तथा रुद्र मीशं नारदमेव च

pṛṣṭhe caivaṃ pratiṣṭhāya yajettatrāśvidaivate |
śivaśaktiṃ tathā rudra mīśaṃ nāradameva ca

वामादिनवशक्तीश्च एताः षोडशदेवताः ।
नासत्यो दस्रकश्चैव अश्विनौ द्वौ प्रकीर्तितौ

vāmādinavaśaktīśca etāḥ ṣoḍaśadevatāḥ |
nāsatyo dasrakaścaiva aśvinau dvau prakīrtitau

अथवा मूर्द्ध्नि केशे च कर्मयोर्वदने तथा ।
बाहुद्वये च हृदये नाभ्यामूरुयुगे तथा

athavā mūrddhni keśe ca karmayorvadane tathā |
bāhudvaye ca hṛdaye nābhyāmūruyuge tathā

जानुद्वये च पदयोः पृष्ठभागे च षोडश ।
शिवश्चन्द्र श्च रुद्र ः को विघ्नेशो विष्णुरेव वा

jānudvaye ca padayoḥ pṛṣṭhabhāge ca ṣoḍaśa |
śivaścandra śca rudra ḥ ko vighneśo viṣṇureva vā

श्रीश्चैव हृदये शम्भुस्तथा नाभौ प्रजापतिः ।
नागश्च नागकन्याश्च उभयोरृषिकन्यकाः

śrīścaiva hṛdaye śambhustathā nābhau prajāpatiḥ |
nāgaśca nāgakanyāśca ubhayorṛṣikanyakāḥ

पादयोश्च समुद्रा श्च तीर्थाः पृष्ठे विशालतः ।
इत्येव षोडशस्थानमष्टस्थानमथोच्यते

pādayośca samudrā śca tīrthāḥ pṛṣṭhe viśālataḥ |
ityeva ṣoḍaśasthānamaṣṭasthānamathocyate

गुह्यस्थानं ललाटश्च कर्णद्वयमनुत्तमम् ।
अंसयुग्मं च हृदयं नाभिरित्येवमष्टकम्

guhyasthānaṃ lalāṭaśca karṇadvayamanuttamam |
aṃsayugmaṃ ca hṛdayaṃ nābhirityevamaṣṭakam

ब्रह्मा च ऋषयः सप्तदेवताश्च प्रकीर्तिताः ।
इत्येवं तु समुद्दिष्टं भस्मविद्भिर्मुनीश्वराः

brahmā ca ṛṣayaḥ saptadevatāśca prakīrtitāḥ |
ityevaṃ tu samuddiṣṭaṃ bhasmavidbhirmunīśvarāḥ

अथ वा मस्तकं बाहूहृदयं नाभिरेव च ।
पंचस्थानान्यमून्याहुर्धारणे भस्मविज्जनाः

atha vā mastakaṃ bāhūhṛdayaṃ nābhireva ca |
paṃcasthānānyamūnyāhurdhāraṇe bhasmavijjanāḥ

यथासंभवनं कुर्य्याद्देशकालाद्यपेक्षया ।
उद्धूलनेप्यशक्तिश्चेत्त्रिपुण्ड्रादीनि कारयेत्

yathāsaṃbhavanaṃ kuryyāddeśakālādyapekṣayā |
uddhūlanepyaśaktiścettripuṇḍrādīni kārayet

त्रिनेत्रं त्रिगुणाधारं त्रिवेदजनकं शिवम् ।
स्मरन्नमः शिवायेति ललाटे तु त्रिपुण्ड्रकम्

trinetraṃ triguṇādhāraṃ trivedajanakaṃ śivam |
smarannamaḥ śivāyeti lalāṭe tu tripuṇḍrakam

ईशाभ्यां नम इत्युक्त्वापार्श्वयोश्च त्रिपुण्ड्रकम् ।
बीजाभ्यां नम इत्युक्त्वा धारयेत्तु प्रकोष्ठयोः

īśābhyāṃ nama ityuktvāpārśvayośca tripuṇḍrakam |
bījābhyāṃ nama ityuktvā dhārayettu prakoṣṭhayoḥ

कुर्यादधः पितृभ्यां च उमेशाभ्यां तथोपरि ।
भीमायेति ततः पृष्ठे शिरसः पश्चिमे तथा

kuryādadhaḥ pitṛbhyāṃ ca umeśābhyāṃ tathopari |
bhīmāyeti tataḥ pṛṣṭhe śirasaḥ paścime tathā