अध्याय 14: यज्ञ और शिव द्वारा रचे वार

अग्नियज्ञं देवयज्क्तं ब्रह्मयज्क्तं तथैव च ।
गुरुपूजां ब्रह्मतृप्तिं क्रमेण ब्रूहि नः प्रभो

agniyajñaṃ devayajktaṃ brahmayajktaṃ tathaiva ca |
gurupūjāṃ brahmatṛptiṃ krameṇa brūhi naḥ prabho

अग्नौ जुहोति यद्द्रव्यमग्नियज्ञः स उच्यते ।
ब्रह्मचर्याश्रमस्थानां समिदाधानमेव हि

agnau juhoti yaddravyamagniyajñaḥ sa ucyate |
brahmacaryāśramasthānāṃ samidādhānameva hi

समिदग्रौ व्रताद्यं च विशेषयजनादिकम् ।
प्रथमाश्रमिणामेवं यावदौपासनं द्विजाः

samidagrau vratādyaṃ ca viśeṣayajanādikam |
prathamāśramiṇāmevaṃ yāvadaupāsanaṃ dvijāḥ

आत्मन्यारोपिताग्नीनां वनिनां यतिनां द्विजाः ।
हितं च मितमेध्यान्नं स्वकाले भोजनं हुतिः

ātmanyāropitāgnīnāṃ vanināṃ yatināṃ dvijāḥ |
hitaṃ ca mitamedhyānnaṃ svakāle bhojanaṃ hutiḥ

औपासनाग्निसंधानं समारभ्य सुरक्षितम् ।
कुंडे वाप्यथ भांडे वा तदजस्रं समीरितम्

aupāsanāgnisaṃdhānaṃ samārabhya surakṣitam |
kuṃḍe vāpyatha bhāṃḍe vā tadajasraṃ samīritam

अग्निमात्मन्यरण्यां वा राजदैववशाद्ध्रुवम् ।
अग्नित्यागभयादुक्तं समारोपितमुच्यते

agnimātmanyaraṇyāṃ vā rājadaivavaśāddhruvam |
agnityāgabhayāduktaṃ samāropitamucyate

संपत्करी तथा ज्ञेया सायमग्न्याहुतिर्द्विजाः ।
आयुष्करीति विज्ञेया प्रातः सूर्याहुतिस्तथा

saṃpatkarī tathā jñeyā sāyamagnyāhutirdvijāḥ |
āyuṣkarīti vijñeyā prātaḥ sūryāhutistathā

अग्नियज्ञो ह्ययं प्रोक्तो दिवा सूर्यनिवेशनात् ।
इंद्रा दीन्सकलान्देवानुद्दिश्याग्नौ जुहोतियत्

agniyajño hyayaṃ prokto divā sūryaniveśanāt |
iṃdrā dīnsakalāndevānuddiśyāgnau juhotiyat

देवयज्ञं हि तं विद्यात्स्थालीपाकादिकान्क्रतून् ।
चौलादिकं तथा ज्ञेयं लौकिकाग्नौ प्रतिष्ठितम्

devayajñaṃ hi taṃ vidyātsthālīpākādikānkratūn |
caulādikaṃ tathā jñeyaṃ laukikāgnau pratiṣṭhitam

ब्रह्मयज्ञं द्विजः कुर्याद्देवानां तृप्तये सकृत् ।
ब्रह्मयज्ञ इति प्रोक्तो वेदस्याऽध्ययनं भवेत्

brahmayajñaṃ dvijaḥ kuryāddevānāṃ tṛptaye sakṛt |
brahmayajña iti prokto vedasyā'dhyayanaṃ bhavet

नित्यानंतरमासोयं ततस्तु न विधीयते ।
अनग्नौ देवयजनं शृणुत श्रद्धयादरात्

nityānaṃtaramāsoyaṃ tatastu na vidhīyate |
anagnau devayajanaṃ śṛṇuta śraddhayādarāt

आदिसृष्टौ महादेवः सर्वज्ञः करुणाकरः ।
सर्वलोकोपकारार्थं वारान्कल्पितवान्प्रभुः

ādisṛṣṭau mahādevaḥ sarvajñaḥ karuṇākaraḥ |
sarvalokopakārārthaṃ vārānkalpitavānprabhuḥ

संसारवैद्यः सर्वज्ञः सर्वभेषजभेषजम् ।
आदावारोग्यदं वारं स्ववारं कृतवान्प्रभुः

saṃsāravaidyaḥ sarvajñaḥ sarvabheṣajabheṣajam |
ādāvārogyadaṃ vāraṃ svavāraṃ kṛtavānprabhuḥ

संपत्कारं स्वमायाया वरं च कृतवांस्ततः ।
जनने दुर्गतिक्रांते कुमारस्य ततः परम्

saṃpatkāraṃ svamāyāyā varaṃ ca kṛtavāṃstataḥ |
janane durgatikrāṃte kumārasya tataḥ param

आलस्यदुरितक्रांत्यै वारं कल्पितवान्प्रभुः ।
रक्षकस्य तथा विष्णोर्लोकानां हितकाम्यया

ālasyaduritakrāṃtyai vāraṃ kalpitavānprabhuḥ |
rakṣakasya tathā viṣṇorlokānāṃ hitakāmyayā

पुष्ट्यर्थं चैव रक्षार्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः ।
आयुष्करं ततो वारमायुषां कर्तुरेव हि

puṣṭyarthaṃ caiva rakṣārthaṃ vāraṃ kalpitavānprabhuḥ |
āyuṣkaraṃ tato vāramāyuṣāṃ kartureva hi

त्रैलोक्यसृष्टिकर्त्तुर्हि ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।
जगदायुष्यसिद्ध्यर्थं वारं कल्पितवान्प्रभुः

trailokyasṛṣṭikartturhi brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ |
jagadāyuṣyasiddhyarthaṃ vāraṃ kalpitavānprabhuḥ

आदौ त्रैलोक्यवृद्ध्यर्थं पुण्यपापे प्रकल्पिते ।
तयोः कर्त्रोस्ततो वारमिंद्र स्य च यमस्य च

ādau trailokyavṛddhyarthaṃ puṇyapāpe prakalpite |
tayoḥ kartrostato vāramiṃdra sya ca yamasya ca

भोगप्रदं मृत्युहरं लोकानां च प्रकल्पितम् ।
आदित्यादीन्स्वस्वरूपान्सुखदुःखस्य सूचकान्

bhogapradaṃ mṛtyuharaṃ lokānāṃ ca prakalpitam |
ādityādīnsvasvarūpānsukhaduḥkhasya sūcakān

वारेशान्कल्पयित्वादौ ज्योतिश्चक्रेप्रतिष्ठितान् ।
स्वस्ववारे तु तेषां तु पूजा स्वस्वफलप्रदा

vāreśānkalpayitvādau jyotiścakrepratiṣṭhitān |
svasvavāre tu teṣāṃ tu pūjā svasvaphalapradā

आरोग्यं संपदश्चैव व्याधीनां शांतिरेव च ।
पुष्टिरायुस्तथा भोगो मृतेर्हानिर्यथाक्रमम्

ārogyaṃ saṃpadaścaiva vyādhīnāṃ śāṃtireva ca |
puṣṭirāyustathā bhogo mṛterhāniryathākramam

वारक्रमफलं प्राहुर्देवप्रीतिपुरःसरम् ।
अन्येषामपि देवानां पूजायाः फलदः शिवः

vārakramaphalaṃ prāhurdevaprītipuraḥsaram |
anyeṣāmapi devānāṃ pūjāyāḥ phaladaḥ śivaḥ

देवानां प्रीतये पूजापंचधैव प्रकल्पिता ।
तत्तन्मंत्रजपो होमो दानं चैव तपस्तथा

devānāṃ prītaye pūjāpaṃcadhaiva prakalpitā |
tattanmaṃtrajapo homo dānaṃ caiva tapastathā

स्थंडिले प्रतिमायां च ह्यग्नौ ब्राह्मणविग्रहे ।
समाराधनमित्येवं षोडशैरुपचारकैः

sthaṃḍile pratimāyāṃ ca hyagnau brāhmaṇavigrahe |
samārādhanamityevaṃ ṣoḍaśairupacārakaiḥ

उत्तरोत्तरवैशिष्ट्यात्पूर्वाभावे तथोत्तरम् ।
नेत्रयोः शिरसो रोगे तथा कुष्ठस्य शांतये

uttarottaravaiśiṣṭyātpūrvābhāve tathottaram |
netrayoḥ śiraso roge tathā kuṣṭhasya śāṃtaye

आदित्यं पूजयित्वा तु ब्राह्मणान्भोजयेत्ततः ।
दिनं मासं तथा वर्षं वर्षत्रयमथवापि वा

ādityaṃ pūjayitvā tu brāhmaṇānbhojayettataḥ |
dinaṃ māsaṃ tathā varṣaṃ varṣatrayamathavāpi vā

प्रारब्धं प्रबलं चेत्स्यान्नश्येद्रो गजरादिकम् ।
जपाद्यमिष्टदेवस्य वारादीनां फलं विदुः

prārabdhaṃ prabalaṃ cetsyānnaśyedro gajarādikam |
japādyamiṣṭadevasya vārādīnāṃ phalaṃ viduḥ

पापशांतिर्विशेषेण ह्यादिवारे निवेदयेत् ।
आदित्यस्यैव देवानां ब्राह्मणानां विशिष्टदम्

pāpaśāṃtirviśeṣeṇa hyādivāre nivedayet |
ādityasyaiva devānāṃ brāhmaṇānāṃ viśiṣṭadam

सोमवारे च लक्ष्म्यादीन्संपदर्थं यजेद्बुधः ।
आज्यान्नेन तथा विप्रान्सपत्नीकांश्च भोजयेत्

somavāre ca lakṣmyādīnsaṃpadarthaṃ yajedbudhaḥ |
ājyānnena tathā viprānsapatnīkāṃśca bhojayet

काल्यादीन्भौम वारे तु यजेद्रो गप्रशांतये ।
माषमुद्गाढकान्नेन ब्रह्मणांश्चैव भोजयेत्

kālyādīnbhauma vāre tu yajedro gapraśāṃtaye |
māṣamudgāḍhakānnena brahmaṇāṃścaiva bhojayet

सौम्यवारे तथा विष्णुं दध्यन्नेन यजेद्बुधः ।
पुत्रमित्रकलत्रादिपुष्टिर्भवति सर्वदा

saumyavāre tathā viṣṇuṃ dadhyannena yajedbudhaḥ |
putramitrakalatrādipuṣṭirbhavati sarvadā

आयुष्कामो गुरोर्वारे देवानां पुष्टिसिद्धये ।
उपवीतेन वस्त्रेण क्षीराज्येन यजेद्बुधः

āyuṣkāmo gurorvāre devānāṃ puṣṭisiddhaye |
upavītena vastreṇa kṣīrājyena yajedbudhaḥ

भोगार्थं भृगवारे तु यजेद्देवान्समाहितः ।
षड्रसोपेतमन्नं च दद्याद्ब्राह्मणतृप्तये

bhogārthaṃ bhṛgavāre tu yajeddevānsamāhitaḥ |
ṣaḍrasopetamannaṃ ca dadyādbrāhmaṇatṛptaye

स्त्रीणां च तृप्तये तद्वद्देयं वस्त्रादिकं शुभम् ।
अपमृत्युहरे मंदे रुद्रा द्री श्चं यजेद्बुधः

strīṇāṃ ca tṛptaye tadvaddeyaṃ vastrādikaṃ śubham |
apamṛtyuhare maṃde rudrā drī ścaṃ yajedbudhaḥ

तिलहोमेन दानेन तिलान्नेन च भोजयेत् ।
इत्थं यजेच्च विबुधानारोग्यादिफलं लभेत्

tilahomena dānena tilānnena ca bhojayet |
itthaṃ yajecca vibudhānārogyādiphalaṃ labhet

देवानां नित्ययजने विशेषयजनेपि च ।
स्नाने दाने जपे होमे ब्राह्मणानां च तर्पणे

devānāṃ nityayajane viśeṣayajanepi ca |
snāne dāne jape home brāhmaṇānāṃ ca tarpaṇe

तिथिनक्षत्रयोगे च तत्तद्देवप्रपूजने ।
आदिवारादिवारेषु सर्वज्ञो जगदीश्वरः

tithinakṣatrayoge ca tattaddevaprapūjane |
ādivārādivāreṣu sarvajño jagadīśvaraḥ

तत्तद्रू पेण सर्वेषामारोग्यादिफलप्रदः ।
देशकालानुसारेण तथा पात्रानुसारतः

tattadrū peṇa sarveṣāmārogyādiphalapradaḥ |
deśakālānusāreṇa tathā pātrānusārataḥ

द्र व्यश्रद्धानुसारेण तथा लोकानुसारतः ।
तारतम्यक्रमाद्देवस्त्वारोग्यादीन्प्रयच्छति

dra vyaśraddhānusāreṇa tathā lokānusārataḥ |
tāratamyakramāddevastvārogyādīnprayacchati

शुभादावशुभांते च जन्मर्क्षेषु गृहे गृही ।
आरोग्यादिसमृद्ध्यर्थमादित्यादीन्ग्रहान्यजेत्

śubhādāvaśubhāṃte ca janmarkṣeṣu gṛhe gṛhī |
ārogyādisamṛddhyarthamādityādīngrahānyajet

तस्माद्वै देवयजनं सर्वाभीष्टफलप्रदम् ।
समंत्रकं ब्राह्मणानामन्येषां चैव तांत्रिकम्

tasmādvai devayajanaṃ sarvābhīṣṭaphalapradam |
samaṃtrakaṃ brāhmaṇānāmanyeṣāṃ caiva tāṃtrikam

यथाशक्त्यानुरूपेण कर्तव्यं सर्वदा नरैः ।
सप्तस्वपि च वारेषु नरैः शुभफलेप्सुभिः

yathāśaktyānurūpeṇa kartavyaṃ sarvadā naraiḥ |
saptasvapi ca vāreṣu naraiḥ śubhaphalepsubhiḥ

दरिद्र स्तपसा देवान्यजेदाढ्यो धनेन हि ।
पुनश्चैवंविधं धर्मं कुरुते श्रद्धया सह

daridra stapasā devānyajedāḍhyo dhanena hi |
punaścaivaṃvidhaṃ dharmaṃ kurute śraddhayā saha

पुनश्च भोगान्विविधान्भुक्त्वा भूमौ प्रजायते ।
छायां जलाशयं ब्रह्मप्रतिष्ठां धर्मसंचयम्

punaśca bhogānvividhānbhuktvā bhūmau prajāyate |
chāyāṃ jalāśayaṃ brahmapratiṣṭhāṃ dharmasaṃcayam

सर्वं च वित्तवान्कुर्यात्सदा भोगप्रसिद्धये ।
कालाच्च पुण्यपाकेन ज्ञानसिद्धिः प्रजायते

sarvaṃ ca vittavānkuryātsadā bhogaprasiddhaye |
kālācca puṇyapākena jñānasiddhiḥ prajāyate

य इमं शृणुतेऽध्यायं पठते वा नरो द्विजाः ।
श्रवणस्योपकर्त्ता च देवयज्ञफलं लभेत्

ya imaṃ śṛṇute'dhyāyaṃ paṭhate vā naro dvijāḥ |
śravaṇasyopakarttā ca devayajñaphalaṃ labhet