अध्याय 22: न्यास, देह-शुद्धि और पाँच यज्ञ

न्यासस्तु त्रिविधः प्रोक्तः स्थित्युत्पत्तिलयक्रमात् ।
स्थितिर्न्यासो गृहस्थानामुत्पत्तिर्ब्रह्मचारिणाम्

nyāsastu trividhaḥ proktaḥ sthityutpattilayakramāt |
sthitirnyāso gṛhasthānāmutpattirbrahmacāriṇām

यतीनां संहृतिन्यासो वनस्थानां तथैव च ।
स एव भर्तृहीनायाः कुटुंबिन्याः स्थितिर्भवेत्

yatīnāṃ saṃhṛtinyāso vanasthānāṃ tathaiva ca |
sa eva bhartṛhīnāyāḥ kuṭuṃbinyāḥ sthitirbhavet

कन्यायाः पुनरुत्पत्तिं वक्ष्ये न्यासस्य लक्षणम् ।
अंगुष्ठादिकनिष्ठांतं स्थितिन्यास उदाहृतः

kanyāyāḥ punarutpattiṃ vakṣye nyāsasya lakṣaṇam |
aṃguṣṭhādikaniṣṭhāṃtaṃ sthitinyāsa udāhṛtaḥ

दक्षिणांगुष्ठमारभ्य वामांगुष्ठान्तमेव च ।
उत्पत्तिन्यास आख्यातो विपरीतस्तु संहृतिः

dakṣiṇāṃguṣṭhamārabhya vāmāṃguṣṭhāntameva ca |
utpattinyāsa ākhyāto viparītastu saṃhṛtiḥ

सबिंदुकान्नकारादीन्वर्णान्न्यस्येदनुक्रमात् ।
अंगुलीषु शिवं न्यस्येत्तलयोरप्यनामयोः

sabiṃdukānnakārādīnvarṇānnyasyedanukramāt |
aṃgulīṣu śivaṃ nyasyettalayorapyanāmayoḥ

अस्त्रन्यासं ततः कृत्वा दशदिक्ष्वस्त्रमंत्रतः ।
निवृत्त्यादिकलाः पञ्च पञ्चभूतस्वरूपिणीः

astranyāsaṃ tataḥ kṛtvā daśadikṣvastramaṃtrataḥ |
nivṛttyādikalāḥ pañca pañcabhūtasvarūpiṇīḥ

पञ्चभूताधिपैस्सार्धं ततच्चिह्नसमन्विताः ।
हृत्कण्टतालुभ्रूमध्यब्रह्मरन्ध्रसमाश्रयाः

pañcabhūtādhipaissārdhaṃ tataccihnasamanvitāḥ |
hṛtkaṇṭatālubhrūmadhyabrahmarandhrasamāśrayāḥ

तद्तद्बीजेन संग्रंथीस्तद्तद्बीजेषु भावयेत् ।
तासां विशोधनार्थाय विद्यां पञ्चाक्षरीं जपेत्

tadtadbījena saṃgraṃthīstadtadbījeṣu bhāvayet |
tāsāṃ viśodhanārthāya vidyāṃ pañcākṣarīṃ japet

निरुद्ध्वा प्राणवायुं च गुणसंख्यानुसारतः ।
भूतग्रंथिं ततश्छिद्यादस्त्रेणैवास्त्रमुद्रया

niruddhvā prāṇavāyuṃ ca guṇasaṃkhyānusārataḥ |
bhūtagraṃthiṃ tataśchidyādastreṇaivāstramudrayā

नाड्या सुषुम्नयात्मानं प्रेरितं प्राणवायुना ।
निर्गतं ब्रह्मरन्ध्रेण योजयेच्छिवतेजसा

nāḍyā suṣumnayātmānaṃ preritaṃ prāṇavāyunā |
nirgataṃ brahmarandhreṇa yojayecchivatejasā

विशोष्य वायुना पश्चाद्देहं कालाग्निना दहेत् ।
ततश्चोपरिभावेन कलास्संहृत्य वायुना

viśoṣya vāyunā paścāddehaṃ kālāgninā dahet |
tataścoparibhāvena kalāssaṃhṛtya vāyunā

देहं संहृत्य वै दग्धं कलास्स्पृष्ट्वा सहाब्धिना ।
प्लावयित्वामृतैर्देहं यथास्थानं निवेशयेत्

dehaṃ saṃhṛtya vai dagdhaṃ kalāsspṛṣṭvā sahābdhinā |
plāvayitvāmṛtairdehaṃ yathāsthānaṃ niveśayet

अथ संहृत्य वै दग्धः कलासर्गं विनैव तु ।
अमृतप्लावनं कुर्याद्भस्मीभूतस्य वै ततः

atha saṃhṛtya vai dagdhaḥ kalāsargaṃ vinaiva tu |
amṛtaplāvanaṃ kuryādbhasmībhūtasya vai tataḥ

ततो विद्यामये तस्मिन्देहे दीपशिखाकृतिम् ।
शिवान्निर्गतमात्मानं ब्रह्मरंध्रेण योजयेत्

tato vidyāmaye tasmindehe dīpaśikhākṛtim |
śivānnirgatamātmānaṃ brahmaraṃdhreṇa yojayet

देहस्यान्तः प्रविष्टं तं ध्यात्वा हृदयपंकजे ।
पुनश्चामृतवर्षेण सिंचेद्विद्यामयं वपुः

dehasyāntaḥ praviṣṭaṃ taṃ dhyātvā hṛdayapaṃkaje |
punaścāmṛtavarṣeṇa siṃcedvidyāmayaṃ vapuḥ

ततः कुर्यात्करन्यासं करशोधनपूर्वकम् ।
देहन्यासं ततः पश्चान्महत्या मुद्रया चरेत्

tataḥ kuryātkaranyāsaṃ karaśodhanapūrvakam |
dehanyāsaṃ tataḥ paścānmahatyā mudrayā caret

अंगन्यासं ततः कृत्वा शिवोक्तेन तु वर्त्मना ।
वर्णन्यासं ततः कुर्याद्धस्तपादादिसंधिषु

aṃganyāsaṃ tataḥ kṛtvā śivoktena tu vartmanā |
varṇanyāsaṃ tataḥ kuryāddhastapādādisaṃdhiṣu

षडंगानि ततो न्यस्य जातिषट्कयुतानि च ।
दिग्बंधमाचरेत्पश्चादाग्नेयादि यथाक्रमम्

ṣaḍaṃgāni tato nyasya jātiṣaṭkayutāni ca |
digbaṃdhamācaretpaścādāgneyādi yathākramam

यद्वा मूर्धादिपञ्चांगं न्यासमेव समाचरेत् ।
तथा षडंगन्यासं च भूतशुद्ध्यादिकं विना

yadvā mūrdhādipañcāṃgaṃ nyāsameva samācaret |
tathā ṣaḍaṃganyāsaṃ ca bhūtaśuddhyādikaṃ vinā

एवं समासरूपेण कृत्वा देहात्मशोधनम् ।
शिवभावमुपागम्य पूजयेत्परमेश्वरम्

evaṃ samāsarūpeṇa kṛtvā dehātmaśodhanam |
śivabhāvamupāgamya pūjayetparameśvaram

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः ।
स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत्

atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ |
sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret

तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः ।
तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ paraḥ |
tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ

पञ्चमः कथ्यते सद्भिर्न्यासः पञ्चाक्षरात्मकः ।
एतेष्वेकमनेकं वा कुर्यात्पूजादि कर्मसु

pañcamaḥ kathyate sadbhirnyāsaḥ pañcākṣarātmakaḥ |
eteṣvekamanekaṃ vā kuryātpūjādi karmasu

अकारं मूर्ध्नि विन्यस्य आकारं च ललाटके ।
इं ईं च नेत्रयोस्तद्वतुं ऊं श्रवणयोस्तथा

akāraṃ mūrdhni vinyasya ākāraṃ ca lalāṭake |
iṃ īṃ ca netrayostadvatuṃ ūṃ śravaṇayostathā

ऋं ःं कपोलयोश्चैव ळं ॡं नासापुटद्वये ।
एमेमोष्ठद्वयोरोमौं दंतपंक्तिद्वयोः क्रमात्

ṛṃ ḥṃ kapolayoścaiva ḻaṃ ḹṃ nāsāpuṭadvaye |
ememoṣṭhadvayoromauṃ daṃtapaṃktidvayoḥ kramāt

अं जिह्वायामथो तालुन्यः प्रयोज्यो यथाक्रमम् ।
कवर्गं दक्षिणे हस्ते न्यसेत्पञ्चसु संधिषु

aṃ jihvāyāmatho tālunyaḥ prayojyo yathākramam |
kavargaṃ dakṣiṇe haste nyasetpañcasu saṃdhiṣu

चवर्गं च तथा वामहस्तसंधिषु विन्यसेत् ।
टवर्गं च तवर्गं च पादयोरुभयोरपि

cavargaṃ ca tathā vāmahastasaṃdhiṣu vinyaset |
ṭavargaṃ ca tavargaṃ ca pādayorubhayorapi

पफौ तु पार्श्वयोः पृष्ठे नाभौ चापि बभौ ततः ।
न्यसेन्मकारं हृदये त्वगादिषु यथाक्रमम्

paphau tu pārśvayoḥ pṛṣṭhe nābhau cāpi babhau tataḥ |
nyasenmakāraṃ hṛdaye tvagādiṣu yathākramam

यकरादिसकारांतान्न्यसेत्सप्तसु धातुषु ।
हंकारं हृदयस्यांतः क्षकारं भ्रूयुगांतरे

yakarādisakārāṃtānnyasetsaptasu dhātuṣu |
haṃkāraṃ hṛdayasyāṃtaḥ kṣakāraṃ bhrūyugāṃtare

एवं वर्णान्प्रविन्यस्य पञ्चाशद्रुद्रवर्त्मना ।
अंगवक्त्रकलाभेदात्पञ्च ब्रह्माणि विन्यसेत्

evaṃ varṇānpravinyasya pañcāśadrudravartmanā |
aṃgavaktrakalābhedātpañca brahmāṇi vinyaset

करन्यासाद्यमपि तैः कृत्वा वाथ न वा क्रमात् ।
शिरोवदनहृद्गुह्यपादेष्वेतानि कल्पयेत्

karanyāsādyamapi taiḥ kṛtvā vātha na vā kramāt |
śirovadanahṛdguhyapādeṣvetāni kalpayet

ततश्चोर्ध्वादिवक्त्राणि पश्चिमांतानि कल्पयेत् ।
ईशानस्य कलाः पञ्च पञ्चस्वेतेषु च क्रमात्

tataścordhvādivaktrāṇi paścimāṃtāni kalpayet |
īśānasya kalāḥ pañca pañcasveteṣu ca kramāt

ततश्चतुर्षु वक्त्रेषु पुरुषस्य कला अपि ।
चतस्रः प्रणिधातव्याः पूर्वादिक्रमयोगतः

tataścaturṣu vaktreṣu puruṣasya kalā api |
catasraḥ praṇidhātavyāḥ pūrvādikramayogataḥ

हृत्कंठांसेषु नाभौ च कुक्षौ पृष्ठे च वक्षसि ।
अघोरस्य कलाश्चाष्टौ पादयोरपि हस्तयोः

hṛtkaṃṭhāṃseṣu nābhau ca kukṣau pṛṣṭhe ca vakṣasi |
aghorasya kalāścāṣṭau pādayorapi hastayoḥ

पश्चात्त्रयोःदशकलाः पायुमेढ्रोरुजानुषु ।
जंघास्फिक्कटिपार्श्वेषु वामदेवस्य भावयेत्

paścāttrayoḥdaśakalāḥ pāyumeḍhrorujānuṣu |
jaṃghāsphikkaṭipārśveṣu vāmadevasya bhāvayet

घ्राणे शिरसि बाह्वोश्च कल्पयेत्कल्पवित्तमः ।
अष्टत्रिंशत्कलान्यासमेवं कृत्वानुपूर्वशः

ghrāṇe śirasi bāhvośca kalpayetkalpavittamaḥ |
aṣṭatriṃśatkalānyāsamevaṃ kṛtvānupūrvaśaḥ

पश्चात्प्रणवविद्धीमान्प्रणवन्यासमाचरेत् ।
बाहुद्वये कूर्परयोस्तथा च मणिबन्धयोः

paścātpraṇavaviddhīmānpraṇavanyāsamācaret |
bāhudvaye kūrparayostathā ca maṇibandhayoḥ

पार्श्वोदरोरुजंघेषु पादयोः पृष्ठतस्तथा ।
इत्थं प्रणवविन्यासं कृत्वा न्यासविचक्षणः

pārśvodarorujaṃgheṣu pādayoḥ pṛṣṭhatastathā |
itthaṃ praṇavavinyāsaṃ kṛtvā nyāsavicakṣaṇaḥ

हंसन्यासं प्रकुर्वीत शिवशास्त्रे यथोदितम् ।
बीजं विभज्य हंसस्य नेत्रयोर्घ्राणयोरपि

haṃsanyāsaṃ prakurvīta śivaśāstre yathoditam |
bījaṃ vibhajya haṃsasya netrayorghrāṇayorapi

विभज्य बाहुनेत्रास्यललाटे घ्राणयोरपि ।
कक्षयोः स्कन्धयोश्चैव पार्श्वयोस्तनयोस्तथा

vibhajya bāhunetrāsyalalāṭe ghrāṇayorapi |
kakṣayoḥ skandhayoścaiva pārśvayostanayostathā

कठ्योः पाण्योर्गुल्फयोश्च यद्वा पञ्चांगवर्त्मना ।
हंसन्यासमिमं कृत्वा न्यसेत्पञ्चाक्षरीं ततः

kaṭhyoḥ pāṇyorgulphayośca yadvā pañcāṃgavartmanā |
haṃsanyāsamimaṃ kṛtvā nyasetpañcākṣarīṃ tataḥ

यथा पूर्वोक्तमार्गेण शिवत्वं येन जायते ।
नाशिवः शिवमभ्यस्येन्नाशिवः शिवमर्चयेत्

yathā pūrvoktamārgeṇa śivatvaṃ yena jāyate |
nāśivaḥ śivamabhyasyennāśivaḥ śivamarcayet

नाशिवस्तु शिवं ध्यायेन्नाशिवम्प्राप्नुयाच्छिवम् ।
तस्माच्छैवीं तनुं कृत्वा त्यक्त्वा च पशुभावनाम्

nāśivastu śivaṃ dhyāyennāśivamprāpnuyācchivam |
tasmācchaivīṃ tanuṃ kṛtvā tyaktvā ca paśubhāvanām

शिवो ऽहमिति संचिन्त्य शैवं कर्म समाचरेत् ।
कर्मयज्ञस्तपोयज्ञो जपयज्ञस्तदुत्तरः ।
ध्यानयज्ञो ज्ञानयज्ञः पञ्च यज्ञाः प्रकीर्तिताः

śivo 'hamiti saṃcintya śaivaṃ karma samācaret |
karmayajñastapoyajño japayajñastaduttaraḥ |
dhyānayajño jñānayajñaḥ pañca yajñāḥ prakīrtitāḥ

कर्मयज्ञरताः केचित्तपोयज्ञरताः परे ।
जपयज्ञरताश्चान्ये ध्यानयज्ञरतास्तथा

karmayajñaratāḥ kecittapoyajñaratāḥ pare |
japayajñaratāścānye dhyānayajñaratāstathā

ज्ञानयज्ञरताश्चान्ये विशिष्टाश्चोत्तरोत्तरम् ।
क्रमयज्ञो द्विधा प्रोक्तः कामाकामविभेदतः

jñānayajñaratāścānye viśiṣṭāścottarottaram |
kramayajño dvidhā proktaḥ kāmākāmavibhedataḥ

कामान्कामी ततो भुक्त्वा कामासक्तः पुनर्भवेत् ।
अकामे रुद्रभवने भोगान्भुक्त्वा ततश्च्युतः

kāmānkāmī tato bhuktvā kāmāsaktaḥ punarbhavet |
akāme rudrabhavane bhogānbhuktvā tataścyutaḥ

तपोयज्ञरतो भूत्वा जायते नात्र संशयः ।
तपस्वी च पुनस्तस्मिन्भोगान् भुक्त्वा ततश्च्युतः

tapoyajñarato bhūtvā jāyate nātra saṃśayaḥ |
tapasvī ca punastasminbhogān bhuktvā tataścyutaḥ

जपध्यानरतो भूत्वा जायते भुवि मानवः ।
जपध्यानरतो मर्त्यस्तद्वैशिष्ट्यवशादिह

japadhyānarato bhūtvā jāyate bhuvi mānavaḥ |
japadhyānarato martyastadvaiśiṣṭyavaśādiha

ज्ञानं लब्ध्वाचिरादेव शिवसायुज्यमाप्नुयात् ।
तस्मान्मुक्तो शिवाज्ञप्तः कर्मयज्ञो ऽपि देहिनाम्

jñānaṃ labdhvācirādeva śivasāyujyamāpnuyāt |
tasmānmukto śivājñaptaḥ karmayajño 'pi dehinām

अकामः कामसंयुक्तो बन्धायैव भविष्यति ।
तस्मात्पञ्चसु यज्ञेषु ध्यानज्ञानपरो भवेत्

akāmaḥ kāmasaṃyukto bandhāyaiva bhaviṣyati |
tasmātpañcasu yajñeṣu dhyānajñānaparo bhavet

ध्यानं ज्ञानं च यस्यास्ति तीर्णस्तेन भवार्णवः ।
हिंसादिदोषनिर्मुक्तो विशुद्धश्चित्तसाधनः

dhyānaṃ jñānaṃ ca yasyāsti tīrṇastena bhavārṇavaḥ |
hiṃsādidoṣanirmukto viśuddhaścittasādhanaḥ

ध्यानयज्ञः परस्तस्मादपवर्गफलप्रदः ।
बहिः कर्मकरा यद्वन्नातीव फलभागिनः

dhyānayajñaḥ parastasmādapavargaphalapradaḥ |
bahiḥ karmakarā yadvannātīva phalabhāginaḥ

दृष्ट्वा नरेन्द्रभवने तद्वदत्रापि कर्मिणः ।
ध्यानिनां हि वपुः सूक्ष्मं भवेत्प्रत्यक्षमैश्वरम्

dṛṣṭvā narendrabhavane tadvadatrāpi karmiṇaḥ |
dhyānināṃ hi vapuḥ sūkṣmaṃ bhavetpratyakṣamaiśvaram

यथेह कर्मणां स्थूलं मृत्काष्ठाद्यैः प्रकल्पितम् ।
ध्यानयज्ञरतास्तस्माद्देवान्पाषाणमृण्मयान्

yatheha karmaṇāṃ sthūlaṃ mṛtkāṣṭhādyaiḥ prakalpitam |
dhyānayajñaratāstasmāddevānpāṣāṇamṛṇmayān

नात्यंतं प्रतिपद्यंते शिवयाथात्म्यवेदनात् ।
आत्मस्थं यः शिवं त्यक्त्वा बहिरभ्यर्चयेन्नरः

nātyaṃtaṃ pratipadyaṃte śivayāthātmyavedanāt |
ātmasthaṃ yaḥ śivaṃ tyaktvā bahirabhyarcayennaraḥ

हस्तस्थं फलमुत्सृज्य लिहेत्कूर्परमात्मनः ।
ज्ञानाद्ध्यानं भवेद्ध्यानाज्ज्ञानं भूयः प्रवर्तते

hastasthaṃ phalamutsṛjya lihetkūrparamātmanaḥ |
jñānāddhyānaṃ bhaveddhyānājjñānaṃ bhūyaḥ pravartate

तदुभाभ्यां भवेन्मुक्तिस्तस्माद्ध्यानरतो भवेत् ।
द्वादशान्ते तथा मूर्ध्नि ललाटे भ्रूयुगान्तरे

tadubhābhyāṃ bhavenmuktistasmāddhyānarato bhavet |
dvādaśānte tathā mūrdhni lalāṭe bhrūyugāntare

नासाग्रे वा तथास्ये वा कन्धरे हृदये तथा ।
नाभौ वा शाश्वतस्थाने श्रद्धाविद्धेन चेतसा

nāsāgre vā tathāsye vā kandhare hṛdaye tathā |
nābhau vā śāśvatasthāne śraddhāviddhena cetasā

बहिर्यागोपचारेण देवं देवीं च पूजयेत् ।
अथवा पूजयेन्नित्यं लिंगे वा कृतकेपि वा

bahiryāgopacāreṇa devaṃ devīṃ ca pūjayet |
athavā pūjayennityaṃ liṃge vā kṛtakepi vā

वह्नौ वा स्थण्डिले वाथ भक्त्या वित्तानुसारतः ।
अथवांतर्बहिश्चैव पूजयेत्परमेश्वरम् ।
अंतर्यागरतः पूजां बहिः कुर्वीत वा न वा

vahnau vā sthaṇḍile vātha bhaktyā vittānusārataḥ |
athavāṃtarbahiścaiva pūjayetparameśvaram |
aṃtaryāgarataḥ pūjāṃ bahiḥ kurvīta vā na vā