अध्याय 41: सात भाइयों का व्याध और पक्षी रूप में जन्म

सप्त ते तपतां श्रेष्ठ स्वर्गे पितृगणास्स्मृताः ।
चत्वारो मूर्त्तिमंतो वै त्रयश्चैव ह्यमूर्तयः

sapta te tapatāṃ śreṣṭha svarge pitṛgaṇāssmṛtāḥ |
catvāro mūrttimaṃto vai trayaścaiva hyamūrtayaḥ

तान्यजंते देवगणा आद्या विप्रादयस्तथा ।
आप्याययंति ते पूर्वं सोमं योगबलेन वै

tānyajaṃte devagaṇā ādyā viprādayastathā |
āpyāyayaṃti te pūrvaṃ somaṃ yogabalena vai

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां तु विशेषतः ।
सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्

tasmācchrāddhāni deyāni yogināṃ tu viśeṣataḥ |
sarveṣāṃ rājataṃ pātramatha vā rajatānvitam

दत्तं स्वधां पुरोधाय श्राद्धे प्रीणाति वै पितॄन् ।
वह्नेराप्यायनं कृत्वा सोमस्य तु यमस्य वै

dattaṃ svadhāṃ purodhāya śrāddhe prīṇāti vai pitṝn |
vahnerāpyāyanaṃ kṛtvā somasya tu yamasya vai

उदगायनमप्यग्नावग्न्यभावेऽप्सु वा पुनः ।
पितॄन्प्रीणाति यो भक्त्या पितरः प्रीणयंति तम्

udagāyanamapyagnāvagnyabhāve'psu vā punaḥ |
pitṝnprīṇāti yo bhaktyā pitaraḥ prīṇayaṃti tam

यच्छंति पितरः पुष्टिं प्रजाश्च विपुलास्तथा ।
स्वर्गमारोग्यवृद्धिं च यदन्यदपि चेप्सितम्

yacchaṃti pitaraḥ puṣṭiṃ prajāśca vipulāstathā |
svargamārogyavṛddhiṃ ca yadanyadapi cepsitam

देवकार्यादपि मुने पितृकार्य्यं विशिष्यते ।
पितृभक्तोऽसि विप्रर्षे तेन त्वमजरामरः

devakāryādapi mune pitṛkāryyaṃ viśiṣyate |
pitṛbhakto'si viprarṣe tena tvamajarāmaraḥ

न योगेन गतिस्सा तु पितृभक्तस्य या मुने ।
पितृभक्तिर्विशेषेण तस्मात्कार्या महामुने

na yogena gatissā tu pitṛbhaktasya yā mune |
pitṛbhaktirviśeṣeṇa tasmātkāryā mahāmune

एवमुक्त्वाऽऽशु देवेशो देवानामपि दुर्लभम् ।
चक्षुर्दत्त्वा सविज्ञानं जगाम यौगिकीं गतिम्

evamuktvā''śu deveśo devānāmapi durlabham |
cakṣurdattvā savijñānaṃ jagāma yaugikīṃ gatim

शृणु भीष्म पुरा भूयो भारद्वाजात्मजा द्विजाः ।
योगधर्ममनुप्राप्य भ्रष्टा दुश्चरितेन वै

śṛṇu bhīṣma purā bhūyo bhāradvājātmajā dvijāḥ |
yogadharmamanuprāpya bhraṣṭā duścaritena vai

वाग्दुष्टः क्रोधनो हिंस्रः पिशुनः कविरेव च ।
स्वसृषः पितृवर्ती च नामभिः कर्मभिस्तथा

vāgduṣṭaḥ krodhano hiṃsraḥ piśunaḥ kavireva ca |
svasṛṣaḥ pitṛvartī ca nāmabhiḥ karmabhistathā

कौशिकस्य सुतास्तात शिष्या गर्गस्य चाभवन् ।
पितर्युपरते सर्वे प्रवसंतस्तदाभवन्

kauśikasya sutāstāta śiṣyā gargasya cābhavan |
pitaryuparate sarve pravasaṃtastadābhavan

विनियोगाद्गुरोस्तस्य गां दोग्ध्रीं समकालयन् ।
समानवत्सां कपिलां सर्वेऽन्यायागतास्तदा

viniyogādgurostasya gāṃ dogdhrīṃ samakālayan |
samānavatsāṃ kapilāṃ sarve'nyāyāgatāstadā

तेषां पथि क्षुधार्तानां बाल्यान्मोहाच्च भारत ।
क्रूरा बुद्धिस्समुत्पन्ना तां गां तै हिंसितुं तदा

teṣāṃ pathi kṣudhārtānāṃ bālyānmohācca bhārata |
krūrā buddhissamutpannā tāṃ gāṃ tai hiṃsituṃ tadā

तां कविसस्वसृपश्चैव याचेते नैति वै तदा ।
न चाशक्यास्तु ताभ्यां वा तदा वारयितुं निजाः

tāṃ kavisasvasṛpaścaiva yācete naiti vai tadā |
na cāśakyāstu tābhyāṃ vā tadā vārayituṃ nijāḥ

पितृवर्ती तु यस्तेषां नित्यं श्राद्धाह्निको द्विजः ।
स सर्वानब्रवीत्कोपात्पितृभक्तिसमन्वितः

pitṛvartī tu yasteṣāṃ nityaṃ śrāddhāhniko dvijaḥ |
sa sarvānabravītkopātpitṛbhaktisamanvitaḥ

यद्यशक्यं प्रकर्तव्यं पितॄनुद्दिश्य साध्यताम् ।
प्रकुर्वंतो हि श्राद्धं तु सर्व एव समाहिताः

yadyaśakyaṃ prakartavyaṃ pitṝnuddiśya sādhyatām |
prakurvaṃto hi śrāddhaṃ tu sarva eva samāhitāḥ

एवमेषा च गौर्धर्मं प्राप्स्यते नात्र संशयः ।
पितॄनभ्यर्च्य धर्मेण नाधर्मो नो भविष्यति

evameṣā ca gaurdharmaṃ prāpsyate nātra saṃśayaḥ |
pitṝnabhyarcya dharmeṇa nādharmo no bhaviṣyati

एवमुक्ताश्च ते सर्वे प्रोक्षयित्वा च गां तदा ।
पितृभ्यः कल्पयित्वा तु ह्युपायुंजत भारत

evamuktāśca te sarve prokṣayitvā ca gāṃ tadā |
pitṛbhyaḥ kalpayitvā tu hyupāyuṃjata bhārata

उपयुज्य च गां सर्वे गुरोस्तस्य न्यवेदयन् ।
शार्दूलेन हता धेनुर्वत्सा वै गृह्यतामिति

upayujya ca gāṃ sarve gurostasya nyavedayan |
śārdūlena hatā dhenurvatsā vai gṛhyatāmiti

आर्तवत्स तु तं वत्सं प्रतिजग्राह वै द्विजः ।
मिथ्योपचारतः पापमभूत्तेषां च गोघ्नताम्

ārtavatsa tu taṃ vatsaṃ pratijagrāha vai dvijaḥ |
mithyopacārataḥ pāpamabhūtteṣāṃ ca goghnatām

ततः कालेन कियता कालधर्ममुपागताः ।
ते सप्त भ्रातरस्तात बभूवुस्स्वायुषःक्षये

tataḥ kālena kiyatā kāladharmamupāgatāḥ |
te sapta bhrātarastāta babhūvussvāyuṣaḥkṣaye

ते वै क्रूरतया हैंस्त्र्यात्स्वानार्य्यत्वाद्गुरोस्तथा ।
उग्रहिंसाविहाराश्च जातास्सप्त सहोदराः

te vai krūratayā haiṃstryātsvānāryyatvādgurostathā |
ugrahiṃsāvihārāśca jātāssapta sahodarāḥ

लुब्धकस्य सुतास्तावद्बलवंतो मनस्विनः ।
जाता व्याधा दशार्णेषु सप्त धर्मविचक्षणाः

lubdhakasya sutāstāvadbalavaṃto manasvinaḥ |
jātā vyādhā daśārṇeṣu sapta dharmavicakṣaṇāḥ

स्वधर्मनिरतास्सर्वे मृगा मोहविवर्जिताः ।
आसन्नुद्वेगसंविग्ना रम्ये कालंजरे गिरौ

svadharmaniratāssarve mṛgā mohavivarjitāḥ |
āsannudvegasaṃvignā ramye kālaṃjare girau

तमेवार्थमनुध्याय ज्ञानं मरणसंभवम् ।
आसन्वनचराः क्षांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः

tamevārthamanudhyāya jñānaṃ maraṇasaṃbhavam |
āsanvanacarāḥ kṣāṃtā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ

ते सर्वे शुभकर्माणस्सद्धर्माणो वनेचराः ।
विधर्माचरणैर्हीना जातिस्मरणसिद्धयः

te sarve śubhakarmāṇassaddharmāṇo vanecarāḥ |
vidharmācaraṇairhīnā jātismaraṇasiddhayaḥ

पूर्वजातिषु यो धर्मः श्रुतो गुरुकुलेषु वै ।
तथैव चास्थिता बुद्धौ संसारेऽप्य निवर्तने

pūrvajātiṣu yo dharmaḥ śruto gurukuleṣu vai |
tathaiva cāsthitā buddhau saṃsāre'pya nivartane

गिरिमध्ये जहुः प्राणाँल्लब्धाहारास्तपस्विनः ।
तेषां तु पतितानां च यानि स्थानानि भारत

girimadhye jahuḥ prāṇām̐llabdhāhārāstapasvinaḥ |
teṣāṃ tu patitānāṃ ca yāni sthānāni bhārata

तथैवाद्यापि दृश्यंते गिरौ कालञ्जरे नृप ।
कर्मणा तेन ते जाताः शुभाशुभविवर्जकाः

tathaivādyāpi dṛśyaṃte girau kālañjare nṛpa |
karmaṇā tena te jātāḥ śubhāśubhavivarjakāḥ

शुभाऽशुभतरां योनिं चक्रवाकत्वमागताः ।
शुभे देशे शरद्वीपे सप्तैवासञ्जलौकसः

śubhā'śubhatarāṃ yoniṃ cakravākatvamāgatāḥ |
śubhe deśe śaradvīpe saptaivāsañjalaukasaḥ

त्यक्त्वा सहचरीधर्मं मुनयो धर्मधारिणः ।
निस्संगा निर्ममाश्शांता निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः

tyaktvā sahacarīdharmaṃ munayo dharmadhāriṇaḥ |
nissaṃgā nirmamāśśāṃtā nirdvaṃdvā niṣparigrahāḥ

निवृत्तिनिर्वृताश्चैव शकुना नामतः स्मृताः ।
ते ब्रह्मचारिणस्सर्वे शकुना धर्मधारिणः

nivṛttinirvṛtāścaiva śakunā nāmataḥ smṛtāḥ |
te brahmacāriṇassarve śakunā dharmadhāriṇaḥ

जातिस्मरास्सुसंवृद्धास्सप्तैव ब्रह्मचारिणः ।
स्थिता एकत्र सद्धर्मा विकाररहितास्सदा

jātismarāssusaṃvṛddhāssaptaiva brahmacāriṇaḥ |
sthitā ekatra saddharmā vikārarahitāssadā

विप्रयोनौ तु यन्मोहान्मिथ्यापचरितं गुरौ ।
तिर्य्यग्योनौ तथा जन्म श्राद्धाज्ज्ञानं च लेभिरे

viprayonau tu yanmohānmithyāpacaritaṃ gurau |
tiryyagyonau tathā janma śrāddhājjñānaṃ ca lebhire

तथा तु पितृकार्य्यार्थं कृतं श्राद्धं व्यवस्थितैः ।
तदा ज्ञानं च जातिं च क्रमात्प्राप्तं गुणोत्तरम्

tathā tu pitṛkāryyārthaṃ kṛtaṃ śrāddhaṃ vyavasthitaiḥ |
tadā jñānaṃ ca jātiṃ ca kramātprāptaṃ guṇottaram

पूर्वजादिषु यद्ब्रह्म श्रुतं गुरुकुलेषु वै ।
तथैव संस्थितज्ञानं तस्माज्ज्ञानं समभ्यसेत्

pūrvajādiṣu yadbrahma śrutaṃ gurukuleṣu vai |
tathaiva saṃsthitajñānaṃ tasmājjñānaṃ samabhyaset

सुमनाश्च सुवाक्छुद्धः पञ्चमश्छिद्रदर्शकः ।
स्वतंत्रश्च सुयज्ञश्च कुलीना नामतः स्मृताः

sumanāśca suvākchuddhaḥ pañcamaśchidradarśakaḥ |
svataṃtraśca suyajñaśca kulīnā nāmataḥ smṛtāḥ

तेषां तत्र विहंगानां चरतां धर्मचारिणाम् ।
सुवृत्तमभवत्तत्र तच्छृणुष्व महामुने

teṣāṃ tatra vihaṃgānāṃ caratāṃ dharmacāriṇām |
suvṛttamabhavattatra tacchṛṇuṣva mahāmune

नीपानामीश्वरो राजा प्रभावेण समन्वितः ।
श्रीमानन्तःपुरवृतो वनं तत्राविवेश ह

nīpānāmīśvaro rājā prabhāveṇa samanvitaḥ |
śrīmānantaḥpuravṛto vanaṃ tatrāviveśa ha

स्वतंत्रश्चक्रवाकस्सस्पृहयामास तं नृपम् ।
दृष्ट्वा यांतं सुखोपेतं राज्यशोभासमन्वितम्

svataṃtraścakravākassaspṛhayāmāsa taṃ nṛpam |
dṛṣṭvā yāṃtaṃ sukhopetaṃ rājyaśobhāsamanvitam

यद्यस्ति सुकृतं किंचित्तपो वा नियमोऽपि वा ।
खिन्नोहमुपवासेन तपसा निश्चलेन च

yadyasti sukṛtaṃ kiṃcittapo vā niyamo'pi vā |
khinnohamupavāsena tapasā niścalena ca

तस्य सर्वस्य पूर्णेन फलेनापि कृतेन हि ।
सर्वसौभाग्यपात्रश्च भवेयमहमीदृशः

tasya sarvasya pūrṇena phalenāpi kṛtena hi |
sarvasaubhāgyapātraśca bhaveyamahamīdṛśaḥ

ततस्तु चक्रवाकौ द्वावासतुस्सहचारिणौ ।
आवां वै सचिवौ स्याव तव प्रियहितैषिणौ

tatastu cakravākau dvāvāsatussahacāriṇau |
āvāṃ vai sacivau syāva tava priyahitaiṣiṇau

तथेत्युक्त्वा तु तस्यासीत्तदा योगात्मनो गतिः ।
एवं तौ चक्रवाकौ च स्ववाक्यं प्रत्यभाषताम्

tathetyuktvā tu tasyāsīttadā yogātmano gatiḥ |
evaṃ tau cakravākau ca svavākyaṃ pratyabhāṣatām

यस्मात्कर्मब्रुवाणस्वं योगधर्ममवाप्य तम् ।
एवं वरं प्रार्थयसे तस्माद्वाक्यं निबोध मे

yasmātkarmabruvāṇasvaṃ yogadharmamavāpya tam |
evaṃ varaṃ prārthayase tasmādvākyaṃ nibodha me

राजा त्वं भविता तात कांपिल्ये नगरोत्तमे ।
एतौ ते सचिवौ स्यातां व्यभिचारप्रधर्षितौ

rājā tvaṃ bhavitā tāta kāṃpilye nagarottame |
etau te sacivau syātāṃ vyabhicārapradharṣitau

न तानूचुस्त्रयो राज्यं चतुरस्सहचारिणः ।
सप्रसादं पुनश्चक्रे तन्मध्ये सुमनाब्रवीत्

na tānūcustrayo rājyaṃ caturassahacāriṇaḥ |
saprasādaṃ punaścakre tanmadhye sumanābravīt

अंतर्वो भविता शापः पुनर्योगमवाप्स्यथ ।
सर्वसत्त्वः सुयज्ञश्च स्वतंत्रोऽयं भविष्यति

aṃtarvo bhavitā śāpaḥ punaryogamavāpsyatha |
sarvasattvaḥ suyajñaśca svataṃtro'yaṃ bhaviṣyati

पितृप्रसादाद्युष्माभिस्संप्राप्तं सुकृतं भवेत् ।
गां प्रोक्षयित्वा धर्मेण पितृभ्यश्चोपकल्पिताः

pitṛprasādādyuṣmābhissaṃprāptaṃ sukṛtaṃ bhavet |
gāṃ prokṣayitvā dharmeṇa pitṛbhyaścopakalpitāḥ

अस्माकं ज्ञानसंयोगस्सर्वेषां योगसाधनम् ।
इदं च कार्यं संरब्धं श्लोकमेकमुदाहृतम्

asmākaṃ jñānasaṃyogassarveṣāṃ yogasādhanam |
idaṃ ca kāryaṃ saṃrabdhaṃ ślokamekamudāhṛtam

पुरुषान्तरितं श्रुत्वा ततो योगमवाप्स्यथ ।
इत्युक्त्वा स तु मौनोभूद्विहंगस्सुमना बुधः

puruṣāntaritaṃ śrutvā tato yogamavāpsyatha |
ityuktvā sa tu maunobhūdvihaṃgassumanā budhaḥ

लोकानां स्वस्तये तात शन्तनुप्रवरात्मज ।
इत्युक्तं तच्चरित्रं मे किं भूयश्श्रोतुमिच्छसि

lokānāṃ svastaye tāta śantanupravarātmaja |
ityuktaṃ taccaritraṃ me kiṃ bhūyaśśrotumicchasi