अध्याय 23: शिव और शिवा की मानसिक पूजा

व्याख्यां पूजाविधानस्य प्रवदामि समासतः ।
शिवशास्त्रे शिवेनैव शिवायै कथितस्य तु

vyākhyāṃ pūjāvidhānasya pravadāmi samāsataḥ |
śivaśāstre śivenaiva śivāyai kathitasya tu

अंगमभ्यंतरं यागमग्निकार्यावसानकम् ।
विधाय वा न वा पश्चाद्बहिर्यागं समाचरेत्

aṃgamabhyaṃtaraṃ yāgamagnikāryāvasānakam |
vidhāya vā na vā paścādbahiryāgaṃ samācaret

तत्र द्रव्याणि मनसा कल्पयित्वा विशोध्य च ।
ध्यात्वा विनायकं देवं पूजयित्वा विधानतः

tatra dravyāṇi manasā kalpayitvā viśodhya ca |
dhyātvā vināyakaṃ devaṃ pūjayitvā vidhānataḥ

दक्षिणे चोत्तरे चैव नंदीशं सुयशं तथा ।
आराध्य मनसा सम्यगासनं कल्पयेद्बुधः

dakṣiṇe cottare caiva naṃdīśaṃ suyaśaṃ tathā |
ārādhya manasā samyagāsanaṃ kalpayedbudhaḥ

आराधनादिकैर्युक्तस्सिंहयोगासनादिकम् ।
पद्मासनं वा विमलं तत्त्वत्रयसमन्वितम्

ārādhanādikairyuktassiṃhayogāsanādikam |
padmāsanaṃ vā vimalaṃ tattvatrayasamanvitam

तस्योपरि शिवं ध्यायेत्सांबं सर्वमनोहरम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं सर्वावयवशोभनम्

tasyopari śivaṃ dhyāyetsāṃbaṃ sarvamanoharam |
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ sarvāvayavaśobhanam

सर्वातिशयसंयुक्तं सर्वाभरणभूषितम् ।
रक्तास्यपाणिचरणं कुंदचंद्रस्मिताननम्

sarvātiśayasaṃyuktaṃ sarvābharaṇabhūṣitam |
raktāsyapāṇicaraṇaṃ kuṃdacaṃdrasmitānanam

शुद्धस्फटिकसंकाशं फुल्लपद्मत्रिलोचनम् ।
चतुर्भुजमुदाराङ्गं चारुचंद्रकलाधरम्

śuddhasphaṭikasaṃkāśaṃ phullapadmatrilocanam |
caturbhujamudārāṅgaṃ cārucaṃdrakalādharam

वरदाभयहस्तं च मृगटंकधरं हरम् ।
भुजंगहारवलयं चारुनीलगलांतरम्

varadābhayahastaṃ ca mṛgaṭaṃkadharaṃ haram |
bhujaṃgahāravalayaṃ cārunīlagalāṃtaram

सर्वोपमानरहितं सानुगं सपरिच्छदम् ।
ततः संचिंतयेत्तस्य वामभागे महेश्वरीम्

sarvopamānarahitaṃ sānugaṃ saparicchadam |
tataḥ saṃciṃtayettasya vāmabhāge maheśvarīm

प्रफुल्लोत्पलपत्राभां विस्तीर्णायतलोचनाम् ।
पूर्णचंद्राभवदनां नीलकुंचितमूर्धजाम्

praphullotpalapatrābhāṃ vistīrṇāyatalocanām |
pūrṇacaṃdrābhavadanāṃ nīlakuṃcitamūrdhajām

नीलोत्पलदलप्रख्यां चन्द्रार्धकृतशेखराम् ।
अतिवृत्तघनोत्तुंगस्निग्धपीनपयोधराम्

nīlotpaladalaprakhyāṃ candrārdhakṛtaśekharām |
ativṛttaghanottuṃgasnigdhapīnapayodharām

तनुमध्यां पृथुश्रोणीं पीतसूक्ष्मवराम्बराम् ।
सर्वाभरणसंपन्नां ललाटतिलकोज्ज्वलाम्

tanumadhyāṃ pṛthuśroṇīṃ pītasūkṣmavarāmbarām |
sarvābharaṇasaṃpannāṃ lalāṭatilakojjvalām

विचित्रपुष्पसंकीर्णकेशपाशोपशोभिताम् ।
सर्वतो ऽनुगुणाकारां किंचिल्लज्जानताननाम्

vicitrapuṣpasaṃkīrṇakeśapāśopaśobhitām |
sarvato 'nuguṇākārāṃ kiṃcillajjānatānanām

हेमारविंदं विलसद्दधानां दक्षिणे करे ।
दंडवच्चापरं हस्ते न्यस्यासीनां महासने

hemāraviṃdaṃ vilasaddadhānāṃ dakṣiṇe kare |
daṃḍavaccāparaṃ haste nyasyāsīnāṃ mahāsane

पाशविच्छेदिकां साक्षात्सच्चिदानंदरूपिणीम् ।
एवं देवं च देवीं च ध्यात्वासनवरे शुभे

pāśavicchedikāṃ sākṣātsaccidānaṃdarūpiṇīm |
evaṃ devaṃ ca devīṃ ca dhyātvāsanavare śubhe

सर्वोपचारवद्भक्त्या भावपुष्पैस्समर्चयेत् ।
अथवा परिकल्प्यैवं मूर्तिमन्यतमां विभोः

sarvopacāravadbhaktyā bhāvapuṣpaissamarcayet |
athavā parikalpyaivaṃ mūrtimanyatamāṃ vibhoḥ

शैवीं सदाशिवाख्यां वा तथा माहेश्वरीं पराम् ।
षड्विंशकाभिधानां वा श्रीकंठाख्यामथापि वा

śaivīṃ sadāśivākhyāṃ vā tathā māheśvarīṃ parām |
ṣaḍviṃśakābhidhānāṃ vā śrīkaṃṭhākhyāmathāpi vā

मन्त्रन्यासादिकां चापि कृत्वा स्वस्यां तनौ यथा ।
अस्यां मूर्तौ मूर्तिमंतं शिवं सदसतः परम्

mantranyāsādikāṃ cāpi kṛtvā svasyāṃ tanau yathā |
asyāṃ mūrtau mūrtimaṃtaṃ śivaṃ sadasataḥ param

ध्यात्वा बाह्यक्रमेणैव पूजां निर्वर्तयेद्धिया ।
समिदाज्यादिभिः पश्चान्नाभौ होमं च भावयेत्

dhyātvā bāhyakrameṇaiva pūjāṃ nirvartayeddhiyā |
samidājyādibhiḥ paścānnābhau homaṃ ca bhāvayet

भ्रूमध्ये च शिवं ध्यायेच्छुद्धदीपशिखाकृतिम् ।
इत्थमंगे स्वतंत्रे वा योगे ध्यानमये शुभे

bhrūmadhye ca śivaṃ dhyāyecchuddhadīpaśikhākṛtim |
itthamaṃge svataṃtre vā yoge dhyānamaye śubhe

अग्निकार्यावसानं च सर्वत्रैव समो विधिः ।
अथ चिंतामयं सर्वं समाप्याराधनक्रमम्

agnikāryāvasānaṃ ca sarvatraiva samo vidhiḥ |
atha ciṃtāmayaṃ sarvaṃ samāpyārādhanakramam

लिंगे च पूजयेद्देवं स्थंडिले वानले ऽपि वा

liṃge ca pūjayeddevaṃ sthaṃḍile vānale 'pi vā