अध्याय 25: आवरण-पूजा, उपचार और भाव की महिमा

अनुक्तं चात्र पूजायाः कमलोपभयादिव ।
यत्तदन्यत्प्रवक्ष्यामि समासान्न तु विस्तरात्

anuktaṃ cātra pūjāyāḥ kamalopabhayādiva |
yattadanyatpravakṣyāmi samāsānna tu vistarāt

हविर्निवेदनात्पूर्वं दीपदानादनन्तरम् ।
कुर्यादावरणाभ्यर्चां प्राप्ते नीराजने ऽथ वा

havirnivedanātpūrvaṃ dīpadānādanantaram |
kuryādāvaraṇābhyarcāṃ prāpte nīrājane 'tha vā

तत्रेशानादिसद्यांतं रुद्राद्यस्त्रांतमेव च ।
शिवस्य वा शिवायाश्च प्रथमावरणे जपेत्

tatreśānādisadyāṃtaṃ rudrādyastrāṃtameva ca |
śivasya vā śivāyāśca prathamāvaraṇe japet

ऐशान्यां पूर्वभागे च दक्षिणे चोत्तरे तथा ।
पश्चिमे च तथाग्नेय्यामैशान्यां नैरृते तथा

aiśānyāṃ pūrvabhāge ca dakṣiṇe cottare tathā |
paścime ca tathāgneyyāmaiśānyāṃ nairṛte tathā

वायव्यां पुनरैशान्यां चतुर्दिक्षु ततः परम् ।
गर्भावरणमाख्यातं मन्त्रसंघातमेव वा

vāyavyāṃ punaraiśānyāṃ caturdikṣu tataḥ param |
garbhāvaraṇamākhyātaṃ mantrasaṃghātameva vā

हृदयाद्यस्त्रपर्यंतमथवापि समर्चयेत् ।
तद्बहिः पूर्वतः शक्रं यमं दक्षिणतो यजेत्

hṛdayādyastraparyaṃtamathavāpi samarcayet |
tadbahiḥ pūrvataḥ śakraṃ yamaṃ dakṣiṇato yajet

वरुणं वारुणे भागे धनदं चोत्तरे बुधः ।
ईशमैशे ऽनलं स्वीये नैरृते निरृतिं यजेत्

varuṇaṃ vāruṇe bhāge dhanadaṃ cottare budhaḥ |
īśamaiśe 'nalaṃ svīye nairṛte nirṛtiṃ yajet

मारुते मारुतं विष्णुं नैरृते विधिमैश्वरे ।
बहिःपद्मस्य वज्राद्यान्यब्जांतान्यायुधान्यपि

mārute mārutaṃ viṣṇuṃ nairṛte vidhimaiśvare |
bahiḥpadmasya vajrādyānyabjāṃtānyāyudhānyapi

प्रसिद्धरूपाण्याशासु लोकेशानां क्रमाद्यजेत् ।
देवं देवीं च संप्रेक्ष्य सर्वावरणदेवताः

prasiddharūpāṇyāśāsu lokeśānāṃ kramādyajet |
devaṃ devīṃ ca saṃprekṣya sarvāvaraṇadevatāḥ

बद्धांजलिपुटा ध्येयाः समासीना यथासुखम् ।
सर्वावरणदेवानां स्वाभिधानैर्नमोयुतैः

baddhāṃjalipuṭā dhyeyāḥ samāsīnā yathāsukham |
sarvāvaraṇadevānāṃ svābhidhānairnamoyutaiḥ

पुष्पैः संपूजनं कुर्यान्नत्वा सर्वान्यथाक्रमम् ।
गर्भावरणमेवापि यजेत्स्वावरणेन वा

puṣpaiḥ saṃpūjanaṃ kuryānnatvā sarvānyathākramam |
garbhāvaraṇamevāpi yajetsvāvaraṇena vā

योगे ध्याने जपे होमे वाह्ये वाभ्यंतरे ऽपि वा ।
हविश्च षड्विधं देयं शुद्धं मुद्गान्नमेव च

yoge dhyāne jape home vāhye vābhyaṃtare 'pi vā |
haviśca ṣaḍvidhaṃ deyaṃ śuddhaṃ mudgānnameva ca

पायसं दधिसंमिश्रं गौडं च मधुनाप्लुतम् ।
एतेष्वेकमनेकं वा नानाव्यंजनसंयुतम्

pāyasaṃ dadhisaṃmiśraṃ gauḍaṃ ca madhunāplutam |
eteṣvekamanekaṃ vā nānāvyaṃjanasaṃyutam

गुडखंडन्वितं दद्यान्मथितं दधि चोत्तमम् ।
भक्ष्याण्यपूपमुख्यानि स्वादुमंति फलानि च

guḍakhaṃḍanvitaṃ dadyānmathitaṃ dadhi cottamam |
bhakṣyāṇyapūpamukhyāni svādumaṃti phalāni ca

रक्तचन्दनपुष्पाढ्यं पानीयं चातिशीतलम् ।
मृदु एलारसाक्तं च खण्डं पूगफलस्य च

raktacandanapuṣpāḍhyaṃ pānīyaṃ cātiśītalam |
mṛdu elārasāktaṃ ca khaṇḍaṃ pūgaphalasya ca

दलानि नागवल्ल्याश्च युक्तानि खदिरादिभिः ।
गौराणि स्वर्णवर्णानि विहितानि शिवानि च ।
शैलमेव सितं चूर्णं नातिरूक्षं न दूषितम्

dalāni nāgavallyāśca yuktāni khadirādibhiḥ |
gaurāṇi svarṇavarṇāni vihitāni śivāni ca |
śailameva sitaṃ cūrṇaṃ nātirūkṣaṃ na dūṣitam

कर्पूरं चाथ कंकोलं जात्यादि च नवं शुभम् ।
आलेपनं चन्दनं स्यान्मूलकाष्ठंरजोमयम्

karpūraṃ cātha kaṃkolaṃ jātyādi ca navaṃ śubham |
ālepanaṃ candanaṃ syānmūlakāṣṭhaṃrajomayam

कस्तूरिका कुंकुमं च रसो मृगमदात्मकः ।
पुष्पाणि सुरभीण्येव पवित्राणि शुभानि च

kastūrikā kuṃkumaṃ ca raso mṛgamadātmakaḥ |
puṣpāṇi surabhīṇyeva pavitrāṇi śubhāni ca

निर्गंधान्युग्रगंधानि दूषितान्युषितानि च ।
स्वयमेव विशीर्णानि न देयानि शिवार्चने

nirgaṃdhānyugragaṃdhāni dūṣitānyuṣitāni ca |
svayameva viśīrṇāni na deyāni śivārcane

वासांसि च मृदून्येव तपनीयमयानि च ।
विद्युद्वलयकल्पानि भूषणानि विशेषतः

vāsāṃsi ca mṛdūnyeva tapanīyamayāni ca |
vidyudvalayakalpāni bhūṣaṇāni viśeṣataḥ

सर्वाण्येतानि कर्पूरनिर्यासागुरुचन्दनैः ।
आधूपितानि पुष्पौघैर्वासितानि समंततः

sarvāṇyetāni karpūraniryāsāgurucandanaiḥ |
ādhūpitāni puṣpaughairvāsitāni samaṃtataḥ

चन्दनागुरुकर्पूरकाष्ठगुग्गुलुचूर्णिकैः ।
घृतेन मधुना चैव सिद्धो धूपः प्रशस्यते

candanāgurukarpūrakāṣṭhaguggulucūrṇikaiḥ |
ghṛtena madhunā caiva siddho dhūpaḥ praśasyate

कपिलासम्भवेनैव घृतेनातिसुगन्धिना ।
नित्यं प्रदीपिता दीपाः शस्ताः कर्पूरसंयुताः

kapilāsambhavenaiva ghṛtenātisugandhinā |
nityaṃ pradīpitā dīpāḥ śastāḥ karpūrasaṃyutāḥ

पञ्चगव्यं च मधुरं पयो दधि घृतं तथा ।
कपिलासम्भवं शम्भोरिष्टं स्नाने च पानके

pañcagavyaṃ ca madhuraṃ payo dadhi ghṛtaṃ tathā |
kapilāsambhavaṃ śambhoriṣṭaṃ snāne ca pānake

आसनानि च भद्राणि गजदंतमयानि च ।
सुवर्णरत्नयुक्तानि चित्राण्यास्तरणानि च

āsanāni ca bhadrāṇi gajadaṃtamayāni ca |
suvarṇaratnayuktāni citrāṇyāstaraṇāni ca

मृदूपधानयुक्तानि सूक्ष्मतूलमयानि च ।
उच्चावचानि रम्याणि शयनानि सुखानि च

mṛdūpadhānayuktāni sūkṣmatūlamayāni ca |
uccāvacāni ramyāṇi śayanāni sukhāni ca

नद्यस्समुद्रगामिन्या नटाद्वाम्भः समाहृतम् ।
शीतञ्च वस्त्रपूतं तद्विशिष्टं स्नानपानयोः

nadyassamudragāminyā naṭādvāmbhaḥ samāhṛtam |
śītañca vastrapūtaṃ tadviśiṣṭaṃ snānapānayoḥ

छत्रं शशिनिभं चारु मुक्तादामविराजितम् ।
नवरत्नचितं दिव्यं हेमदण्डमनोहरम्

chatraṃ śaśinibhaṃ cāru muktādāmavirājitam |
navaratnacitaṃ divyaṃ hemadaṇḍamanoharam

चामरे च सिते सूक्ष्मे चामीकरपरिष्कृते ।
राजहंसद्वयाकारे रत्नदंडोपशोभिते

cāmare ca site sūkṣme cāmīkarapariṣkṛte |
rājahaṃsadvayākāre ratnadaṃḍopaśobhite

दर्पणं चापि सुस्निग्धं दिव्यगन्धानुलेपनम् ।
समंताद्रत्नसञ्छन्नं स्रग्वैरैश्चापि भूषितम्

darpaṇaṃ cāpi susnigdhaṃ divyagandhānulepanam |
samaṃtādratnasañchannaṃ sragvairaiścāpi bhūṣitam

गम्भीरनिनदः शंखो हंसकुंदेन्दुसन्निभः ।
आस्वपृष्ठादिदेशेषु रत्नचामीकराचितः

gambhīraninadaḥ śaṃkho haṃsakuṃdendusannibhaḥ |
āsvapṛṣṭhādideśeṣu ratnacāmīkarācitaḥ

काहलानि च रम्याणि नानानादकराणि च ।
सुवर्णनिर्मितान्येव मौक्तिकालंकृतानि च

kāhalāni ca ramyāṇi nānānādakarāṇi ca |
suvarṇanirmitānyeva mauktikālaṃkṛtāni ca

भेरीमृदंगमुरजतिमिच्छपटहादयः ।
समुद्रकल्पसन्नादाः कल्पनीयाः प्रयत्नतः

bherīmṛdaṃgamurajatimicchapaṭahādayaḥ |
samudrakalpasannādāḥ kalpanīyāḥ prayatnataḥ

भांडान्यपि च रम्याणि पत्राण्यपि च कृत्स्नशः ।
तदाधाराणि सर्वाणि सौवर्णान्येव साधयेत्

bhāṃḍānyapi ca ramyāṇi patrāṇyapi ca kṛtsnaśaḥ |
tadādhārāṇi sarvāṇi sauvarṇānyeva sādhayet

आलयं च महेशस्य शिवस्य परमात्मनः ।
राजावसथवत्कल्प्यं शिल्पशास्त्रोक्तलक्षणम्

ālayaṃ ca maheśasya śivasya paramātmanaḥ |
rājāvasathavatkalpyaṃ śilpaśāstroktalakṣaṇam

उच्चप्राकारसंभिन्नं भूधराकारगोपुरम् ।
अनेकरत्नसंच्छन्नं हेमद्वारकपाटकम्

uccaprākārasaṃbhinnaṃ bhūdharākāragopuram |
anekaratnasaṃcchannaṃ hemadvārakapāṭakam

तप्तजांबूनदमयं रत्नस्तम्भशतावृतम् ।
मुक्तादामवितानाढ्यं विद्रुमद्वारतोरणम्

taptajāṃbūnadamayaṃ ratnastambhaśatāvṛtam |
muktādāmavitānāḍhyaṃ vidrumadvāratoraṇam

चामीकरमयैर्दिव्यैर्मुकुटैः कुम्भलक्षणैः ।
अलंकृतशिरोभागमस्त्र आजेन चिह्नितम्

cāmīkaramayairdivyairmukuṭaiḥ kumbhalakṣaṇaiḥ |
alaṃkṛtaśirobhāgamastra ājena cihnitam

राजन्यार्हनिवासैश्च राजवीथ्यादिशोभितैः ।
प्रोच्छ्रितप्रांशुशिखरैः प्रासादैश्च समंततः

rājanyārhanivāsaiśca rājavīthyādiśobhitaiḥ |
procchritaprāṃśuśikharaiḥ prāsādaiśca samaṃtataḥ

आस्थानस्थानवर्यैश्च स्थितैर्दिक्षु विदिक्षु च ।
अत्यन्तालंकृतप्रांतमंतरावरणैरिव

āsthānasthānavaryaiśca sthitairdikṣu vidikṣu ca |
atyantālaṃkṛtaprāṃtamaṃtarāvaraṇairiva

उत्तमस्त्रीसहस्रैश्च नृत्यगेयविशारदैः ।
वेणुवीणाविदग्धैश्च पुरुषैर्बहुभिर्युतम्

uttamastrīsahasraiśca nṛtyageyaviśāradaiḥ |
veṇuvīṇāvidagdhaiśca puruṣairbahubhiryutam

रक्षितं रक्षिभिर्वीरैर्गजवाजिरथान्वितैः ।
अनेकपुष्पवाटीभिरनेकैश्च सरोवरैः

rakṣitaṃ rakṣibhirvīrairgajavājirathānvitaiḥ |
anekapuṣpavāṭībhiranekaiśca sarovaraiḥ

दीर्घिकाभिरनेकाभिर्दिग्विदिक्षु विराजितम् ।
वेदवेदांततत्त्वज्ञैश्शिवशास्त्रपरायणैः

dīrghikābhiranekābhirdigvidikṣu virājitam |
vedavedāṃtatattvajñaiśśivaśāstraparāyaṇaiḥ

शिवाश्रमरतैर्भक्तैः शिवशास्त्रोक्तलक्षणैः ।
शांतैः स्मितमुखैः स्फीतैः सदाचारपरायणैः

śivāśramaratairbhaktaiḥ śivaśāstroktalakṣaṇaiḥ |
śāṃtaiḥ smitamukhaiḥ sphītaiḥ sadācāraparāyaṇaiḥ

शैवैर्माहेश्वरैश्चैव श्रीमद्भिस्सेवितद्विजैः ।
एवमंतर्बहिर्वाथयथाशक्तिविनिर्मितैः

śaivairmāheśvaraiścaiva śrīmadbhissevitadvijaiḥ |
evamaṃtarbahirvāthayathāśaktivinirmitaiḥ

स्थाने शिलामये दांते दारवे चेष्टकामये ।
केवलं मृन्मये वापि पुण्यारण्ये ऽथ वा गिरौ

sthāne śilāmaye dāṃte dārave ceṣṭakāmaye |
kevalaṃ mṛnmaye vāpi puṇyāraṇye 'tha vā girau

नद्यां देवालये ऽन्यत्र देशे वाथ गृहे शुभे ।
आढ्यो वाथ दरिद्रो वा स्वकां शक्तिमवंचयन् ।
द्रव्यैर्न्यायार्जितैरेव भक्त्या देवं समर्चयेत्

nadyāṃ devālaye 'nyatra deśe vātha gṛhe śubhe |
āḍhyo vātha daridro vā svakāṃ śaktimavaṃcayan |
dravyairnyāyārjitaireva bhaktyā devaṃ samarcayet

अथान्यायार्जितैश्चापि भक्त्या चेच्छिवमर्चयेत् ।
न तस्य प्रत्यवायो ऽस्ति भाववश्यो यतः प्रभुः

athānyāyārjitaiścāpi bhaktyā cecchivamarcayet |
na tasya pratyavāyo 'sti bhāvavaśyo yataḥ prabhuḥ

न्यायार्जितैरपि द्रव्यैरभक्त्या पूजयेद्यदि ।
न तत्फलमवाप्नोति भक्तिरेवात्र कारणम्

nyāyārjitairapi dravyairabhaktyā pūjayedyadi |
na tatphalamavāpnoti bhaktirevātra kāraṇam

भक्त्या वित्तानुसारेण शिवमुद्दिश्य यत्कृतम् ।
अल्पे महति वा तुल्यं फलमाढ्यदरिद्रयोः

bhaktyā vittānusāreṇa śivamuddiśya yatkṛtam |
alpe mahati vā tulyaṃ phalamāḍhyadaridrayoḥ

भक्त्या प्रचोदितः कुर्यादल्पवित्तोपि मानवः ।
महाविभवसारोपि न कुर्याद्भक्तिवर्जितः

bhaktyā pracoditaḥ kuryādalpavittopi mānavaḥ |
mahāvibhavasāropi na kuryādbhaktivarjitaḥ

सर्वस्वमपि यो दद्याच्छिवे भक्तिविवर्जितः ।
न तेन फलभाक्स स्याद्भक्तिरेवात्र कारणम्

sarvasvamapi yo dadyācchive bhaktivivarjitaḥ |
na tena phalabhāksa syādbhaktirevātra kāraṇam

न तत्तपोभिरत्युग्रैर्न च सर्वैर्महामखैः ।
गच्छेच्छिवपुरं दिव्यं मुक्त्वा भक्तिं शिवात्मकम्

na tattapobhiratyugrairna ca sarvairmahāmakhaiḥ |
gacchecchivapuraṃ divyaṃ muktvā bhaktiṃ śivātmakam

गुह्याद्गुह्यतरं कृष्ण सर्वत्र परमेश्वरे ।
शिवे भक्तिर्न संदेहस्तया भक्तो विमुच्यते

guhyādguhyataraṃ kṛṣṇa sarvatra parameśvare |
śive bhaktirna saṃdehastayā bhakto vimucyate

शिवमंत्रजपो ध्यानं होमो यज्ञस्तपःश्रुतम् ।
दानमध्ययनं सर्वे भावार्थं नात्र संशयः

śivamaṃtrajapo dhyānaṃ homo yajñastapaḥśrutam |
dānamadhyayanaṃ sarve bhāvārthaṃ nātra saṃśayaḥ

भावहीनो नरस्सर्वं कृत्वापि न विमुच्यते ।
भावयुक्तः पुनस्सर्वमकृत्वापि विमुच्यते

bhāvahīno narassarvaṃ kṛtvāpi na vimucyate |
bhāvayuktaḥ punassarvamakṛtvāpi vimucyate

चांद्रायणसहस्रैश्च प्राजापत्यशतैस्तथा ।
मासोपवासैश्चान्यैश्च शिवभक्तस्य किं पुनः

cāṃdrāyaṇasahasraiśca prājāpatyaśataistathā |
māsopavāsaiścānyaiśca śivabhaktasya kiṃ punaḥ

अभक्ता मानवाश्चास्मिंल्लोके गिरिगुहासु च ।
तपंति चाल्पभोगार्थं भक्तो भावेन मुच्यते

abhaktā mānavāścāsmiṃlloke giriguhāsu ca |
tapaṃti cālpabhogārthaṃ bhakto bhāvena mucyate

सात्त्विकं मुक्तिदं कर्म सत्त्वे वै योगिनः स्थिताः ।
राजसं सिद्धिदं कुर्युः कर्मिणो रजसावृताः

sāttvikaṃ muktidaṃ karma sattve vai yoginaḥ sthitāḥ |
rājasaṃ siddhidaṃ kuryuḥ karmiṇo rajasāvṛtāḥ

असुरा राक्षसाश्चैव तमोगुणसमन्विताः ।
ऐहिकार्थं यजन्तीशं नराश्चान्ये ऽपि तादृशाः

asurā rākṣasāścaiva tamoguṇasamanvitāḥ |
aihikārthaṃ yajantīśaṃ narāścānye 'pi tādṛśāḥ

तामसं राजसं वापि सात्त्विकं भावमेव च ।
आश्रित्य भक्त्या पूजाद्यं कुर्वन्भद्रं समश्नुते

tāmasaṃ rājasaṃ vāpi sāttvikaṃ bhāvameva ca |
āśritya bhaktyā pūjādyaṃ kurvanbhadraṃ samaśnute

यतः पापार्णवात्त्रातुं भक्तिर्नौरिव निर्मिता ।
तस्माद्भक्त्युपपन्नस्य रजसा तमसा च किम्

yataḥ pāpārṇavāttrātuṃ bhaktirnauriva nirmitā |
tasmādbhaktyupapannasya rajasā tamasā ca kim

अन्त्यजो वाधमो वापि मूर्खो वा पतितो ऽपि वा ।
शिवं प्रपन्नश्चेत्कृष्ण पूज्यस्सर्वसुरासुरैः

antyajo vādhamo vāpi mūrkho vā patito 'pi vā |
śivaṃ prapannaścetkṛṣṇa pūjyassarvasurāsuraiḥ

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भक्त्यैव शिवमर्चयेत् ।
अभुक्तानां क्वचिदपि फलं नास्ति यतस्ततः

tasmātsarvaprayatnena bhaktyaiva śivamarcayet |
abhuktānāṃ kvacidapi phalaṃ nāsti yatastataḥ

वक्ष्याम्यतिरहस्यं ते शृणु कृष्ण वचो मम ।
वेदैश्शास्त्रैर्वेदविद्भिर्विचार्य सुविनिश्चितम्

vakṣyāmyatirahasyaṃ te śṛṇu kṛṣṇa vaco mama |
vedaiśśāstrairvedavidbhirvicārya suviniścitam