अध्याय 25: शिव पार्वती को मृत्यु के लक्षण बताते हैं

सनत्कुमार सर्वज्ञ त्वत्सकाशान्मया मुने ।
स्त्रीस्वभावः श्रुतः प्रीत्या कालज्ञानं वदस्व मे

sanatkumāra sarvajña tvatsakāśānmayā mune |
strīsvabhāvaḥ śrutaḥ prītyā kālajñānaṃ vadasva me

इदमेव पुराऽपृच्छत्पार्वती परमेश्वरम् ।
श्रुत्वा नानाकथां दिव्यां प्रसन्ना सुप्रणम्य तम्

idameva purā'pṛcchatpārvatī parameśvaram |
śrutvā nānākathāṃ divyāṃ prasannā supraṇamya tam

भगवंस्त्वत्प्रसादेन ज्ञातं मे सकलं मतम् ।
यथार्चनं तु ते देव यैर्मंत्रैश्च यथाविधि

bhagavaṃstvatprasādena jñātaṃ me sakalaṃ matam |
yathārcanaṃ tu te deva yairmaṃtraiśca yathāvidhi

अद्यापि संशयस्त्वेकः कालचक्रं प्रति प्रभो ।
मृत्युचिह्नं यथा देव किं प्रमाणं यथायुषः

adyāpi saṃśayastvekaḥ kālacakraṃ prati prabho |
mṛtyucihnaṃ yathā deva kiṃ pramāṇaṃ yathāyuṣaḥ

तथा कथय मे नाथ यद्यहं तव वल्लभा ।
इति पृष्टस्तया देव्या प्रत्युवाच महेश्वरः

tathā kathaya me nātha yadyahaṃ tava vallabhā |
iti pṛṣṭastayā devyā pratyuvāca maheśvaraḥ

सत्यं ते कथयिष्यामि शास्त्रं सर्वोत्तमं प्रिये ।
येन शास्त्रेण देवेशि नरैः कालः प्रबुध्यते

satyaṃ te kathayiṣyāmi śāstraṃ sarvottamaṃ priye |
yena śāstreṇa deveśi naraiḥ kālaḥ prabudhyate

अहः पक्षं तथा मासमृतुं चायनवत्सरौ ।
स्थूलसूक्ष्मगतैश्चिह्नैर्बहिरंतर्गतैस्तथा

ahaḥ pakṣaṃ tathā māsamṛtuṃ cāyanavatsarau |
sthūlasūkṣmagataiścihnairbahiraṃtargataistathā

तत्तेहं सम्प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वेन सुन्दरि ।
लोकानामुपकारार्थं वैराग्यार्थमुमेऽधुना

tattehaṃ sampravakṣyāmi śṛṇu tattvena sundari |
lokānāmupakārārthaṃ vairāgyārthamume'dhunā

अकस्मात्पांडुरं देहमूर्द्ध्वरागं समंततः ।
तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

akasmātpāṃḍuraṃ dehamūrddhvarāgaṃ samaṃtataḥ |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye

मुखं कर्णौ तथा चक्षुर्जिह्वास्तम्भो यदा भवेत् ।
तदा मृत्युं विजानीयात्षण्मासाभ्यन्तरे प्रिये

mukhaṃ karṇau tathā cakṣurjihvāstambho yadā bhavet |
tadā mṛtyuṃ vijānīyātṣaṇmāsābhyantare priye

रौरवानुगतं भद्र ध्वनिं नाकर्णयेद्द्रुतम् ।
षण्मासाभ्यंतरे मृत्युर्ज्ञातव्यः कालवेदिभिः

rauravānugataṃ bhadra dhvaniṃ nākarṇayeddrutam |
ṣaṇmāsābhyaṃtare mṛtyurjñātavyaḥ kālavedibhiḥ

रविसोमाग्निसंयोगाद्यदोद्योतं न पश्यति ।
कृष्णं सर्वं समस्तं च षण्मासं जीवितं तथा

ravisomāgnisaṃyogādyadodyotaṃ na paśyati |
kṛṣṇaṃ sarvaṃ samastaṃ ca ṣaṇmāsaṃ jīvitaṃ tathā

वामहस्तो यदा देवि सप्ताहं स्पंदते प्रिये ।
जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

vāmahasto yadā devi saptāhaṃ spaṃdate priye |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ

उन्मीलयति गात्राणि तालुकं शुष्यते यदा ।
जीवितं तु तदा तस्य मासमेकं न संशयः

unmīlayati gātrāṇi tālukaṃ śuṣyate yadā |
jīvitaṃ tu tadā tasya māsamekaṃ na saṃśayaḥ

नासा तु स्रवते यस्य त्रिदोषे पक्षजीवितम् ।
वक्त्रं कंठं च शुष्येत षण्मासांते गतायुषः

nāsā tu sravate yasya tridoṣe pakṣajīvitam |
vaktraṃ kaṃṭhaṃ ca śuṣyeta ṣaṇmāsāṃte gatāyuṣaḥ

स्थूलजिह्वा भवेद्यस्य द्विजाः क्लिद्यंति भामिनि ।
षण्मासाज्जायते मृत्युश्चिह्नैस्तैरुपलक्षयेत्

sthūlajihvā bhavedyasya dvijāḥ klidyaṃti bhāmini |
ṣaṇmāsājjāyate mṛtyuścihnaistairupalakṣayet

अंबुतैलघृतस्थं तु दर्पणे वरवर्णिनि ।
न पश्यति यदात्मानं विकृतं पलमेव च

aṃbutailaghṛtasthaṃ tu darpaṇe varavarṇini |
na paśyati yadātmānaṃ vikṛtaṃ palameva ca

षण्मासायुस्स विज्ञेयः कालचक्रं विजानता ।
अन्यच्च शृणु देवेशि येन मृत्युर्विबुद्ध्यते

ṣaṇmāsāyussa vijñeyaḥ kālacakraṃ vijānatā |
anyacca śṛṇu deveśi yena mṛtyurvibuddhyate

शिरोहीनां यदा छायां स्वकीयामुपलक्षयेत् ।
अथवा छायया हीनं मासमेकं न जीवति

śirohīnāṃ yadā chāyāṃ svakīyāmupalakṣayet |
athavā chāyayā hīnaṃ māsamekaṃ na jīvati

आंगिकानि मयोक्तानि मृत्युचिह्नानि पार्वति ।
बाह्यस्थानि ब्रुवे भद्रे चिह्नानि शृणु सांप्रतम्

āṃgikāni mayoktāni mṛtyucihnāni pārvati |
bāhyasthāni bruve bhadre cihnāni śṛṇu sāṃpratam

रश्मिहीनं यदा देवि भवेत्सोमार्कमण्डलम् ।
दृश्यते पाटलाकारं मासार्दे्धेन विपद्यते

raśmihīnaṃ yadā devi bhavetsomārkamaṇḍalam |
dṛśyate pāṭalākāraṃ māsārdedhena vipadyate

अरुंधती महायानमिंदुलक्षणवर्जितम् ।
अदृष्टतारको योऽसौ मासमेकं स जीवति

aruṃdhatī mahāyānamiṃdulakṣaṇavarjitam |
adṛṣṭatārako yo'sau māsamekaṃ sa jīvati

दृष्टे ग्रहे च दिङ्मोहः षण्मासाज्जायते ध्रुवम् ।
उतथ्यं न ध्रुवं पश्येद्यदि वा रविमण्डलम्

dṛṣṭe grahe ca diṅmohaḥ ṣaṇmāsājjāyate dhruvam |
utathyaṃ na dhruvaṃ paśyedyadi vā ravimaṇḍalam

रात्रौ धनुर्यदापश्येन्मध्याह्ने चोल्कपातनम् ।
वेष्ट्यते गृध्रकाकैश्च षण्मासायुर्न संशयः

rātrau dhanuryadāpaśyenmadhyāhne colkapātanam |
veṣṭyate gṛdhrakākaiśca ṣaṇmāsāyurna saṃśayaḥ

ऋषयस्स्वर्गपंथाश्च दृश्यंते नैव चाम्बरे ।
षण्मासायुर्विजनीयात्पुरुषैः कालवेदिभिः

ṛṣayassvargapaṃthāśca dṛśyaṃte naiva cāmbare |
ṣaṇmāsāyurvijanīyātpuruṣaiḥ kālavedibhiḥ

अकस्माद्राहुणा ग्रस्तं सूर्यं वा सोममेव च ।
दिक्चक्रं भ्रांतवत्पश्येत्षण्मासान्म्रियते स्फुटम्

akasmādrāhuṇā grastaṃ sūryaṃ vā somameva ca |
dikcakraṃ bhrāṃtavatpaśyetṣaṇmāsānmriyate sphuṭam

नीलाभिर्मक्षिकाभिश्च ह्यकस्माद्वेष्ट्यते पुमान् ।
मासमेकं हि तस्यायुर्ज्ञातव्यं परमार्थतः

nīlābhirmakṣikābhiśca hyakasmādveṣṭyate pumān |
māsamekaṃ hi tasyāyurjñātavyaṃ paramārthataḥ

गृध्रः काकः कपोतश्च शिरश्चाक्रम्य तिष्ठति ।
शीघ्रं तु म्रियते जंतुर्मासैकेन न संशयः

gṛdhraḥ kākaḥ kapotaśca śiraścākramya tiṣṭhati |
śīghraṃ tu mriyate jaṃturmāsaikena na saṃśayaḥ

एवं चारिष्टभेदस्तु बाह्यस्थः समुदाहृतः ।
मानुषाणां हितार्थाय संक्षेपेण वदाम्यहम्

evaṃ cāriṣṭabhedastu bāhyasthaḥ samudāhṛtaḥ |
mānuṣāṇāṃ hitārthāya saṃkṣepeṇa vadāmyaham

हस्तयोरुभयोर्देवि यथा कालं विजानते ।
वामदक्षिणयोर्मध्ये प्रत्यक्षं चेत्युदाहृतम्

hastayorubhayordevi yathā kālaṃ vijānate |
vāmadakṣiṇayormadhye pratyakṣaṃ cetyudāhṛtam

एवं पक्षौ स्थितौ द्वौ तु समासात्सुरसुंदरि ।
शुचिर्भूत्वा स्मरन्देवं सुस्नातस्संयतेन्द्रियः

evaṃ pakṣau sthitau dvau tu samāsātsurasuṃdari |
śucirbhūtvā smarandevaṃ susnātassaṃyatendriyaḥ

हस्तौ प्रक्षाल्य दुग्धेनालक्तकेन विमर्दयेत् ।
गंधैः पुष्पैः करौ कृत्वा मृगयेच्च शुभाशुभम्

hastau prakṣālya dugdhenālaktakena vimardayet |
gaṃdhaiḥ puṣpaiḥ karau kṛtvā mṛgayecca śubhāśubham

कनिष्ठामादितः कृत्वा यावदंगुष्ठकं प्रिये ।
पर्वत्रयक्रमेणैव हस्तयोरुभयोरपि

kaniṣṭhāmāditaḥ kṛtvā yāvadaṃguṣṭhakaṃ priye |
parvatrayakrameṇaiva hastayorubhayorapi

प्रतिपदादिविन्यस्य तिथिं प्रतिपदादितः ॥ ।
संपुटाकारहस्तौ तु पूर्वदिङ्मुखसंस्थितः

pratipadādivinyasya tithiṃ pratipadāditaḥ || |
saṃpuṭākārahastau tu pūrvadiṅmukhasaṃsthitaḥ

स्मरेन्नवात्मकं मंत्रं यावदष्टोत्तरं शतम् ।
निरीक्षयेत्ततो हस्तौ प्रतिपर्वणि यत्नतः

smarennavātmakaṃ maṃtraṃ yāvadaṣṭottaraṃ śatam |
nirīkṣayettato hastau pratiparvaṇi yatnataḥ

तस्मिन्पर्वणि सा रेखा दृश्यते भृंगसन्निभा ।
तत्तिथौ हि मृतिर्ज्ञेया कृष्णे शुक्ले तथा प्रिये

tasminparvaṇi sā rekhā dṛśyate bhṛṃgasannibhā |
tattithau hi mṛtirjñeyā kṛṣṇe śukle tathā priye

अधुना नादजं वक्ष्ये संक्षेपात्काललक्षणम् ।
गमागमं विदित्वा तु कर्म कुर्याञ्छृणु प्रिये

adhunā nādajaṃ vakṣye saṃkṣepātkālalakṣaṇam |
gamāgamaṃ viditvā tu karma kuryāñchṛṇu priye

आत्मविज्ञानं सुश्रोणि चारं ज्ञात्वा तु यत्नतः ।
क्षणं त्रुटिर्लवं चैव निमेषं काष्ठकालिकम्

ātmavijñānaṃ suśroṇi cāraṃ jñātvā tu yatnataḥ |
kṣaṇaṃ truṭirlavaṃ caiva nimeṣaṃ kāṣṭhakālikam

मुहूर्तकं त्वहोरात्रं पक्षमासर्तुवत्सरम् ।
अब्दं युगं तथा कल्पं महाकल्पं तथैव च

muhūrtakaṃ tvahorātraṃ pakṣamāsartuvatsaram |
abdaṃ yugaṃ tathā kalpaṃ mahākalpaṃ tathaiva ca

एवं स हरते कालः परिपाट्या सदाशिवः ।
वामदक्षिणमध्ये तु पथि त्रयमिदं स्मृतम्

evaṃ sa harate kālaḥ paripāṭyā sadāśivaḥ |
vāmadakṣiṇamadhye tu pathi trayamidaṃ smṛtam

दिनानि पंच चारभ्य पंचविंशद्दिनावधि ।
वामाचारगतौ नादः प्रमाणं कथितं तव

dināni paṃca cārabhya paṃcaviṃśaddināvadhi |
vāmācāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kathitaṃ tava

भूतरंध्रदिशश्चैव ध्वजश्च वरवर्णिनि ।
वामचारगतौ नादः प्रमाणं कालवेदिनः

bhūtaraṃdhradiśaścaiva dhvajaśca varavarṇini |
vāmacāragatau nādaḥ pramāṇaṃ kālavedinaḥ

ऋतोर्विकारभूताश्च गुणास्तत्रैव भामिनि ।
प्रमाणं दक्षिणं प्रोक्तं ज्ञातव्यं प्राणवेदिभिः

ṛtorvikārabhūtāśca guṇāstatraiva bhāmini |
pramāṇaṃ dakṣiṇaṃ proktaṃ jñātavyaṃ prāṇavedibhiḥ

भूतसंख्या यदा प्राणान्वहंते च इडादयः ।
वर्षस्याभ्यंतरे तस्य जीवितं हि न संशयः

bhūtasaṃkhyā yadā prāṇānvahaṃte ca iḍādayaḥ |
varṣasyābhyaṃtare tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ

दशघस्रप्रवाहेण ह्यब्दमानं स जीवति ।
पंचदशप्रवाहेण ह्यब्दमेकं गतायुषम्

daśaghasrapravāheṇa hyabdamānaṃ sa jīvati |
paṃcadaśapravāheṇa hyabdamekaṃ gatāyuṣam

विंशद्दिनप्रवाहेण षण्मासं लक्षयेत्तदा ।
पंचविंशद्दिनमितं वहते वामनाडिका

viṃśaddinapravāheṇa ṣaṇmāsaṃ lakṣayettadā |
paṃcaviṃśaddinamitaṃ vahate vāmanāḍikā

जीवितं तु तदा तस्य त्रिमासं हि गतायुषः ।
षड्विंशद्दिनमानेन मासद्वयमुदाहृतम्

jīvitaṃ tu tadā tasya trimāsaṃ hi gatāyuṣaḥ |
ṣaḍviṃśaddinamānena māsadvayamudāhṛtam

सप्तविंशद्दिनमितं वहतेत्यतिविश्रमा ।
मासमेकं समाख्यातं जीवितं वामगोचरे

saptaviṃśaddinamitaṃ vahatetyativiśramā |
māsamekaṃ samākhyātaṃ jīvitaṃ vāmagocare

एतत्प्रमाणं विज्ञेयं वामवायुप्रमाणतः ।
सव्येतरे दिनान्येव चत्वारश्चानुपूर्वशः

etatpramāṇaṃ vijñeyaṃ vāmavāyupramāṇataḥ |
savyetare dinānyeva catvāraścānupūrvaśaḥ

चतुस्स्थाने स्थिता देवि षोडशैताः प्रकीर्तिताः ।
तेषां प्रमाणं वक्ष्यामि साम्प्रतं हि यथार्थतः

catussthāne sthitā devi ṣoḍaśaitāḥ prakīrtitāḥ |
teṣāṃ pramāṇaṃ vakṣyāmi sāmprataṃ hi yathārthataḥ

षड्दिनान्यादितः कृत्वा संख्यायाश्च यथाविधि ।
एतदंतर्गते चैव वामरंध्रे प्रकाशितम्

ṣaḍdinānyāditaḥ kṛtvā saṃkhyāyāśca yathāvidhi |
etadaṃtargate caiva vāmaraṃdhre prakāśitam

षड्दिनानि यदा रूढं द्विवर्षं च स जीवति ।
मासानष्टौ विजानीयाद्दिनान्यष्ट च तानि तु

ṣaḍdināni yadā rūḍhaṃ dvivarṣaṃ ca sa jīvati |
māsānaṣṭau vijānīyāddinānyaṣṭa ca tāni tu

प्राणः सप्तदशे चैव विद्धि वर्षं न संशयः ।
सप्तमासान्विजानीयाद्दिनैः षड्भिर्न संशयः

prāṇaḥ saptadaśe caiva viddhi varṣaṃ na saṃśayaḥ |
saptamāsānvijānīyāddinaiḥ ṣaḍbhirna saṃśayaḥ

अष्टघस्रप्रभेदेन द्विवर्षं हि स जीवति ।
चतुर्मासा हि विज्ञेयाश्चतुर्विंशद्दिनावधिः

aṣṭaghasraprabhedena dvivarṣaṃ hi sa jīvati |
caturmāsā hi vijñeyāścaturviṃśaddināvadhiḥ

यदा नवदिनं प्राणा वहंत्येव त्रिमासकम् ।
मासद्वयं च द्वे मासे दिना द्वादश कीर्तिताः

yadā navadinaṃ prāṇā vahaṃtyeva trimāsakam |
māsadvayaṃ ca dve māse dinā dvādaśa kīrtitāḥ

पूर्ववत्कथिता ये तु कालं तेषां तु पूर्वकम् ।
अवांतरदिना ये तु तेन मासेन कथ्यते

pūrvavatkathitā ye tu kālaṃ teṣāṃ tu pūrvakam |
avāṃtaradinā ye tu tena māsena kathyate

एकादश प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।
मासा नव तथा प्रोक्ता दिनान्यष्टमितान्यपि

ekādaśa pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsā nava tathā proktā dinānyaṣṭamitānyapi

द्वादशेन प्रवाहेण वर्षमेकं स जीवति ।
मासान् सप्त विजानीयात्षड्घस्रांश्चाप्युदाहरेत्

dvādaśena pravāheṇa varṣamekaṃ sa jīvati |
māsān sapta vijānīyātṣaḍghasrāṃścāpyudāharet

नाडी यदा च वहति त्रयोदशदिनावधि ।
सम्वत्सरं भवेत्तस्य चतुर्मासाः प्रकीर्तिताः

nāḍī yadā ca vahati trayodaśadināvadhi |
samvatsaraṃ bhavettasya caturmāsāḥ prakīrtitāḥ

चतुर्विशद्दिनं शेषं जीवितं च न संशयः ।
प्राणवाहा यदा वामे चतुर्द्दशदिनानि तु

caturviśaddinaṃ śeṣaṃ jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ |
prāṇavāhā yadā vāme caturddaśadināni tu

सम्वत्सरं भवेत्तस्य मासाः षट् च प्रकीर्तिताः ।
चतुर्विंशद्दिनान्येव जीवितं च न संशयः

samvatsaraṃ bhavettasya māsāḥ ṣaṭ ca prakīrtitāḥ |
caturviṃśaddinānyeva jīvitaṃ ca na saṃśayaḥ

पंचदशप्रवाहेण नव मासान्स जीवति ।
चतुर्विशद्दिनान्येव कथितं कालवेदिभिः

paṃcadaśapravāheṇa nava māsānsa jīvati |
caturviśaddinānyeva kathitaṃ kālavedibhiḥ

षोडशाहप्रवाहेण दशमासान्स जीवति ।
चतुर्विशद्दिनाधिक्यं कथितं कालवेदिभिः

ṣoḍaśāhapravāheṇa daśamāsānsa jīvati |
caturviśaddinādhikyaṃ kathitaṃ kālavedibhiḥ

सप्तदशप्रवाहेण नवमासैर्गतायुषम् ।
अष्टादशदिनान्यत्र कथितं साधकेश्वरि

saptadaśapravāheṇa navamāsairgatāyuṣam |
aṣṭādaśadinānyatra kathitaṃ sādhakeśvari

वामचारं यदा देवि ह्यष्टादशदिनावधिः ।
जीवितं चाष्टमासं तु घस्रा द्वादश कीर्तिताः

vāmacāraṃ yadā devi hyaṣṭādaśadināvadhiḥ |
jīvitaṃ cāṣṭamāsaṃ tu ghasrā dvādaśa kīrtitāḥ

चतुर्विंशद्दिनान्यत्र निश्चयेनावधारय ।
प्राणवाहो यदा देवि त्रयोविंशद्दिनावधिः

caturviṃśaddinānyatra niścayenāvadhāraya |
prāṇavāho yadā devi trayoviṃśaddināvadhiḥ

चत्वारः कथिता मासाः षड्दिनानि तथोत्तरे ।
चतुर्विंशप्रवाहेण त्रीन्मासांश्च स जीवति

catvāraḥ kathitā māsāḥ ṣaḍdināni tathottare |
caturviṃśapravāheṇa trīnmāsāṃśca sa jīvati

दिनान्यत्र दशाष्टौ च संहरंत्येव चारतः ।
अवांतरदिने यस्तु संक्षेपात्ते प्रकीर्तितः

dinānyatra daśāṣṭau ca saṃharaṃtyeva cārataḥ |
avāṃtaradine yastu saṃkṣepātte prakīrtitaḥ

वामचारः समाख्यातो दक्षिणं शृणु सांप्रतम् ।
अष्टाविंशप्रवाहेण तिथिमानेन जीवति

vāmacāraḥ samākhyāto dakṣiṇaṃ śṛṇu sāṃpratam |
aṣṭāviṃśapravāheṇa tithimānena jīvati

प्रवाहेण दशाहेन तत्संस्थेन विपद्यते ।
त्रिंशद्धस्रप्रवाहेन पञ्चाहेन विपद्यते

pravāheṇa daśāhena tatsaṃsthena vipadyate |
triṃśaddhasrapravāhena pañcāhena vipadyate

एकत्रिंशद्यदा देवि वहते च निरंतरम् ।
दिनत्रयं तदा तस्य जीवितं हि न संशयः

ekatriṃśadyadā devi vahate ca niraṃtaram |
dinatrayaṃ tadā tasya jīvitaṃ hi na saṃśayaḥ

द्वात्रिंशत्प्राणसंख्या च यदा हि वहते रविः ।
तदा तु जीवितं तस्य द्विदिनं हि न संशयः

dvātriṃśatprāṇasaṃkhyā ca yadā hi vahate raviḥ |
tadā tu jīvitaṃ tasya dvidinaṃ hi na saṃśayaḥ

दक्षिणः कथितः प्राणो मध्यस्थं कथयामि ते ।
एकभागगतो वायुप्रवाहो मुखमण्डले

dakṣiṇaḥ kathitaḥ prāṇo madhyasthaṃ kathayāmi te |
ekabhāgagato vāyupravāho mukhamaṇḍale

धावमानप्रवाहेण दिनमेकं स जीवति ।
चक्रमे तत्परासोर्हि पुराविद्भिरुदाहृतम्

dhāvamānapravāheṇa dinamekaṃ sa jīvati |
cakrame tatparāsorhi purāvidbhirudāhṛtam

एतत्ते कथितं देवि कालचक्रं गतायुषः ।
लोकानां च हितार्थाय किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

etatte kathitaṃ devi kālacakraṃ gatāyuṣaḥ |
lokānāṃ ca hitārthāya kimanyacchrotumicchasi