अध्याय 8: सूर्यमण्डल में शिव आगम प्रदान करते हैं

भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि शिवेन परिभाषितम् ।
वेदसारे शिवज्ञानं स्वाश्रितानां विमुक्तये

bhagavañchrotumicchāmi śivena paribhāṣitam |
vedasāre śivajñānaṃ svāśritānāṃ vimuktaye

अभक्तानामबुद्धीनामयुक्तानामगोचरम् ।
अर्थैर्दशर्धैः संयुक्तं गूढमप्राज्ञनिंदितम्

abhaktānāmabuddhīnāmayuktānāmagocaram |
arthairdaśardhaiḥ saṃyuktaṃ gūḍhamaprājñaniṃditam

वर्णाश्रमकृतैर्धर्मैर्विपरीतं क्वचित्समम् ।
वेदात्षडंगादुद्धृत्य सांख्याद्योगाच्च कृत्स्नशः

varṇāśramakṛtairdharmairviparītaṃ kvacitsamam |
vedātṣaḍaṃgāduddhṛtya sāṃkhyādyogācca kṛtsnaśaḥ

शतकोटिप्रमाणेन विस्तीर्णं ग्रंथसंख्यया ।
कथितं परमेशेन तत्र पूजा कथं प्रभोः

śatakoṭipramāṇena vistīrṇaṃ graṃthasaṃkhyayā |
kathitaṃ parameśena tatra pūjā kathaṃ prabhoḥ

कस्याधिकारः पूजादौ ज्ञानयोगादयः कथम् ।
तत्सर्वं विस्तरादेव वक्तुमर्हसि सुव्रत

kasyādhikāraḥ pūjādau jñānayogādayaḥ katham |
tatsarvaṃ vistarādeva vaktumarhasi suvrata

शैवं संक्षिप्य वेदोक्तं शिवेन परिभाषितम् ।
स्तुतिनिंदादिरहितं सद्यः प्रत्ययकारणम्

śaivaṃ saṃkṣipya vedoktaṃ śivena paribhāṣitam |
stutiniṃdādirahitaṃ sadyaḥ pratyayakāraṇam

गुरुप्रसादजं दिव्यमनायासेन मुक्तिदम् ।
कथयिष्ये समासेन तस्य शक्यो न विस्तरः

guruprasādajaṃ divyamanāyāsena muktidam |
kathayiṣye samāsena tasya śakyo na vistaraḥ

सिसृक्षया पुराव्यक्ताच्छिवः स्थाणुर्महेश्वरः ।
सत्कार्यकारणोपेतस्स्वयमाविरभूत्प्रभुः

sisṛkṣayā purāvyaktācchivaḥ sthāṇurmaheśvaraḥ |
satkāryakāraṇopetassvayamāvirabhūtprabhuḥ

जनयामास च तदा ऋषिर्विश्वाधिकः प्रभुः ।
देवानां प्रथमं देवं ब्रह्माणं ब्रह्मणस्पतिम्

janayāmāsa ca tadā ṛṣirviśvādhikaḥ prabhuḥ |
devānāṃ prathamaṃ devaṃ brahmāṇaṃ brahmaṇaspatim

ब्रह्मापि पितरं देवं जायमानं न्यवैक्षत ।
तं जायमानं जनको देवः प्रापश्यदाज्ञया

brahmāpi pitaraṃ devaṃ jāyamānaṃ nyavaikṣata |
taṃ jāyamānaṃ janako devaḥ prāpaśyadājñayā

दृष्टो रुद्रेण देवो ऽसावसृजद्विश्वमीश्वरः ।
वर्णाश्रमव्यवस्थां च चकार स पृथक्पृथक्

dṛṣṭo rudreṇa devo 'sāvasṛjadviśvamīśvaraḥ |
varṇāśramavyavasthāṃ ca cakāra sa pṛthakpṛthak

सोमं ससर्ज यज्ञार्थे सोमाद्द्यौस्समजायत ।
धरा च वह्निः सूर्यश्च यज्ञो विष्णुश्शचीपतिः

somaṃ sasarja yajñārthe somāddyaussamajāyata |
dharā ca vahniḥ sūryaśca yajño viṣṇuśśacīpatiḥ

ते चान्ये च सुरा रुद्रं रुद्राध्यायेन तुष्टुवुः ।
प्रसन्नवदनस्तस्थौ देवानामग्रतः प्रभुः

te cānye ca surā rudraṃ rudrādhyāyena tuṣṭuvuḥ |
prasannavadanastasthau devānāmagrataḥ prabhuḥ

अपहृत्य स्वलीलार्थं तेषां ज्ञानं महेश्वरः ।
तमपृच्छंस्ततो देवाः को भवानिति मोहिताः

apahṛtya svalīlārthaṃ teṣāṃ jñānaṃ maheśvaraḥ |
tamapṛcchaṃstato devāḥ ko bhavāniti mohitāḥ

सो ऽब्रवीद्भगवान्रुद्रो ह्यहमेकः पुरातनः ।
आसं प्रथममेवाहं वर्तामि च सुरोत्तमाः

so 'bravīdbhagavānrudro hyahamekaḥ purātanaḥ |
āsaṃ prathamamevāhaṃ vartāmi ca surottamāḥ

भविष्यामि च मत्तोन्यो व्यतिरिक्तो न कश्चन ।
अहमेव जगत्सर्वं तर्पयामि स्वतेजसा

bhaviṣyāmi ca mattonyo vyatirikto na kaścana |
ahameva jagatsarvaṃ tarpayāmi svatejasā

मत्तो ऽधिकः समो नास्ति मां यो वेद स मुच्यते ।
इत्युक्त्वा भगवान्रुद्रस्तत्रैवांतरधत्त स ।
अपश्यंतस्तमीशानं स्तुवंतश्चैव सामभिः

matto 'dhikaḥ samo nāsti māṃ yo veda sa mucyate |
ityuktvā bhagavānrudrastatraivāṃtaradhatta sa |
apaśyaṃtastamīśānaṃ stuvaṃtaścaiva sāmabhiḥ

व्रतं पाशुपतं कृत्वा त्वथर्वशिरसि स्थितम् ।
भस्मसंछन्नसर्वांगा बभूवुरमरास्तदा

vrataṃ pāśupataṃ kṛtvā tvatharvaśirasi sthitam |
bhasmasaṃchannasarvāṃgā babhūvuramarāstadā

अथ तेषां प्रसादार्थं पशूनां पतिरीश्वरः

atha teṣāṃ prasādārthaṃ paśūnāṃ patirīśvaraḥ

सगणश्चोमया सार्धं सान्निध्यमकरोत्प्रभुः ।
यं विनिद्रा जितश्वासा योगिनो दग्धकिल्बिषाः

sagaṇaścomayā sārdhaṃ sānnidhyamakarotprabhuḥ |
yaṃ vinidrā jitaśvāsā yogino dagdhakilbiṣāḥ

हृदि पश्यंति तं देवं ददृशुर्देवपुंगवाः ।
यामाहुः परमां शक्तिमीश्वरेच्छानुवर्तिनीम्

hṛdi paśyaṃti taṃ devaṃ dadṛśurdevapuṃgavāḥ |
yāmāhuḥ paramāṃ śaktimīśvarecchānuvartinīm

तामपश्यन्महेशस्य वामतो वामलोचनाम् ।
ये विनिर्धूतसंसाराः प्राप्ताः शैवं परं पदम्

tāmapaśyanmaheśasya vāmato vāmalocanām |
ye vinirdhūtasaṃsārāḥ prāptāḥ śaivaṃ paraṃ padam

नित्यसिद्धाश्च ये वान्यं ते च दृष्टा गणेश्वराः ।
अथ तं तुष्टुवुर्देवा देव्या सह महेश्वरम्

nityasiddhāśca ye vānyaṃ te ca dṛṣṭā gaṇeśvarāḥ |
atha taṃ tuṣṭuvurdevā devyā saha maheśvaram

स्तोत्रैर्माहेश्वरैर्दिव्यैः श्रोतैः पौराणिकैरपि ।
देवो ऽपि देवानालोक्य घृणया वृषभध्वजः

stotrairmāheśvarairdivyaiḥ śrotaiḥ paurāṇikairapi |
devo 'pi devānālokya ghṛṇayā vṛṣabhadhvajaḥ

तुष्टो ऽस्मीत्याह सुप्रीतस्स्वभावमधुरां गिरम् ।
अथ सुप्रीतमनसं प्रणिपत्य वृषध्वजम् ।
अर्थमहत्तमं देवाः पप्रच्छुरिममादरात्

tuṣṭo 'smītyāha suprītassvabhāvamadhurāṃ giram |
atha suprītamanasaṃ praṇipatya vṛṣadhvajam |
arthamahattamaṃ devāḥ papracchurimamādarāt

भगवन्केन मार्गेण पूजनीयो ऽसि भूतले ।
कस्याधिकारः पूजायां वक्तुमर्हसि तत्त्वतः

bhagavankena mārgeṇa pūjanīyo 'si bhūtale |
kasyādhikāraḥ pūjāyāṃ vaktumarhasi tattvataḥ

ततः सस्मितमालोक्य देवीं देववरोहरः ।
स्वरूपं दर्शयामास घोरं सूर्यात्मकं परम्

tataḥ sasmitamālokya devīṃ devavaroharaḥ |
svarūpaṃ darśayāmāsa ghoraṃ sūryātmakaṃ param

सर्वैश्वर्यगुणोपेतं सर्वतेजोमयं परम् ।
शक्तिभिर्मूर्तिभिश्चांगैर्ग्रहैर्देवैश्च संवृतम्

sarvaiśvaryaguṇopetaṃ sarvatejomayaṃ param |
śaktibhirmūrtibhiścāṃgairgrahairdevaiśca saṃvṛtam

अष्टबाहुं चतुर्वक्त्रमर्धनारीकमद्भुतम् ।
दृष्ट्वैवमद्भुताकारं देवा विष्णुपुरोगमाः

aṣṭabāhuṃ caturvaktramardhanārīkamadbhutam |
dṛṣṭvaivamadbhutākāraṃ devā viṣṇupurogamāḥ

बुद्ध्वा दिवाकरं देवं देवीं चैव निशाकरम् ।
पञ्चभूतानि शेषाणि तन्मयं च चराचरम्

buddhvā divākaraṃ devaṃ devīṃ caiva niśākaram |
pañcabhūtāni śeṣāṇi tanmayaṃ ca carācaram

एवमुक्त्वा नमश्चक्रुस्तस्मै चार्घ्यं प्रदाय वै

evamuktvā namaścakrustasmai cārghyaṃ pradāya vai

सिंदूरवर्णाय सुमण्डलाय सुवर्णवर्णाभरणाय तुभ्यम् ।
पद्माभनेत्राय सपंकजाय ब्रह्मेन्द्रनारायणकारणाय

siṃdūravarṇāya sumaṇḍalāya suvarṇavarṇābharaṇāya tubhyam |
padmābhanetrāya sapaṃkajāya brahmendranārāyaṇakāraṇāya

सुरत्नपूर्णं ससुवर्णतोयं सुकुंकुमाद्यं सकुशं सपुष्पम् ।
प्रदत्तमादाय सहेमपात्रं प्रशस्तमर्घ्यं भगवन्प्रसीद

suratnapūrṇaṃ sasuvarṇatoyaṃ sukuṃkumādyaṃ sakuśaṃ sapuṣpam |
pradattamādāya sahemapātraṃ praśastamarghyaṃ bhagavanprasīda

नमश्शिवाय शांताय सगणायादिहेतवे ।
रुद्राय विष्णवे तुभ्यं ब्रह्मणे सूर्यमूर्तये

namaśśivāya śāṃtāya sagaṇāyādihetave |
rudrāya viṣṇave tubhyaṃ brahmaṇe sūryamūrtaye

यश्शिवं मण्डले सौरे संपूज्यैव समाहितः ।
प्रातर्मध्याह्नसायाह्ने प्रदद्यादर्घ्यमुत्तमम्

yaśśivaṃ maṇḍale saure saṃpūjyaiva samāhitaḥ |
prātarmadhyāhnasāyāhne pradadyādarghyamuttamam

प्रणमेद्वा पठेदेताञ्छ्लोकाञ्छ्रुतिमुखानिमान् ।
न तस्य दुर्ल्लभं किंचिद्भक्तश्चेन्मुच्यते दृढम्

praṇamedvā paṭhedetāñchlokāñchrutimukhānimān |
na tasya durllabhaṃ kiṃcidbhaktaścenmucyate dṛḍham

तस्मादभ्यर्चयेनित्यं शिवमादित्यरूपिणम् ।
धर्मकामार्थमुक्त्यर्थं मनसा कर्मणा गिरा

tasmādabhyarcayenityaṃ śivamādityarūpiṇam |
dharmakāmārthamuktyarthaṃ manasā karmaṇā girā

अथ देवान्समालोक्य मण्डलस्थो महेश्वरः ।
सर्वागमोत्तरं दत्त्वा शास्त्रमंतरधाद्धरः

atha devānsamālokya maṇḍalastho maheśvaraḥ |
sarvāgamottaraṃ dattvā śāstramaṃtaradhāddharaḥ

तत्र पूजाधिकारो ऽयं ब्रह्मक्षत्रविशामिति ।
ज्ञात्वा प्रणम्य देवेशं देवा जग्मुर्यथागतम्

tatra pūjādhikāro 'yaṃ brahmakṣatraviśāmiti |
jñātvā praṇamya deveśaṃ devā jagmuryathāgatam

अथ कालेन महता तस्मिञ्छास्त्रे तिरोहिते ।
भर्तारं परिपप्रच्छ तदंकस्था महेश्वरी

atha kālena mahatā tasmiñchāstre tirohite |
bhartāraṃ paripapraccha tadaṃkasthā maheśvarī

तया स चोदितो देवो देव्या चन्द्रविभूषणः ।
अवदत्करमुद्धृत्य शास्त्रं सर्वागमोत्तरम्

tayā sa codito devo devyā candravibhūṣaṇaḥ |
avadatkaramuddhṛtya śāstraṃ sarvāgamottaram

प्रवर्तितं च तल्लोके नियोगात्परमेष्ठिनः ।
मयागस्त्येन गुरुणा दधीचेन महर्षिणा

pravartitaṃ ca talloke niyogātparameṣṭhinaḥ |
mayāgastyena guruṇā dadhīcena maharṣiṇā

स्वयमप्यवतीर्योर्व्यां युगावर्तेषु शूलधृक् ।
स्वाश्रितानां विमुक्त्यर्थं कुरुते ज्ञानसंततिम्

svayamapyavatīryorvyāṃ yugāvarteṣu śūladhṛk |
svāśritānāṃ vimuktyarthaṃ kurute jñānasaṃtatim

ऋभुस्सत्यो भार्गवश्च ह्यंगिराः सविता द्विजाः ।
मृत्युः शतक्रतुर्धीमान्वसिष्ठो मुनिपुंगवः

ṛbhussatyo bhārgavaśca hyaṃgirāḥ savitā dvijāḥ |
mṛtyuḥ śatakraturdhīmānvasiṣṭho munipuṃgavaḥ

सारस्वतस्त्रिधामा च त्रिवृतो मुनिपुंगवः ।
शततेजास्स्वयं धर्मो नारायण इति श्रुतः

sārasvatastridhāmā ca trivṛto munipuṃgavaḥ |
śatatejāssvayaṃ dharmo nārāyaṇa iti śrutaḥ

स्वरक्षश्चारुणिर्धीमांस्तथा चैव कृतंजयः ।
कृतंजयो भरद्वाजो गौतमः कविरुत्तमः

svarakṣaścāruṇirdhīmāṃstathā caiva kṛtaṃjayaḥ |
kṛtaṃjayo bharadvājo gautamaḥ kaviruttamaḥ

वाचःस्रवा मुनिस्साक्षात्तथा सूक्ष्मायणिः शुचिः ।
तृणबिंदुर्मुनिः कृष्णः शक्तिः शाक्तेय उत्तरः

vācaḥsravā munissākṣāttathā sūkṣmāyaṇiḥ śuciḥ |
tṛṇabiṃdurmuniḥ kṛṣṇaḥ śaktiḥ śākteya uttaraḥ

जातूकर्ण्यो हरिस्साक्षात्कृष्णद्वैपायनो मुनिः ।
व्यासावताराञ्छृण्वंतु कल्पयोगेश्वरान्क्रमात्

jātūkarṇyo harissākṣātkṛṣṇadvaipāyano muniḥ |
vyāsāvatārāñchṛṇvaṃtu kalpayogeśvarānkramāt

लैंगे व्यासावतारा हि द्वापरां तेषु सुव्रताः ।
योगाचार्यावताराश्च तथा शिष्येषु शूलिनः

laiṃge vyāsāvatārā hi dvāparāṃ teṣu suvratāḥ |
yogācāryāvatārāśca tathā śiṣyeṣu śūlinaḥ

तत्र तत्र विभोः शिष्याश्चत्वारः स्युर्महौजसः ।
शिष्यास्तेषां प्रशिष्याश्च शतशो ऽथ सहस्रशः

tatra tatra vibhoḥ śiṣyāścatvāraḥ syurmahaujasaḥ |
śiṣyāsteṣāṃ praśiṣyāśca śataśo 'tha sahasraśaḥ

तेषां संभावनाल्लोके शैवाज्ञाकरणादिभिः ।
भाग्यवंतो विमुच्यंते भक्त्या चात्यंतभाविताः

teṣāṃ saṃbhāvanālloke śaivājñākaraṇādibhiḥ |
bhāgyavaṃto vimucyaṃte bhaktyā cātyaṃtabhāvitāḥ