अध्याय 35: संज्ञा, छाया, यम और अश्विनीकुमारों का जन्म

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायण्यां महाऋषेः ।
तस्य भार्याऽभवत्संज्ञा त्वाष्ट्री देवी सुरेणुका

vivasvānkaśyapājjajñe dākṣāyaṇyāṃ mahāṛṣeḥ |
tasya bhāryā'bhavatsaṃjñā tvāṣṭrī devī sureṇukā

मुनेऽसहिष्णुना तेन तेजसा दुस्सहेन च ।
भर्तृरूपेण नातुष्यद्रूप यौवनशालिनी

mune'sahiṣṇunā tena tejasā dussahena ca |
bhartṛrūpeṇa nātuṣyadrūpa yauvanaśālinī

आदित्यस्य हि तद्रूपमसहिष्णुस्तु तेजसः ।
दह्यमाना तदोद्वेगमकरोद्वरवर्णिनी

ādityasya hi tadrūpamasahiṣṇustu tejasaḥ |
dahyamānā tadodvegamakarodvaravarṇinī

ऋषेऽस्यां त्रीण्यपत्यानि जनयामास भास्करः ।
संज्ञायां तु मनुः पूर्वं श्राद्धदेवः प्रजापतिः

ṛṣe'syāṃ trīṇyapatyāni janayāmāsa bhāskaraḥ |
saṃjñāyāṃ tu manuḥ pūrvaṃ śrāddhadevaḥ prajāpatiḥ

यमश्च यमुना चैव यमलौ संबभूवतुः ।
एवं हि त्रीण्यपत्यानि तस्यां जातानि सूर्य्यतः

yamaśca yamunā caiva yamalau saṃbabhūvatuḥ |
evaṃ hi trīṇyapatyāni tasyāṃ jātāni sūryyataḥ

संवर्तुलं तु तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः ।
असहंती ततश्छायामात्मनस्साऽ सृजच्छुभाम्

saṃvartulaṃ tu tadrūpaṃ dṛṣṭvā saṃjñā vivasvataḥ |
asahaṃtī tataśchāyāmātmanassā' sṛjacchubhām

मायामयी तु सा संज्ञामवोचद्भक्तितश्शुभे ।
किं करोमीह कार्य्यं ते कथयस्व शुचिस्मिते

māyāmayī tu sā saṃjñāmavocadbhaktitaśśubhe |
kiṃ karomīha kāryyaṃ te kathayasva śucismite

अहं यास्यामि भद्रं ते ममैव भवनं पितुः ।
त्वयैतद्भवने सत्यं वस्तव्यं निर्विकारतः

ahaṃ yāsyāmi bhadraṃ te mamaiva bhavanaṃ pituḥ |
tvayaitadbhavane satyaṃ vastavyaṃ nirvikārataḥ

इमौ मे बालकौ साधू कन्या चेयं सुमध्यमा ।
पालनीयाः सुखेनैव मम चेदिच्छसि प्रियम्

imau me bālakau sādhū kanyā ceyaṃ sumadhyamā |
pālanīyāḥ sukhenaiva mama cedicchasi priyam

आकेशग्रहणाद्देवि सहिष्येऽहं सुदुष्कृतम् ।
नाख्यास्यामि मतं तुभ्यं गच्छ देवि यथासुखम्

ākeśagrahaṇāddevi sahiṣye'haṃ suduṣkṛtam |
nākhyāsyāmi mataṃ tubhyaṃ gaccha devi yathāsukham

इत्युक्ता साऽगमद्देवी व्रीडिता सन्निधौ पितुः ।
पित्रा निर्भर्त्सिता तत्र नियुक्ता सा पुनः पुनः

ityuktā sā'gamaddevī vrīḍitā sannidhau pituḥ |
pitrā nirbhartsitā tatra niyuktā sā punaḥ punaḥ

अगच्छद्वडवा भूत्वाऽऽच्छाद्यरूपं ततस्त्वकम् ।
कुरुंस्तदोत्तरान्प्राप्य नृणां मध्ये चचार ह

agacchadvaḍavā bhūtvā''cchādyarūpaṃ tatastvakam |
kuruṃstadottarānprāpya nṛṇāṃ madhye cacāra ha

संज्ञां तां तु रविर्मत्वा छायायां सुसुतं तदा ।
जनयामास सावर्णिं मनुं वै सविता किल

saṃjñāṃ tāṃ tu ravirmatvā chāyāyāṃ susutaṃ tadā |
janayāmāsa sāvarṇiṃ manuṃ vai savitā kila

संज्ञाऽनु प्रार्थिता छाया सा स्वपुत्रेऽपि नित्यशः ।
चकाराभ्यधिकं स्नेहं न तथा पूर्वजे सुते

saṃjñā'nu prārthitā chāyā sā svaputre'pi nityaśaḥ |
cakārābhyadhikaṃ snehaṃ na tathā pūrvaje sute

अनुजश्चाक्षमस्तत्तु यमस्तं नैव चक्षमे ।
स सरोषस्तु बाल्याच्च भाविनोऽर्थस्य गौरवात्

anujaścākṣamastattu yamastaṃ naiva cakṣame |
sa saroṣastu bālyācca bhāvino'rthasya gauravāt

छायां संतर्जयामास यदा वैवस्वतो यमः ।
तं शशाप ततः क्रोधाच्छाया तु कलुषीकृता

chāyāṃ saṃtarjayāmāsa yadā vaivasvato yamaḥ |
taṃ śaśāpa tataḥ krodhācchāyā tu kaluṣīkṛtā

चरणः पततामेष तवेति भृशरोषितः ।
यमस्ततः पितुस्सर्वं प्रांजलिः प्रत्यवेदयत्

caraṇaḥ patatāmeṣa taveti bhṛśaroṣitaḥ |
yamastataḥ pitussarvaṃ prāṃjaliḥ pratyavedayat

भृशं शाप भयोद्विग्नस्संज्ञावाक्यैर्विचेष्टितः ।
मात्रा स्नेहेन सर्वेषु वर्तितव्यं सुतेषु वै

bhṛśaṃ śāpa bhayodvignassaṃjñāvākyairviceṣṭitaḥ |
mātrā snehena sarveṣu vartitavyaṃ suteṣu vai

स्नेहमस्मास्वपाकृत्य कनीयांसं बिभर्ति सा ।
तस्मान्मयोद्यतः पादस्तद्भवान् क्षंतुमर्हति

snehamasmāsvapākṛtya kanīyāṃsaṃ bibharti sā |
tasmānmayodyataḥ pādastadbhavān kṣaṃtumarhati

शप्तोहमस्मि देवेश जनन्या तपतांवर ।
तव प्रसादाच्चरणो न पतेन्मम गोपते

śaptohamasmi deveśa jananyā tapatāṃvara |
tava prasādāccaraṇo na patenmama gopate

असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम् ।
येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम्

asaṃśayaṃ putra mahadbhaviṣyatyatra kāraṇam |
yena tvāmāviśatkrodho dharmajñaṃ satyavādinam

न शक्यते तन्मिथ्या वै कर्त्तुं मातृवचस्तव ।
कृमयो मांसमादाय गमिष्यंति महीतले

na śakyate tanmithyā vai karttuṃ mātṛvacastava |
kṛmayo māṃsamādāya gamiṣyaṃti mahītale

तद्वाक्यं भविता सत्यं त्वं च त्रातौ भविष्यसि ।
कुरु तात न संदेहं मनश्चाश्वास्य स्वं प्रभो

tadvākyaṃ bhavitā satyaṃ tvaṃ ca trātau bhaviṣyasi |
kuru tāta na saṃdehaṃ manaścāśvāsya svaṃ prabho

इत्युक्त्वा तनयं सूर्यो यमसंज्ञं मुनीश्वर ।
आदित्यश्चाब्रवीत्तान्त्तु छायां क्रोधसमन्वितः

ityuktvā tanayaṃ sūryo yamasaṃjñaṃ munīśvara |
ādityaścābravīttānttu chāyāṃ krodhasamanvitaḥ

हे प्रिये कुमते चंडि किं त्वयाऽऽचरितं किल ।
किं तु मेऽभ्यधिकः स्नेह एतदाख्यातुमर्हसि

he priye kumate caṃḍi kiṃ tvayā''caritaṃ kila |
kiṃ tu me'bhyadhikaḥ sneha etadākhyātumarhasi

सा रवेर्वचनं श्रुत्वा यथा तथ्यं न्यवेदयत् ।
निर्दग्धा कामरविणा सांत्वयामास वै तदा

sā ravervacanaṃ śrutvā yathā tathyaṃ nyavedayat |
nirdagdhā kāmaraviṇā sāṃtvayāmāsa vai tadā

तवातितेजसा दग्धा इदं रूपं न शोभते ।
असहंती च तत्संज्ञा वने वसति शाद्वले

tavātitejasā dagdhā idaṃ rūpaṃ na śobhate |
asahaṃtī ca tatsaṃjñā vane vasati śādvale

श्लाघ्या योगबलोपेता योगमासाद्य गोपते ।
अनुकूलस्तु देवेश संदिश्यात्ममयं मतम्

ślāghyā yogabalopetā yogamāsādya gopate |
anukūlastu deveśa saṃdiśyātmamayaṃ matam

रूपं निवर्तयाम्यद्य तव कांतं करोम्यहम् ।
(सूत उवाच)
तच्छ्रुत्वाऽपगतः क्रोधो मार्तण्डस्य विवस्वतः

rūpaṃ nivartayāmyadya tava kāṃtaṃ karomyaham |
(sūta uvāca)
tacchrutvā'pagataḥ krodho mārtaṇḍasya vivasvataḥ

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास वै मुनिः ।
ततो विभ्राजितं रूप तेजसा संवृतेन च

bhramimāropya tattejaḥ śātayāmāsa vai muniḥ |
tato vibhrājitaṃ rūpa tejasā saṃvṛtena ca

कृतं कांततरं रूपं त्वष्ट्रा तच्छुशुभे तदा ।
ततोभियोगमास्थाय स्वां भार्य्यां हि ददर्श ह

kṛtaṃ kāṃtataraṃ rūpaṃ tvaṣṭrā tacchuśubhe tadā |
tatobhiyogamāsthāya svāṃ bhāryyāṃ hi dadarśa ha

अधृष्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च ।
सोऽश्वरूपं समास्थाय गत्वा तां मैथुनेच्छया

adhṛṣyāṃ sarvabhūtānāṃ tejasā niyamena ca |
so'śvarūpaṃ samāsthāya gatvā tāṃ maithunecchayā

मैथुनाय विचेष्टंतीं परपुंसोभिशंकया ।
मुखतो नासिकायां तु शुक्रं तत् व्यदधान्मुने

maithunāya viceṣṭaṃtīṃ parapuṃsobhiśaṃkayā |
mukhato nāsikāyāṃ tu śukraṃ tat vyadadhānmune

देवौ ततः प्रजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ ।
नासत्यौ तौ च दस्रौ च स्मृतौ द्वावश्विनावपि

devau tataḥ prajāyetāmaśvinau bhiṣajāṃ varau |
nāsatyau tau ca dasrau ca smṛtau dvāvaśvināvapi

तौ तु कांतेन रूपेण दर्शयामास भास्करः ।
आत्मानं सा तु तं दृष्ट्वा प्रहृष्टा पतिमादरात्

tau tu kāṃtena rūpeṇa darśayāmāsa bhāskaraḥ |
ātmānaṃ sā tu taṃ dṛṣṭvā prahṛṣṭā patimādarāt

पत्या तेन गृहं प्रायात्स्वं सती मुदितानना ।
मुमुदातेऽथ तौ प्रीत्या दंपतो पूर्वतोधिकम्

patyā tena gṛhaṃ prāyātsvaṃ satī muditānanā |
mumudāte'tha tau prītyā daṃpato pūrvatodhikam

यमस्तु कर्मणा तेन भृशं पीडितमानसः ।
धर्मेण रंजयामास धर्मराज इमा प्रजाः

yamastu karmaṇā tena bhṛśaṃ pīḍitamānasaḥ |
dharmeṇa raṃjayāmāsa dharmarāja imā prajāḥ

लेभे स कर्मणा तेन धर्मराजो महाद्युतिः ।
पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च

lebhe sa karmaṇā tena dharmarājo mahādyutiḥ |
pitṝṇāmādhipatyaṃ ca lokapālatvameva ca

मनुः प्रजापतिस्त्वासीत्सावर्णिस्स तपोधनः ।
भाव्यः स कर्मणा तेन मनोस्सावर्णिकेंतरे

manuḥ prajāpatistvāsītsāvarṇissa tapodhanaḥ |
bhāvyaḥ sa karmaṇā tena manossāvarṇikeṃtare

मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः ।
यवीयसी तयोर्या तु यमी कन्या यशस्विनी

merupṛṣṭhe tapo ghoramadyāpi carate prabhuḥ |
yavīyasī tayoryā tu yamī kanyā yaśasvinī

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपा वनी ।
मनुरित्युच्यते लोके सावर्णिरिति चोच्यते

abhavatsā saricchreṣṭhā yamunā lokapā vanī |
manurityucyate loke sāvarṇiriti cocyate

य इदं जन्म देवानां शृणुयाद्धारयेत्तु वा ।
आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयात्सुमहद्यशः

ya idaṃ janma devānāṃ śṛṇuyāddhārayettu vā |
āpadaṃ prāpya mucyeta prāpnuyātsumahadyaśaḥ