अध्याय 7: यमपुरी के दो मार्ग

संत्रासजननं घोरं विवशास्सर्वदेहिनः

saṃtrāsajananaṃ ghoraṃ vivaśāssarvadehinaḥ

गर्भस्थैर्जायमानैश्च बालैस्तरुणमध्यमैः ।
स्त्रीपुन्नपुंसकैर्जीवैर्ज्ञातव्यं सर्वजंतुषु

garbhasthairjāyamānaiśca bālaistaruṇamadhyamaiḥ |
strīpunnapuṃsakairjīvairjñātavyaṃ sarvajaṃtuṣu

शुभाशुभफलं चात्र देहिनां संविचार्यते ।
चित्रगुप्तादिभिस्सर्वैर्वसिष्ठप्रमुखैस्तथा

śubhāśubhaphalaṃ cātra dehināṃ saṃvicāryate |
citraguptādibhissarvairvasiṣṭhapramukhaistathā

न केचित्प्राणिनस्संति ये न यांति यमक्षयम् ।
अवश्यं हि कृतं कर्म भोक्तव्यं तद्विचार्य्यताम्

na kecitprāṇinassaṃti ye na yāṃti yamakṣayam |
avaśyaṃ hi kṛtaṃ karma bhoktavyaṃ tadvicāryyatām

तत्र ये शुभकर्माणस्सौम्यचित्ता दयान्विताः ।
ते नरा यांति सौम्येन पूर्वं यमनिकेतनम्

tatra ye śubhakarmāṇassaumyacittā dayānvitāḥ |
te narā yāṃti saumyena pūrvaṃ yamaniketanam

ये पुनः पापकर्म्माणः पापा दानविवर्जिताः ।
ते घोरेण पथा यांति दक्षिणेन यमालयम्

ye punaḥ pāpakarmmāṇaḥ pāpā dānavivarjitāḥ |
te ghoreṇa pathā yāṃti dakṣiṇena yamālayam

षडशीतिसहस्राणि योजनानामतीत्य तत् ।
वैवस्वतपुरं ज्ञेयं नानारूपमवस्थितम्

ṣaḍaśītisahasrāṇi yojanānāmatītya tat |
vaivasvatapuraṃ jñeyaṃ nānārūpamavasthitam

समीपस्थमिवाभाति नराणां पुण्यकर्मणाम् ।
पापिनामतिदूरस्थं पथा रौद्रेण गच्छताम्

samīpasthamivābhāti narāṇāṃ puṇyakarmaṇām |
pāpināmatidūrasthaṃ pathā raudreṇa gacchatām

तीक्ष्णकंटकयुक्तेन शर्कराविचितेन च ।
क्षुरधारानिभैस्तीक्ष्णैः पाषाणै रचितेन च

tīkṣṇakaṃṭakayuktena śarkarāvicitena ca |
kṣuradhārānibhaistīkṣṇaiḥ pāṣāṇai racitena ca

क्वचित्पंकेन महता उरुतोकैश्च पातकैः ।
लोहसूचीनिभैर्दर्भैस्सम्पन्नेन पथा क्वचित्

kvacitpaṃkena mahatā urutokaiśca pātakaiḥ |
lohasūcīnibhairdarbhaissampannena pathā kvacit

तटप्रायातिविषमैः पर्वतैर्वृक्षसंकुलैः ।
प्रतप्तांगारयुक्तेन यांति मार्गेण दुःखिताः

taṭaprāyātiviṣamaiḥ parvatairvṛkṣasaṃkulaiḥ |
prataptāṃgārayuktena yāṃti mārgeṇa duḥkhitāḥ

क्वचिद्विषमगर्तैश्च क्वचिल्लोष्टैस्सुदुष्करैः ।
सुतप्तवालुकाभिश्च तथा तीक्ष्णैश्च शंकुभिः

kvacidviṣamagartaiśca kvacilloṣṭaissuduṣkaraiḥ |
sutaptavālukābhiśca tathā tīkṣṇaiśca śaṃkubhiḥ

अनेक शाखाविततैर्व्याप्तं वंशवनैः क्वचित् ।
कष्टेन तमसा मार्गे नानालम्बेन कुत्रचित्

aneka śākhāvitatairvyāptaṃ vaṃśavanaiḥ kvacit |
kaṣṭena tamasā mārge nānālambena kutracit

अयश्शृंगाटकैस्तीक्ष्णैः क्वचिद्दावाग्निना पुनः ।
क्वचित्तप्तशिलाभिश्च क्वचिद्व्याप्तं हिमेन च

ayaśśṛṃgāṭakaistīkṣṇaiḥ kvaciddāvāgninā punaḥ |
kvacittaptaśilābhiśca kvacidvyāptaṃ himena ca

क्वचिद्वालुकया व्याप्तमाकंठांतः प्रवेशया ।
क्वचिद्दुष्टाम्बुना व्याप्तं क्वचिच्च करिषाग्निना

kvacidvālukayā vyāptamākaṃṭhāṃtaḥ praveśayā |
kvacidduṣṭāmbunā vyāptaṃ kvacicca kariṣāgninā

क्वचित्सिंहैर्वृकैर्व्याघ्रैर्मशकैश्च सुदारुणैः ।
क्वचिन्महाजलौकाभिः क्वचिच्चाजगरैस्तथा

kvacitsiṃhairvṛkairvyāghrairmaśakaiśca sudāruṇaiḥ |
kvacinmahājalaukābhiḥ kvaciccājagaraistathā

मक्षिकाभिश्च रौद्राभिः क्वचित्सर्पैर्विषोल्बणैः ।
मत्तमातंगयूथैश्च बलोन्मत्तैः प्रमाथिभिः

makṣikābhiśca raudrābhiḥ kvacitsarpairviṣolbaṇaiḥ |
mattamātaṃgayūthaiśca balonmattaiḥ pramāthibhiḥ

पंथानमुल्लिखद्भिश्च सूकरैस्तीक्ष्णदंष्ट्रिभिः ।
तीक्ष्णशृंगैश्च महिषैस्सर्वभूतैश्च श्वापदैः

paṃthānamullikhadbhiśca sūkaraistīkṣṇadaṃṣṭribhiḥ |
tīkṣṇaśṛṃgaiśca mahiṣaissarvabhūtaiśca śvāpadaiḥ

डाकिनीभिश्च रौद्राभिर्विकरालैश्च राक्षसैः ।
व्याधिभिश्च महाघोरैः पीड्यमाना व्रजंति हि

ḍākinībhiśca raudrābhirvikarālaiśca rākṣasaiḥ |
vyādhibhiśca mahāghoraiḥ pīḍyamānā vrajaṃti hi

महाधूलिविमिश्रेण महाचण्डेन वायुना ।
महापाषाणवर्षेण हन्यमाना निराश्रयाः

mahādhūlivimiśreṇa mahācaṇḍena vāyunā |
mahāpāṣāṇavarṣeṇa hanyamānā nirāśrayāḥ

क्वचिद्विद्युत्प्रपातेन दह्यमाना व्रजन्ति च ।
महता बाणवर्षेण विध्यमानाश्च सर्वतः

kvacidvidyutprapātena dahyamānā vrajanti ca |
mahatā bāṇavarṣeṇa vidhyamānāśca sarvataḥ

पतद्भिर्वज्रपातैश्च उल्कापातैश्च दारुणैः ।
प्रदीप्तांगारवर्षेण दह्यमानाश्च संति हि

patadbhirvajrapātaiśca ulkāpātaiśca dāruṇaiḥ |
pradīptāṃgāravarṣeṇa dahyamānāśca saṃti hi

महता पांसुवर्षेण पूर्यमाणा रुदंति च ।
महामेघरवैर्घोरैस्त्रस्यंते च मुहुर्मुहुः

mahatā pāṃsuvarṣeṇa pūryamāṇā rudaṃti ca |
mahāmegharavairghoraistrasyaṃte ca muhurmuhuḥ

निशितायुधवर्षेण भिद्यमानाश्च सर्वतः ।
महाक्षाराम्बुधाराभिस्सिच्यमाना व्रजंति च

niśitāyudhavarṣeṇa bhidyamānāśca sarvataḥ |
mahākṣārāmbudhārābhissicyamānā vrajaṃti ca

महीशीतेन मरुता रूक्षेण परुषेण च ।
समंताद्बाध्यमानाश्च शुष्यंते संकुचन्ति च

mahīśītena marutā rūkṣeṇa paruṣeṇa ca |
samaṃtādbādhyamānāśca śuṣyaṃte saṃkucanti ca

इत्थं मार्गेण रौद्रेण पाथेयरहितेन च ।
निरालम्बेन दुर्गेण निर्जलेन समंततः

itthaṃ mārgeṇa raudreṇa pātheyarahitena ca |
nirālambena durgeṇa nirjalena samaṃtataḥ

विषमेणैव महता निर्जनापाश्रयेण च ।
तमोरूपेण कष्टेन सर्वदुष्टाश्रयेण च

viṣameṇaiva mahatā nirjanāpāśrayeṇa ca |
tamorūpeṇa kaṣṭena sarvaduṣṭāśrayeṇa ca

नीयंते देहिनस्सर्वे ये मूढाः पापकर्मिणः ।
यमदूतैर्महाघोरैस्तदाज्ञाकारिभिर्बलात्

nīyaṃte dehinassarve ye mūḍhāḥ pāpakarmiṇaḥ |
yamadūtairmahāghoraistadājñākāribhirbalāt

एकाकिनः पराधीना मित्रबन्धुविवर्जिताः ।
शोचंतस्स्वानि कर्म्माणि रुदंतश्च मुहुर्मुहुः

ekākinaḥ parādhīnā mitrabandhuvivarjitāḥ |
śocaṃtassvāni karmmāṇi rudaṃtaśca muhurmuhuḥ

प्रेता भूत्वा विवस्त्राश्च शुष्ककंठौष्ठतालुकाः ।
असौम्या भयभीताश्च दह्यमानाः क्षुधान्विताः

pretā bhūtvā vivastrāśca śuṣkakaṃṭhauṣṭhatālukāḥ |
asaumyā bhayabhītāśca dahyamānāḥ kṣudhānvitāḥ

बद्धाश्शृंखलया केचिदुत्ता नपादका नराः ।
कृष्यंते कृष्यमाणाश्च यमदूतैर्बलोत्कटैः

baddhāśśṛṃkhalayā keciduttā napādakā narāḥ |
kṛṣyaṃte kṛṣyamāṇāśca yamadūtairbalotkaṭaiḥ

उरसाधोमुखाश्चान्ये घृष्यमाणास्सुदुःखिताः ।
केशपाशनि बंधेन संस्कृष्यंते च रज्जुना

urasādhomukhāścānye ghṛṣyamāṇāssuduḥkhitāḥ |
keśapāśani baṃdhena saṃskṛṣyaṃte ca rajjunā

ललाटे चांकुशेनान्ये भिन्ना दुष्यंति देहिनः ।
उत्तानाः कंटकपथा क्वचिदंगारवर्त्मना

lalāṭe cāṃkuśenānye bhinnā duṣyaṃti dehinaḥ |
uttānāḥ kaṃṭakapathā kvacidaṃgāravartmanā

पश्चाद्बाहुनिबद्धाश्च जठरेण प्रपीडिताः ।
पूरिताश्शृंखलाभिश्च हस्तयोश्च सुकीलिताः

paścādbāhunibaddhāśca jaṭhareṇa prapīḍitāḥ |
pūritāśśṛṃkhalābhiśca hastayośca sukīlitāḥ

ग्रीवापाशेन कृष्यंते प्रयांत्यन्ये सुदुःखिताः ।
जिह्वांकुशप्रवेशेन रज्ज्वाकृष्यन्त एव ते

grīvāpāśena kṛṣyaṃte prayāṃtyanye suduḥkhitāḥ |
jihvāṃkuśapraveśena rajjvākṛṣyanta eva te

नासाभेदेन रज्ज्वा च त्वाकृश्यन्ते तथापरे ।
भिन्नाः कपोलयो रज्ज्वाकृष्यंतेऽन्ये तथौष्ठयोः

nāsābhedena rajjvā ca tvākṛśyante tathāpare |
bhinnāḥ kapolayo rajjvākṛṣyaṃte'nye tathauṣṭhayoḥ

छिन्नाग्रपादहस्ताश्च च्छिन्नकर्णोष्ठनासिकाः ।
संछिन्नशिश्नवृषणाः छिन्नभिन्नांगसंधयः

chinnāgrapādahastāśca cchinnakarṇoṣṭhanāsikāḥ |
saṃchinnaśiśnavṛṣaṇāḥ chinnabhinnāṃgasaṃdhayaḥ

आभिद्यमानाः कुंतैश्च भिद्यमानाश्च सायकैः ।
इतश्चेतश्च धावंतः क्रंदमाना निराश्रयाः

ābhidyamānāḥ kuṃtaiśca bhidyamānāśca sāyakaiḥ |
itaścetaśca dhāvaṃtaḥ kraṃdamānā nirāśrayāḥ

मुद्गरैर्लोहदण्डैश्च हन्यमाना मुहुर्मुहुः ।
कंटकैर्विविधैर्घोरैर्ज्वलनार्कसमप्रभैः

mudgarairlohadaṇḍaiśca hanyamānā muhurmuhuḥ |
kaṃṭakairvividhairghorairjvalanārkasamaprabhaiḥ

भिन्दिपालैर्विभियंते स्रवतः पूयशोणितम् ।
शकृता कृमिदिग्धाश्च नीयंते विवशा नराः

bhindipālairvibhiyaṃte sravataḥ pūyaśoṇitam |
śakṛtā kṛmidigdhāśca nīyaṃte vivaśā narāḥ

याचमानाश्च सलिलमन्नं वापि बुभुक्षिताः ।
छायां प्रार्थयमानाश्च शीतार्ताश्चानलं पुनः

yācamānāśca salilamannaṃ vāpi bubhukṣitāḥ |
chāyāṃ prārthayamānāśca śītārtāścānalaṃ punaḥ

दानहीनाः प्रयांत्येवं प्रार्थयंतस्सुखं नराः ।
गृहीतदान पाथेयास्सुखं यांति यमालयम्

dānahīnāḥ prayāṃtyevaṃ prārthayaṃtassukhaṃ narāḥ |
gṛhītadāna pātheyāssukhaṃ yāṃti yamālayam

एवं न्यायेन कष्टेन प्राप्ताः प्रेतपुरं यदा ।
प्रज्ञापितास्ततो दूतैर्निवेश्यंते यमाग्रतः

evaṃ nyāyena kaṣṭena prāptāḥ pretapuraṃ yadā |
prajñāpitāstato dūtairniveśyaṃte yamāgrataḥ

तत्र ये शुभकर्म्माणस्तांस्तु सम्मानयेद्यमः ।
स्वागतासनदानेन पाद्यार्घ्येण प्रियेण च

tatra ye śubhakarmmāṇastāṃstu sammānayedyamaḥ |
svāgatāsanadānena pādyārghyeṇa priyeṇa ca

धन्या यूयं महात्मानो निगमोदितकारिणः ।
यैश्च दिव्यसुखार्थाय भवद्भिस्सुकृतं कृतम्

dhanyā yūyaṃ mahātmāno nigamoditakāriṇaḥ |
yaiśca divyasukhārthāya bhavadbhissukṛtaṃ kṛtam

दिव्यं विमानमारुह्य दिव्यस्त्रीभोगभूषितम् ।
स्वर्गं गच्छध्वममलं सर्वकामसमन्वितम्

divyaṃ vimānamāruhya divyastrībhogabhūṣitam |
svargaṃ gacchadhvamamalaṃ sarvakāmasamanvitam

तत्र भुक्त्वा महाभोगानंते पुण्यस्य संक्षयात् ।
यत्किंचिदल्पमशुभं पुनस्तदिह भोक्ष्यथ

tatra bhuktvā mahābhogānaṃte puṇyasya saṃkṣayāt |
yatkiṃcidalpamaśubhaṃ punastadiha bhokṣyatha

धर्म्मात्मानो नरा ये च मित्रभूत्वा इवात्मनः ।
सौम्यं सुखं प्रपश्यंति धर्मराजत्वमेव च

dharmmātmāno narā ye ca mitrabhūtvā ivātmanaḥ |
saumyaṃ sukhaṃ prapaśyaṃti dharmarājatvameva ca

ये पुनः क्रूरकर्म्माणस्ते पश्यंति भयानकम् ।
दंष्ट्राकरालवदनं भृकुटीकुटिलेक्षणम्

ye punaḥ krūrakarmmāṇaste paśyaṃti bhayānakam |
daṃṣṭrākarālavadanaṃ bhṛkuṭīkuṭilekṣaṇam

ऊर्ध्वकेशं महाश्मश्रुमूर्ध्वप्रस्फुरिताधरम् ।
अष्टादशभुजं क्रुद्धं नीलांजनचयोपमम्

ūrdhvakeśaṃ mahāśmaśrumūrdhvaprasphuritādharam |
aṣṭādaśabhujaṃ kruddhaṃ nīlāṃjanacayopamam

सर्वायुधोद्धतकरं सर्वदण्डेन तर्जयन् ।
महामहिषमारूढं दीप्ताग्निसमलोचनम्

sarvāyudhoddhatakaraṃ sarvadaṇḍena tarjayan |
mahāmahiṣamārūḍhaṃ dīptāgnisamalocanam

रक्तमाल्यांबरधरं महामेरुमिवोच्छ्रितम् ।
प्रलयाम्बुदनिर्घोषं पिबन्निव महोदधिम्

raktamālyāṃbaradharaṃ mahāmerumivocchritam |
pralayāmbudanirghoṣaṃ pibanniva mahodadhim

ग्रसंतमिव शैलेन्द्रमुद्गिरंतमिवानलम् ।
मृत्युश्चैव समीपस्थः कालानलसमप्रभुः

grasaṃtamiva śailendramudgiraṃtamivānalam |
mṛtyuścaiva samīpasthaḥ kālānalasamaprabhuḥ

कालश्चांजनसंकाशः कृतांतश्च भयानकः ।
मारीचोग्रमहामारी कालरात्रिश्च दारुणा

kālaścāṃjanasaṃkāśaḥ kṛtāṃtaśca bhayānakaḥ |
mārīcogramahāmārī kālarātriśca dāruṇā

विविधा व्याधयः कुष्ठा नानारूपा भयावहाः ।
शक्तिशूलांकुशधराः पाशचक्रासिपाणयः

vividhā vyādhayaḥ kuṣṭhā nānārūpā bhayāvahāḥ |
śaktiśūlāṃkuśadharāḥ pāśacakrāsipāṇayaḥ

वजतुंडधरा रुद्रा क्षुरतूणधनुर्द्धराः ।
नानायुधधरास्सर्वे महावीरा भयंकराः

vajatuṃḍadharā rudrā kṣuratūṇadhanurddharāḥ |
nānāyudhadharāssarve mahāvīrā bhayaṃkarāḥ

असंख्याता महावीराः कालाञ्जनसमप्रभाः ।
सर्वायुधोद्यतकरा यमदूता भयानकाः

asaṃkhyātā mahāvīrāḥ kālāñjanasamaprabhāḥ |
sarvāyudhodyatakarā yamadūtā bhayānakāḥ

अनेन परिचारेण वृतं तं घोरदर्शनम् ।
यमं पश्यंति पापिष्ठाश्चित्रगुप्तं च भीषणम्

anena paricāreṇa vṛtaṃ taṃ ghoradarśanam |
yamaṃ paśyaṃti pāpiṣṭhāścitraguptaṃ ca bhīṣaṇam

निर्भर्त्सयति चात्यंतं यमस्तान्पापकर्म्मणः ।
चित्रगुप्तश्च भगवान्धर्म्मवाक्यैः प्रबोधयेत्

nirbhartsayati cātyaṃtaṃ yamastānpāpakarmmaṇaḥ |
citraguptaśca bhagavāndharmmavākyaiḥ prabodhayet