अध्याय 35: शिव उपमन्यु की परीक्षा लेकर उन्हें पुत्र बनाते हैं

प्रणम्याहुश्च तत्सर्वं हरये देवसत्तमाः

praṇamyāhuśca tatsarvaṃ haraye devasattamāḥ

श्रुत्वा तेषां तदा वाक्यं भगवान्पुरुषोत्तमः ।
किमिदन्त्विति संचिन्त्य ज्ञात्वा तत्कारणं च सः

śrutvā teṣāṃ tadā vākyaṃ bhagavānpuruṣottamaḥ |
kimidantviti saṃcintya jñātvā tatkāraṇaṃ ca saḥ

जगाम मन्दरं तूर्णं महेश्वरदिदृक्षया ।
दृष्ट्वा देवं प्रणम्यैवं प्रोवाच सुकृतांजलिः

jagāma mandaraṃ tūrṇaṃ maheśvaradidṛkṣayā |
dṛṣṭvā devaṃ praṇamyaivaṃ provāca sukṛtāṃjaliḥ

भगवन्ब्राह्मणः कश्चिदुपमन्युरिति श्रुतः ।
क्षीरार्थमदहत्सर्वं तपसा तन्निवारय

bhagavanbrāhmaṇaḥ kaścidupamanyuriti śrutaḥ |
kṣīrārthamadahatsarvaṃ tapasā tannivāraya

इति श्रुत्वा वचो विष्णोः प्राह देवो महेश्वरः ।
शिशुं निवारयिष्यामि तत्त्वं गच्छ स्वमाश्रमम्

iti śrutvā vaco viṣṇoḥ prāha devo maheśvaraḥ |
śiśuṃ nivārayiṣyāmi tattvaṃ gaccha svamāśramam

तच्छ्रुत्वा शंभुवचनं स विष्णुर्देववल्लभः ।
जगामाश्वास्य तान्सर्वान्स्वलोकममरादिकान्

tacchrutvā śaṃbhuvacanaṃ sa viṣṇurdevavallabhaḥ |
jagāmāśvāsya tānsarvānsvalokamamarādikān

एतस्मिन्नंतरे देवः पिनाकी परमेश्वरः ।
शक्रस्य रूपमास्थाय गन्तुं चक्रे मतिं ततः

etasminnaṃtare devaḥ pinākī parameśvaraḥ |
śakrasya rūpamāsthāya gantuṃ cakre matiṃ tataḥ

अथ जगाम मुनेस्तु तपोवनं गजवरेण सितेन सदाशिवः ।
सह सुरासुरसिद्धमहोरगैरमरराजतनुं स्वयमास्थितः

atha jagāma munestu tapovanaṃ gajavareṇa sitena sadāśivaḥ |
saha surāsurasiddhamahoragairamararājatanuṃ svayamāsthitaḥ

स वारणश्चारु तदा विभुं तं निवीज्य वालव्यजनेन दिव्यम् ।
दधार शच्या सहितं सुरेंद्रं करेण वामेन शितातपत्रम्

sa vāraṇaścāru tadā vibhuṃ taṃ nivījya vālavyajanena divyam |
dadhāra śacyā sahitaṃ sureṃdraṃ kareṇa vāmena śitātapatram

रराज भगवान्सोमः शक्ररूपी सदाशिवः ।
तेनातपत्रेण यथा चन्द्रबिंबेन मन्दरः

rarāja bhagavānsomaḥ śakrarūpī sadāśivaḥ |
tenātapatreṇa yathā candrabiṃbena mandaraḥ

आस्थायैवं हि शक्रस्य स्वरूपं परमेश्वरः ।
जगामानुग्रहं कर्तुमुपमन्योस्तदाश्रमम्

āsthāyaivaṃ hi śakrasya svarūpaṃ parameśvaraḥ |
jagāmānugrahaṃ kartumupamanyostadāśramam

तं दृष्ट्वा परमेशानं शक्ररूपधरं शिवम् ।
प्रणम्य शिरसा प्राह महामुनिवरः स्वयम्

taṃ dṛṣṭvā parameśānaṃ śakrarūpadharaṃ śivam |
praṇamya śirasā prāha mahāmunivaraḥ svayam

पावितश्चाश्रमस्सो ऽयं मम देवेश्वर स्वयम् ।
प्राप्तो यत्त्वं जगन्नाथ भगवन्देवसत्तम

pāvitaścāśramasso 'yaṃ mama deveśvara svayam |
prāpto yattvaṃ jagannātha bhagavandevasattama

एवमुक्त्वा स्थितं प्रेक्ष्य कृतांजलिपुटं द्विजम् ।
प्राह गंभीरया वाचा शक्ररूपधरो हरः

evamuktvā sthitaṃ prekṣya kṛtāṃjalipuṭaṃ dvijam |
prāha gaṃbhīrayā vācā śakrarūpadharo haraḥ

तुष्टो ऽस्मि ते वरं ब्रूहि तपसानेन सुव्रत ।
ददामि चेप्सितान्सर्वान्धौम्याग्रज महामुने

tuṣṭo 'smi te varaṃ brūhi tapasānena suvrata |
dadāmi cepsitānsarvāndhaumyāgraja mahāmune

एवमुक्तस्तदा तेन शक्रेण मुनिपुंगवः ।
वारयामि शिवे भक्तिमित्युवाच कृताञ्जलिः

evamuktastadā tena śakreṇa munipuṃgavaḥ |
vārayāmi śive bhaktimityuvāca kṛtāñjaliḥ

तन्निशम्य हरिः प्राह मां न जानासि लेखपम् ।
त्रैलोक्याधिपतिं शक्रं सर्वदेवनमस्कृतम्

tanniśamya hariḥ prāha māṃ na jānāsi lekhapam |
trailokyādhipatiṃ śakraṃ sarvadevanamaskṛtam

मद्भक्तो भव विप्रर्षे मामेवार्चय सर्वदा ।
ददामि सर्वं भद्रं ते त्यज रुद्रं च निर्गुणम्

madbhakto bhava viprarṣe māmevārcaya sarvadā |
dadāmi sarvaṃ bhadraṃ te tyaja rudraṃ ca nirguṇam

रुद्रेण निर्गुणेनापि किं ते कार्यं भविष्यति ।
देवपङ्क्तिबहिर्भूतो यः पिशाचत्वमागतः

rudreṇa nirguṇenāpi kiṃ te kāryaṃ bhaviṣyati |
devapaṅktibahirbhūto yaḥ piśācatvamāgataḥ

तच्छ्रुत्वा प्राह स मुनिर्जपन्पञ्चाक्षरं मनुम् ।
मन्यमानो धर्मविघ्नं प्राह तं कर्तुमागतम्

tacchrutvā prāha sa munirjapanpañcākṣaraṃ manum |
manyamāno dharmavighnaṃ prāha taṃ kartumāgatam

त्वयैवं कथितं सर्वं भवनिंदारतेन वै ।
प्रसंगादेव देवस्य निर्गुणत्वं महात्मनः

tvayaivaṃ kathitaṃ sarvaṃ bhavaniṃdāratena vai |
prasaṃgādeva devasya nirguṇatvaṃ mahātmanaḥ

त्वं न जानामि वै रुद्रं सर्वदेवेश्वरेश्वरम् ।
ब्रह्मविष्णुमहेशानां जनक प्रकृतेः परम्

tvaṃ na jānāmi vai rudraṃ sarvadeveśvareśvaram |
brahmaviṣṇumaheśānāṃ janaka prakṛteḥ param

सदसद्व्यक्तमव्यक्तं यमाहुर्ब्रह्मवादिनः ।
नित्यमेकमनेकं च वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

sadasadvyaktamavyaktaṃ yamāhurbrahmavādinaḥ |
nityamekamanekaṃ ca varaṃ tasmādvṛṇomyaham

हेतुवादविनिर्मुक्तं सांख्ययोगार्थदम्परम् ।
उपासते यं तत्त्वज्ञा वरं तस्माद्वृणोम्यहम्

hetuvādavinirmuktaṃ sāṃkhyayogārthadamparam |
upāsate yaṃ tattvajñā varaṃ tasmādvṛṇomyaham

नास्ति शंभोः परं तत्त्वं सर्वकारणकारणात् ।
ब्रह्मविष्ण्वादिदेवानां स्रष्टुर्गुणपराद्विभोः

nāsti śaṃbhoḥ paraṃ tattvaṃ sarvakāraṇakāraṇāt |
brahmaviṣṇvādidevānāṃ sraṣṭurguṇaparādvibhoḥ

बहुनात्र किमुक्तेन मयाद्यानुमितं महत् ।
भवांतरे कृतं पापं श्रुता निन्दा भवस्य चेत्

bahunātra kimuktena mayādyānumitaṃ mahat |
bhavāṃtare kṛtaṃ pāpaṃ śrutā nindā bhavasya cet

श्रुत्वा निंदां भवस्याथ तत्क्षणादेव सन्त्यजेत् ।
स्वदेहं तन्निहत्याशु शिवलोकं स गच्छति

śrutvā niṃdāṃ bhavasyātha tatkṣaṇādeva santyajet |
svadehaṃ tannihatyāśu śivalokaṃ sa gacchati

आस्तां तावन्ममेच्छेयं क्षीरं प्रति सुराधम ।
निहत्य त्वां शिवास्त्रेण त्यजाम्येतं कलेवरम्

āstāṃ tāvanmameccheyaṃ kṣīraṃ prati surādhama |
nihatya tvāṃ śivāstreṇa tyajāmyetaṃ kalevaram

एवमुक्त्वोपमन्युस्तं मर्तुं व्यवसितस्स्वयम् ।
क्षीरे वाञ्छामपि त्यक्त्वा निहन्तुं शक्रमुद्यतः

evamuktvopamanyustaṃ martuṃ vyavasitassvayam |
kṣīre vāñchāmapi tyaktvā nihantuṃ śakramudyataḥ

भस्मादाय तदा घोरमघोरास्त्राभिमंत्रितम् ।
विसृज्य शक्रमुद्दिश्य ननाद स मुनिस्तदा

bhasmādāya tadā ghoramaghorāstrābhimaṃtritam |
visṛjya śakramuddiśya nanāda sa munistadā

स्मृत्वा शंभुपदद्वंद्वं स्वदेहं दुग्धुमुद्यतः ।
आग्नेयीं धारणां बिभ्रदुपमन्युरवस्थितः

smṛtvā śaṃbhupadadvaṃdvaṃ svadehaṃ dugdhumudyataḥ |
āgneyīṃ dhāraṇāṃ bibhradupamanyuravasthitaḥ

एवं व्यवसिते विप्रे भगवान्भगनेत्रहा ।
वारयामास सौम्येन धारणां तस्य योगिनः

evaṃ vyavasite vipre bhagavānbhaganetrahā |
vārayāmāsa saumyena dhāraṇāṃ tasya yoginaḥ

तद्विसृष्टमघोरास्त्रं नंदीश्वरनियोगतः ।
जगृहे मध्यतः क्षिप्तं नन्दी शंकरवल्लभः

tadvisṛṣṭamaghorāstraṃ naṃdīśvaraniyogataḥ |
jagṛhe madhyataḥ kṣiptaṃ nandī śaṃkaravallabhaḥ

स्वं रूपमेव भगवानास्थाय परमेश्वरः ।
दर्शयामास शिप्राय बालेन्दुकृतशेखरम्

svaṃ rūpameva bhagavānāsthāya parameśvaraḥ |
darśayāmāsa śiprāya bālendukṛtaśekharam

क्षीरार्णवसहस्रं च पीयूषार्णवमेव वा ।
दध्यादेरर्णवांश्चैव घृतोदार्णवमेव च

kṣīrārṇavasahasraṃ ca pīyūṣārṇavameva vā |
dadhyāderarṇavāṃścaiva ghṛtodārṇavameva ca

फलार्णवं च बालस्य भक्ष्य भोज्यार्णवं तथा ।
अपूपानां गिरिं चैव दर्शयामास स प्रभुः

phalārṇavaṃ ca bālasya bhakṣya bhojyārṇavaṃ tathā |
apūpānāṃ giriṃ caiva darśayāmāsa sa prabhuḥ

एवं स ददृशे देवो देव्या सार्धं वृषोपरि ।
गणेश्वरैस्त्रिशूलाद्यैर्दिव्यास्त्रैरपि संवृतः

evaṃ sa dadṛśe devo devyā sārdhaṃ vṛṣopari |
gaṇeśvaraistriśūlādyairdivyāstrairapi saṃvṛtaḥ

दिवि दुंदुभयो नेदुः पुष्पवृष्टिः पपात च ।
विष्णुब्रह्मेन्द्रप्रमुखैर्देवैश्छन्ना दिशो दश

divi duṃdubhayo neduḥ puṣpavṛṣṭiḥ papāta ca |
viṣṇubrahmendrapramukhairdevaiśchannā diśo daśa

अथोपमन्युरानन्दसमुद्रोर्मिभिरावृतः ।
पपात दण्डवद्भूमौ भक्तिनम्रेण चेतसा

athopamanyurānandasamudrormibhirāvṛtaḥ |
papāta daṇḍavadbhūmau bhaktinamreṇa cetasā

एतस्मिन्समये तत्र सस्मितो भगवान्भवः ।
एह्येहीति तमाहूय मूर्ध्न्याघ्राय ददौ वरान्

etasminsamaye tatra sasmito bhagavānbhavaḥ |
ehyehīti tamāhūya mūrdhnyāghrāya dadau varān

भक्ष्यभोज्यान्यथाकामं बान्धवैर्भुक्ष्व सर्वदा ।
सुखी भव सदा दुःखान्निर्मुक्ता भक्तिमान्मम

bhakṣyabhojyānyathākāmaṃ bāndhavairbhukṣva sarvadā |
sukhī bhava sadā duḥkhānnirmuktā bhaktimānmama

उपमन्यो महाभाग तवाम्बैषा हि पार्वती ।
मया पुत्रीकृतो ह्यद्य दत्तः क्षीरोदकार्णवः

upamanyo mahābhāga tavāmbaiṣā hi pārvatī |
mayā putrīkṛto hyadya dattaḥ kṣīrodakārṇavaḥ

मधुनश्चार्णवश्चैव दध्यन्नार्णव एव च ।
आज्यौदनार्णवश्चैव फलाद्यर्णव एव च

madhunaścārṇavaścaiva dadhyannārṇava eva ca |
ājyaudanārṇavaścaiva phalādyarṇava eva ca

अपूपगिरयश्चैव भक्ष्यभोज्यार्णवस्तथा ।
एते दत्ता मया ते हि त्वं गृह्णीष्व महामुने

apūpagirayaścaiva bhakṣyabhojyārṇavastathā |
ete dattā mayā te hi tvaṃ gṛhṇīṣva mahāmune

पिता तव महादेवो माता वै जगदम्बिका ।
अमरत्वं मया दत्तं गाणपत्यं च शाश्वतम्

pitā tava mahādevo mātā vai jagadambikā |
amaratvaṃ mayā dattaṃ gāṇapatyaṃ ca śāśvatam

वरान्वरय सुप्रीत्या मनो ऽभिलषितान्परान् ।
प्रसन्नो ऽहं प्रदास्यामि नात्र कार्या विचारणा

varānvaraya suprītyā mano 'bhilaṣitānparān |
prasanno 'haṃ pradāsyāmi nātra kāryā vicāraṇā

एवमुक्त्वा महादेवः कराभ्यामुपगृह्यतम् ।
मूर्ध्न्याघ्राय सुतस्ते ऽयमिति देव्यै न्यवेदयत्

evamuktvā mahādevaḥ karābhyāmupagṛhyatam |
mūrdhnyāghrāya sutaste 'yamiti devyai nyavedayat

देवी च गुहवत्प्रीत्या मूर्ध्नि तस्य कराम्बुजम् ।
विन्यस्य प्रददौ तस्मै कुमारपदमव्ययम्

devī ca guhavatprītyā mūrdhni tasya karāmbujam |
vinyasya pradadau tasmai kumārapadamavyayam

क्षीराब्धिरपि साकारः क्षीरं स्वादु करे दधत् ।
उपस्थाय ददौ पिण्डीभूतं क्षीरमनश्वरम्

kṣīrābdhirapi sākāraḥ kṣīraṃ svādu kare dadhat |
upasthāya dadau piṇḍībhūtaṃ kṣīramanaśvaram

योगैश्वर्यं सदा तुष्टिं ब्रह्मविद्यामनश्वराम् ।
समृद्धिं परमान्तस्मै ददौ संतुष्टमानसः

yogaiśvaryaṃ sadā tuṣṭiṃ brahmavidyāmanaśvarām |
samṛddhiṃ paramāntasmai dadau saṃtuṣṭamānasaḥ

अथ शंभुः प्रसन्नात्मा दृष्ट्वा तस्य तपोमहः ।
पुनर्ददौ वरं दिव्यं मुनये ह्युपमन्यवे

atha śaṃbhuḥ prasannātmā dṛṣṭvā tasya tapomahaḥ |
punardadau varaṃ divyaṃ munaye hyupamanyave

व्रतं पाशुपतं ज्ञानं व्रतयोगं च तत्त्वतः ।
ददौ तस्मै प्रवक्तृत्वपाटवं सुचिरं परम्

vrataṃ pāśupataṃ jñānaṃ vratayogaṃ ca tattvataḥ |
dadau tasmai pravaktṛtvapāṭavaṃ suciraṃ param

सो ऽपि लब्ध्वा वरान्दिव्यान्कुमारत्वं च सर्वदा ।
तस्माच्छिवाच्च तस्याश्च शिवाया मुदितो ऽभवत्

so 'pi labdhvā varāndivyānkumāratvaṃ ca sarvadā |
tasmācchivācca tasyāśca śivāyā mudito 'bhavat

ततः प्रसन्नचेतस्कः सुप्रणम्य कृतांजलिः ।
ययाचे स वरं विप्रो देवदेवान्महेश्वरात्

tataḥ prasannacetaskaḥ supraṇamya kṛtāṃjaliḥ |
yayāce sa varaṃ vipro devadevānmaheśvarāt

प्रसीद देवदेवेश प्रसीद परमेश्वर ।
स्वभक्तिन्देहि परमान्दिव्यामव्यभिचारिणीम्

prasīda devadeveśa prasīda parameśvara |
svabhaktindehi paramāndivyāmavyabhicāriṇīm

श्रद्धान्देहि महादेव द्वसम्बन्धिषु मे सदा ।
स्वदास्यं परमं स्नेहं सान्निध्यं चैव सर्वदा

śraddhāndehi mahādeva dvasambandhiṣu me sadā |
svadāsyaṃ paramaṃ snehaṃ sānnidhyaṃ caiva sarvadā

एवमुक्त्वा प्रसन्नात्माहर्षगद्गदया गिरा ।
सतुष्टाव महादेवमुपमन्युर्द्विजोत्तमः

evamuktvā prasannātmāharṣagadgadayā girā |
satuṣṭāva mahādevamupamanyurdvijottamaḥ

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
प्रसीद करुणासिंधो साम्ब शंकर सर्वदा

devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
prasīda karuṇāsiṃdho sāmba śaṃkara sarvadā

एवमुक्तो महादेवः सर्वेषां च वरप्रदः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मोपमन्युं मुनिसत्तमम्

evamukto mahādevaḥ sarveṣāṃ ca varapradaḥ |
pratyuvāca prasannātmopamanyuṃ munisattamam

वत्सोपमन्यो तुष्टो ऽस्मि सर्वं दत्तं मया हि ते ।
दृढभक्तो ऽसि विप्रर्षे मया विज्ञासितो ह्यसि

vatsopamanyo tuṣṭo 'smi sarvaṃ dattaṃ mayā hi te |
dṛḍhabhakto 'si viprarṣe mayā vijñāsito hyasi

अजरश्चामरश्चैव भव त्वन्दुःखवर्जितः ।
यशस्वी तेजसा युक्तो दिव्यज्ञानसमन्वितः

ajaraścāmaraścaiva bhava tvanduḥkhavarjitaḥ |
yaśasvī tejasā yukto divyajñānasamanvitaḥ

अक्षया बान्धवाश्चैव कुलं गोत्रं च ते सदा ।
भविष्यति द्विजश्रेष्ठ मयि भक्तिश्च शाश्वती

akṣayā bāndhavāścaiva kulaṃ gotraṃ ca te sadā |
bhaviṣyati dvijaśreṣṭha mayi bhaktiśca śāśvatī

सान्निध्यं चाश्रमे नित्यं करिष्यामि द्विजोत्तम ।
उपकंठं मम त्वं वै सानन्दं विहरिष्यसि

sānnidhyaṃ cāśrame nityaṃ kariṣyāmi dvijottama |
upakaṃṭhaṃ mama tvaṃ vai sānandaṃ vihariṣyasi

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्यकोटिसमप्रभः ।
ईशानस्स वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तर्दधे हरः

evamuktvā sa bhagavānsūryakoṭisamaprabhaḥ |
īśānassa varāndattvā tatraivāntardadhe haraḥ

उपमन्युः प्रसन्नात्मा प्राप्य तस्माद्वराद्वरान् ।
जगाम जननीस्थानं सुखं प्रापाधिकं च सः

upamanyuḥ prasannātmā prāpya tasmādvarādvarān |
jagāma jananīsthānaṃ sukhaṃ prāpādhikaṃ ca saḥ