अध्याय 15: देश, काल और दान का सुपात्र

देशादीन्क्रमशो ब्रूहि सूत सर्वार्थवित्तम् ।
(सूत उवाच)
शुद्धं गृहं समफलं देवयज्ञादिकर्मसु

deśādīnkramaśo brūhi sūta sarvārthavittam |
(sūta uvāca)
śuddhaṃ gṛhaṃ samaphalaṃ devayajñādikarmasu

ततो दशगुणं गोष्ठं जलतीरं ततो दश ।
ततो दशगुणं बिल्वतुलस्यश्वत्थमूलकम्

tato daśaguṇaṃ goṣṭhaṃ jalatīraṃ tato daśa |
tato daśaguṇaṃ bilvatulasyaśvatthamūlakam

ततो देवालयं विद्यात्तीर्थतीरं ततो दश ।
ततो दशगुणं नद्यास्तीर्थनद्यास्ततो दश

tato devālayaṃ vidyāttīrthatīraṃ tato daśa |
tato daśaguṇaṃ nadyāstīrthanadyāstato daśa

सप्तगंगानदीतीरं तस्या दशगुणं भवेत् ।
गंगा गोदावरी चैव कावेरी ताम्रपर्णिका

saptagaṃgānadītīraṃ tasyā daśaguṇaṃ bhavet |
gaṃgā godāvarī caiva kāverī tāmraparṇikā

सिंधुश्च सरयू रेवा सप्तगंगाः प्रकीर्तिताः ।
ततोऽब्धितीरं दश च पर्वताग्रे ततो दश

siṃdhuśca sarayū revā saptagaṃgāḥ prakīrtitāḥ |
tato'bdhitīraṃ daśa ca parvatāgre tato daśa

सर्वस्मादधिकं ज्ञेयं यत्र वा रोचते मनः ।
कृते पूर्णफलं ज्ञेयं यज्ञदानादिकं तथा

sarvasmādadhikaṃ jñeyaṃ yatra vā rocate manaḥ |
kṛte pūrṇaphalaṃ jñeyaṃ yajñadānādikaṃ tathā

त्रेतायुगे त्रिपादं च द्वापरेऽर्धं सदा स्मृतम् ।
कलौ पादं तु विज्ञेयं तत्पादोनं ततोर्द्धके

tretāyuge tripādaṃ ca dvāpare'rdhaṃ sadā smṛtam |
kalau pādaṃ tu vijñeyaṃ tatpādonaṃ tatorddhake

शुद्धात्मनः शुद्धदिनं पुण्यं समफलं विदुः ।
तस्माद्दशगुणं ज्ञेयं रविसंक्रमणे बुधाः

śuddhātmanaḥ śuddhadinaṃ puṇyaṃ samaphalaṃ viduḥ |
tasmāddaśaguṇaṃ jñeyaṃ ravisaṃkramaṇe budhāḥ

विषुवे तद्दशगुणमयने तद्दश स्मृतम् ।
तद्दश मृगसंक्रांतौ तच्चंद्र ग्रहणे दश

viṣuve taddaśaguṇamayane taddaśa smṛtam |
taddaśa mṛgasaṃkrāṃtau taccaṃdra grahaṇe daśa

ततश्च सूर्यग्रहणे पूर्णकालोत्तमे विदुः ।
जगद्रूपस्य सूर्यस्य विषयोगाच्च रोगदम्

tataśca sūryagrahaṇe pūrṇakālottame viduḥ |
jagadrūpasya sūryasya viṣayogācca rogadam

अतस्तद्विषशांत्यर्थं स्नानदानजपांश्चरेत् ।
विषशांत्यर्थकालत्वात्स कालः पुण्यदः स्मृतः

atastadviṣaśāṃtyarthaṃ snānadānajapāṃścaret |
viṣaśāṃtyarthakālatvātsa kālaḥ puṇyadaḥ smṛtaḥ

जन्मर्क्षे च व्रतांते च सूर्यरागोपमं विदुः ।
महतां संगकालश्च कोट्यर्कग्रहणं विदुः

janmarkṣe ca vratāṃte ca sūryarāgopamaṃ viduḥ |
mahatāṃ saṃgakālaśca koṭyarkagrahaṇaṃ viduḥ

तपोनिष्ठा ज्ञाननिष्ठा योगिनो यतयस्तथा ।
पूजायाः पात्रमेते हि पापसंक्षयकारणम्

taponiṣṭhā jñānaniṣṭhā yogino yatayastathā |
pūjāyāḥ pātramete hi pāpasaṃkṣayakāraṇam

चतुर्विंशतिलक्षं वा गायत्र्या जपसंयुतः ।
ब्राह्मणस्तु भवेत्पात्रं संपूर्णफलभोगदम्

caturviṃśatilakṣaṃ vā gāyatryā japasaṃyutaḥ |
brāhmaṇastu bhavetpātraṃ saṃpūrṇaphalabhogadam

पतनात्त्रायत इति पात्रं शास्त्रे प्रयुज्यते ।
दातुश्च पातकात्त्राणात्पात्रमित्यभिधीयते

patanāttrāyata iti pātraṃ śāstre prayujyate |
dātuśca pātakāttrāṇātpātramityabhidhīyate

गायकं त्रायते पाताद्गायत्रीत्युच्यते हि सा ।
यथाऽर्थहिनो लोकेऽस्मिन्परस्यार्थं न यच्छति

gāyakaṃ trāyate pātādgāyatrītyucyate hi sā |
yathā'rthahino loke'sminparasyārthaṃ na yacchati

अर्थवानिह यो लोके परस्यार्थं प्रयच्छति ।
स्वयं शुद्धो हि पूतात्मा नरान्संत्रातुमर्हति

arthavāniha yo loke parasyārthaṃ prayacchati |
svayaṃ śuddho hi pūtātmā narānsaṃtrātumarhati

गायत्रीजपशुद्धो हि शुद्धब्राह्मण उच्यते ।
तस्माद्दाने जपे होमे पूजायां सर्वकर्मणि

gāyatrījapaśuddho hi śuddhabrāhmaṇa ucyate |
tasmāddāne jape home pūjāyāṃ sarvakarmaṇi

दानं कर्तुं तथा त्रातुं पात्रं तु ब्राह्मणोर्हति ।
अन्नस्य क्षुधितं पात्रं नारीनरमयात्मकम्

dānaṃ kartuṃ tathā trātuṃ pātraṃ tu brāhmaṇorhati |
annasya kṣudhitaṃ pātraṃ nārīnaramayātmakam

ब्राह्मणं श्रेष्ठमाहूय यत्काले सुसमाहितम् ।
तदर्थं शब्दमर्थं वा सद्बोधकमभीष्टदम्

brāhmaṇaṃ śreṣṭhamāhūya yatkāle susamāhitam |
tadarthaṃ śabdamarthaṃ vā sadbodhakamabhīṣṭadam

इच्छावतः प्रदानं च संपूर्णफलदं विदुः ।
यत्प्रश्नानंतरं दत्तं तदर्धं फलदं विदुः

icchāvataḥ pradānaṃ ca saṃpūrṇaphaladaṃ viduḥ |
yatpraśnānaṃtaraṃ dattaṃ tadardhaṃ phaladaṃ viduḥ

यत्सेवकाय दत्तं स्यात्तत्पादफलदं विदुः ।
जातिमात्रस्य विप्रस्य दीनवृत्तेर्द्विजर्षभाः

yatsevakāya dattaṃ syāttatpādaphaladaṃ viduḥ |
jātimātrasya viprasya dīnavṛtterdvijarṣabhāḥ

दत्तमर्थं हि भोगाय भूर्लोकेदशवार्षिकम् ।
वेदयुक्तस्य विप्रस्य स्वर्गे हि दशवार्षिकम्

dattamarthaṃ hi bhogāya bhūrlokedaśavārṣikam |
vedayuktasya viprasya svarge hi daśavārṣikam

गायत्रीजपयुक्तस्य सत्ये हि दशवार्षिकम् ।
विष्णुभक्तस्य विप्रस्य दत्तं वैकुंठदं विदुः

gāyatrījapayuktasya satye hi daśavārṣikam |
viṣṇubhaktasya viprasya dattaṃ vaikuṃṭhadaṃ viduḥ

शिवभक्तस्य विप्रस्य दत्तं कैलासदं विदुः ।
तत्तल्लोकोपभोगार्थं सर्वेषां दानमिष्यते

śivabhaktasya viprasya dattaṃ kailāsadaṃ viduḥ |
tattallokopabhogārthaṃ sarveṣāṃ dānamiṣyate

दशांगमन्नं विप्रस्य भानुवारे ददन्नरः ।
परजन्मनि चारोग्यं दशवर्षं समश्नुते

daśāṃgamannaṃ viprasya bhānuvāre dadannaraḥ |
parajanmani cārogyaṃ daśavarṣaṃ samaśnute

बहुमानमथाह्वानमभ्यंगं पादसेवनम् ।
वासो गंधाद्यर्चनं च घृतापूपरसोत्तरम्

bahumānamathāhvānamabhyaṃgaṃ pādasevanam |
vāso gaṃdhādyarcanaṃ ca ghṛtāpūparasottaram

षड्रसं व्यंजनं चैव तांबूलं दक्षिणोत्तरम् ।
नमश्चानुगमश्चैव स्वन्नदानं दशांगकम्

ṣaḍrasaṃ vyaṃjanaṃ caiva tāṃbūlaṃ dakṣiṇottaram |
namaścānugamaścaiva svannadānaṃ daśāṃgakam

दशांगमन्नं विप्रेभ्यो दशभ्यो वै ददन्नरः ।
अर्कवारे तथाऽऽरोग्यं शतवर्षं समश्नुते

daśāṃgamannaṃ viprebhyo daśabhyo vai dadannaraḥ |
arkavāre tathā''rogyaṃ śatavarṣaṃ samaśnute

सोमवारादिवारेषु तत्तद्वारगुणं फलम् ।
अन्नदानस्य विज्ञेयं भूर्लोके परजन्मनि

somavārādivāreṣu tattadvāraguṇaṃ phalam |
annadānasya vijñeyaṃ bhūrloke parajanmani

सप्तस्वपि च वारेषु दशभ्यश्च दशांगकम् ।
अन्नं दत्त्वा शतं वर्षमारोग्यादिकमश्नुते

saptasvapi ca vāreṣu daśabhyaśca daśāṃgakam |
annaṃ dattvā śataṃ varṣamārogyādikamaśnute

एवं शतेभ्यो विप्रेभ्यो भानुवारे ददन्नरः ।
सहस्रवर्षमारोग्यं शर्वलोके समश्नुते

evaṃ śatebhyo viprebhyo bhānuvāre dadannaraḥ |
sahasravarṣamārogyaṃ śarvaloke samaśnute

सहस्रेभ्यस्तथा दत्त्वाऽयुतवर्षं समश्नुते ।
एवं सोमादिवारेषु विज्ञेयं हि विपश्चिता

sahasrebhyastathā dattvā'yutavarṣaṃ samaśnute |
evaṃ somādivāreṣu vijñeyaṃ hi vipaścitā

भानुवारे सहस्राणां गायत्रीपूतचेतसाम् ।
अन्नं दत्त्वा सत्यलोके ह्यारोग्यादि समश्नुते

bhānuvāre sahasrāṇāṃ gāyatrīpūtacetasām |
annaṃ dattvā satyaloke hyārogyādi samaśnute

अयुतानां तथा दत्त्वा विष्णुलोके समश्नुते ।
अन्नं दत्त्वा तु लक्षाणां रुद्र लोके समश्नुते

ayutānāṃ tathā dattvā viṣṇuloke samaśnute |
annaṃ dattvā tu lakṣāṇāṃ rudra loke samaśnute

बालानां ब्रह्मबुद्ध्या हि देयं विद्यार्थिभिर्नरैः ।
यूनां च विष्णुबुद्ध्या हि पुत्रकामार्थिभिर्नरैः

bālānāṃ brahmabuddhyā hi deyaṃ vidyārthibhirnaraiḥ |
yūnāṃ ca viṣṇubuddhyā hi putrakāmārthibhirnaraiḥ

वृद्धानां रुद्र बुद्ध्या हि देयं ज्ञानार्थिभिर्नरैः ।
बालस्त्रीभारतीबुद्ध्या बुद्धिकामैर्नरोत्तमैः

vṛddhānāṃ rudra buddhyā hi deyaṃ jñānārthibhirnaraiḥ |
bālastrībhāratībuddhyā buddhikāmairnarottamaiḥ

लक्ष्मीबुद्ध्या युवस्त्रीषु भोगकामैर्नरोत्तमैः ।
वृद्धासु पार्वतीबुद्ध्या देयमात्मार्थिभिर्जनैः

lakṣmībuddhyā yuvastrīṣu bhogakāmairnarottamaiḥ |
vṛddhāsu pārvatībuddhyā deyamātmārthibhirjanaiḥ

शिलवृत्त्योञ्छवृत्त्या च गुरुदक्षिणयार्जितम् ।
शुद्धद्रव्यमिति प्राहुस्तत्पूर्णफलदं विदुः

śilavṛttyoñchavṛttyā ca gurudakṣiṇayārjitam |
śuddhadravyamiti prāhustatpūrṇaphaladaṃ viduḥ

शुक्लप्रतिग्रहाद्दत्तं मध्यमं द्रव्यमुच्यते ।
कृषिवाणिज्यकोपेतमधमं द्रव्यमुच्यते

śuklapratigrahāddattaṃ madhyamaṃ dravyamucyate |
kṛṣivāṇijyakopetamadhamaṃ dravyamucyate

क्षत्रियाणां विशां चैव शौर्यवाणिज्यकार्जितम् ।
उत्तमं द्रव्यमित्याहुः शूद्राणां भृतकार्जितम्

kṣatriyāṇāṃ viśāṃ caiva śauryavāṇijyakārjitam |
uttamaṃ dravyamityāhuḥ śūdrāṇāṃ bhṛtakārjitam

स्त्रीणां धर्मार्थिनां द्रव्यं पैतृकं भर्तृकं तथा ।
गवादीनां द्वादशीनां चैत्रादिषु यथाक्रमम्

strīṇāṃ dharmārthināṃ dravyaṃ paitṛkaṃ bhartṛkaṃ tathā |
gavādīnāṃ dvādaśīnāṃ caitrādiṣu yathākramam

संभूय वा पुण्यकाले दद्यादिष्टसमृद्धये ।
गोभूतिलहिरण्याज्यवासोधान्यगुडानि च

saṃbhūya vā puṇyakāle dadyādiṣṭasamṛddhaye |
gobhūtilahiraṇyājyavāsodhānyaguḍāni ca

रौप्यं लवणकूष्मांडे कन्याद्वादशकं तथा ।
गोदानाद्दत्तगव्येन गोमयेनोपकारिणा

raupyaṃ lavaṇakūṣmāṃḍe kanyādvādaśakaṃ tathā |
godānāddattagavyena gomayenopakāriṇā

धनधान्याद्याश्रितानां दुरितानां निवारणम् ।
जलस्नेहाद्याश्रितानां दुरितानां तु गोजलैः

dhanadhānyādyāśritānāṃ duritānāṃ nivāraṇam |
jalasnehādyāśritānāṃ duritānāṃ tu gojalaiḥ

कायिकादित्राणां तु क्षीरदध्याज्यकैस्तथा ।
तथा तेषां च पुष्टिश्च विज्ञेया हि विपश्चिता

kāyikāditrāṇāṃ tu kṣīradadhyājyakaistathā |
tathā teṣāṃ ca puṣṭiśca vijñeyā hi vipaścitā

भूदानं तु प्रतिष्ठार्थमिह चाऽमुत्र च द्विजाः ।
तिलदानं बलार्थं हि सदा मृत्युजयं विदुः

bhūdānaṃ tu pratiṣṭhārthamiha cā'mutra ca dvijāḥ |
tiladānaṃ balārthaṃ hi sadā mṛtyujayaṃ viduḥ

हिरण्यं जाठराग्नेस्तु वृद्धिदं वीर्यदं तथा ।
आज्यं पुष्टिकरं विद्याद्वस्त्रमायुष्करं विदुः

hiraṇyaṃ jāṭharāgnestu vṛddhidaṃ vīryadaṃ tathā |
ājyaṃ puṣṭikaraṃ vidyādvastramāyuṣkaraṃ viduḥ

धान्यमन्नं समृद्ध्यर्थं मधुराहारदं गुडम् ।
रौप्यं रेतोभिवृद्ध्यर्थं षड्रसार्थं तु लावणम्

dhānyamannaṃ samṛddhyarthaṃ madhurāhāradaṃ guḍam |
raupyaṃ retobhivṛddhyarthaṃ ṣaḍrasārthaṃ tu lāvaṇam

सर्वं सर्वसमृद्ध्यर्थं कूष्मांडं पुष्टिदं विदुः ।
प्राप्तिदं सर्वभोगानामिह चाऽमुत्र च द्विजाः

sarvaṃ sarvasamṛddhyarthaṃ kūṣmāṃḍaṃ puṣṭidaṃ viduḥ |
prāptidaṃ sarvabhogānāmiha cā'mutra ca dvijāḥ

यावज्जीवनमुक्तं हि कन्यादानं तु भोगदम् ।
पनसाम्रकपित्थानां वृक्षाणां फलमेव च

yāvajjīvanamuktaṃ hi kanyādānaṃ tu bhogadam |
panasāmrakapitthānāṃ vṛkṣāṇāṃ phalameva ca

कदल्याद्यौषधीनां च फलं गुल्मोद्भवं तथा ।
माषादीनां च मुद्गानां फलं शाकादिकं तथा

kadalyādyauṣadhīnāṃ ca phalaṃ gulmodbhavaṃ tathā |
māṣādīnāṃ ca mudgānāṃ phalaṃ śākādikaṃ tathā

मरीचिसर्षपाद्यानां शाकोपकरणं तथा ।
यदृतौ यत्फलं सिद्धं तद्देयं हि विपश्चिता

marīcisarṣapādyānāṃ śākopakaraṇaṃ tathā |
yadṛtau yatphalaṃ siddhaṃ taddeyaṃ hi vipaścitā

श्रोत्रादींद्रियतृप्तिश्च सदा देया विपश्चिता ।
शब्दादिदशभोगार्थं दिगादीनां च तुष्टिदा

śrotrādīṃdriyatṛptiśca sadā deyā vipaścitā |
śabdādidaśabhogārthaṃ digādīnāṃ ca tuṣṭidā

वेदशास्त्रं समादाय बुद्ध्वा गुरुमुखात्स्वयम् ।
कर्मणां फलमस्तीति बुद्धिरास्तिक्यमुच्यते

vedaśāstraṃ samādāya buddhvā gurumukhātsvayam |
karmaṇāṃ phalamastīti buddhirāstikyamucyate

बंधुराजभयाद्बुद्धिश्रद्धा सा च कनीयसी ।
सर्वाभावे दरिद्र स्तु वाचा वा कर्मणा यजेत्

baṃdhurājabhayādbuddhiśraddhā sā ca kanīyasī |
sarvābhāve daridra stu vācā vā karmaṇā yajet

वाचिकं यजनं विद्यान्मंत्रस्तोत्रजपादिकम् ।
तीर्थयात्राव्रताद्यं हि कायिकं यजनं विदुः

vācikaṃ yajanaṃ vidyānmaṃtrastotrajapādikam |
tīrthayātrāvratādyaṃ hi kāyikaṃ yajanaṃ viduḥ

येन केनाप्युपायेन ह्यल्पं वा यदि वा बहु ।
देवतार्पणबुद्ध्या च कृतं भोगाय कल्पते

yena kenāpyupāyena hyalpaṃ vā yadi vā bahu |
devatārpaṇabuddhyā ca kṛtaṃ bhogāya kalpate

तपश्चर्या च दानं च कर्तव्यमुभयं सदा ।
प्रतिश्रयं प्रदातव्यं स्ववर्णगुणशोभितम्

tapaścaryā ca dānaṃ ca kartavyamubhayaṃ sadā |
pratiśrayaṃ pradātavyaṃ svavarṇaguṇaśobhitam

देवानां तृप्तयेऽत्यर्थं सर्वभोगप्रदं बुधैः ।
इहाऽमुत्रोत्तमं जन्मसदाभोगं लभेद्बुधः ।
ईश्वरार्पणबुद्ध्या हि कृत्वा मोक्षफलं लभेत्

devānāṃ tṛptaye'tyarthaṃ sarvabhogapradaṃ budhaiḥ |
ihā'mutrottamaṃ janmasadābhogaṃ labhedbudhaḥ |
īśvarārpaṇabuddhyā hi kṛtvā mokṣaphalaṃ labhet

य इमं पठतेऽध्यायं यः शृणोति सदा नरः ।
तस्य वैधर्मबुद्धिश्च ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

ya imaṃ paṭhate'dhyāyaṃ yaḥ śṛṇoti sadā naraḥ |
tasya vaidharmabuddhiśca jñānasiddhiḥ prajāyate