अध्याय 24: नारद और अप्सरा पंचचूडा का संवाद

कुत्सितं योषिदर्थं यत्संप्रोक्तं पंचचूडया ।
तन्मे ब्रूहि समासेन यदि तुष्टोऽसि मे मुने

kutsitaṃ yoṣidarthaṃ yatsaṃproktaṃ paṃcacūḍayā |
tanme brūhi samāsena yadi tuṣṭo'si me mune

स्त्रीणां स्वभावं वक्ष्यामि शृणु विप्र यथातथम् ।
यस्य श्रवणमात्रेण भवेद्वैराग्यमुत्तमम्

strīṇāṃ svabhāvaṃ vakṣyāmi śṛṇu vipra yathātatham |
yasya śravaṇamātreṇa bhavedvairāgyamuttamam

स्त्रियो मूलं हि दोषाणां लघुचित्ताः सदा मुने ।
तदासक्तिर्न कर्तव्या मोक्षेप्सुभिरतन्द्रितैः

striyo mūlaṃ hi doṣāṇāṃ laghucittāḥ sadā mune |
tadāsaktirna kartavyā mokṣepsubhiratandritaiḥ

अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् ।
नारदस्य च संवादं पुंश्चल्या पंचचूडया

atrāpyudāharaṃtīmamitihāsaṃ purātanam |
nāradasya ca saṃvādaṃ puṃścalyā paṃcacūḍayā

लोकान्परिचरन्धीमान्देवर्षिर्नारदः पुरा ।
ददर्शाप्सरसं बालां पंचचूडामनुत्तमाम्

lokānparicarandhīmāndevarṣirnāradaḥ purā |
dadarśāpsarasaṃ bālāṃ paṃcacūḍāmanuttamām

पप्रच्छाप्सरसं सुभ्रूं नारदो मुनिसत्तमः ।
संशयो हृदि मे कश्चित्तन्मे ब्रूहि सुमध्यमे

papracchāpsarasaṃ subhrūṃ nārado munisattamaḥ |
saṃśayo hṛdi me kaścittanme brūhi sumadhyame

एवमुक्ता तु सा विप्रं प्रत्युवाच वराप्सरा ।
विषये सति वक्ष्यामि समर्थां मन्यसेऽथ माम्

evamuktā tu sā vipraṃ pratyuvāca varāpsarā |
viṣaye sati vakṣyāmi samarthāṃ manyase'tha mām

न त्वामविषये भद्रे नियोक्ष्यामि कथंचन ।
स्त्रीणां स्वभावमिच्छामि त्वत्तः श्रोतुं सुमध्यमे

na tvāmaviṣaye bhadre niyokṣyāmi kathaṃcana |
strīṇāṃ svabhāvamicchāmi tvattaḥ śrotuṃ sumadhyame

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य देवर्षेरप्सरोत्तमा ।
प्रत्युवाच मुनीशं तं देवर्षिं मुनिसत्तमम्

etacchrutvā vacastasya devarṣerapsarottamā |
pratyuvāca munīśaṃ taṃ devarṣiṃ munisattamam

मुने शृणु न शक्या स्त्री सती वै निंदितुं स्त्रिया ।
विदितास्ते स्त्रियो याश्च यादृश्यश्च स्वभावतः

mune śṛṇu na śakyā strī satī vai niṃdituṃ striyā |
viditāste striyo yāśca yādṛśyaśca svabhāvataḥ

न मामर्हसि देवर्षे नियोक्तुं प्रश्नमीदृशम् ।
इत्युक्त्वा साऽभवत्तूष्णीं पंचचूडाप्सरोवरा

na māmarhasi devarṣe niyoktuṃ praśnamīdṛśam |
ityuktvā sā'bhavattūṣṇīṃ paṃcacūḍāpsarovarā

अथ देवर्षिवर्यो हि श्रुत्वा तद्वाक्यमुत्तमम् ।
प्रत्युवाच पुनस्तां वै लोकानां हितकाम्यया

atha devarṣivaryo hi śrutvā tadvākyamuttamam |
pratyuvāca punastāṃ vai lokānāṃ hitakāmyayā

मृषावादे भवेद्दोषस्सत्ये दोषो न विद्यते ।
इति जानीहि सत्यं त्वं वदातस्तत्सुमध्यमे

mṛṣāvāde bhaveddoṣassatye doṣo na vidyate |
iti jānīhi satyaṃ tvaṃ vadātastatsumadhyame

इत्युक्ता सा कृतमती रभसा चारुहासिनी ।
स्त्रीदोषाञ्शाश्वतान्सत्यान्भाषितुं संप्रचक्रमे

ityuktā sā kṛtamatī rabhasā cāruhāsinī |
strīdoṣāñśāśvatānsatyānbhāṣituṃ saṃpracakrame

कुलीना नाथवंत्यश्च रूपवंत्यश्च योषितः ।
मर्यादासु न तिष्ठंति स दोषः स्त्रीषु नारद

kulīnā nāthavaṃtyaśca rūpavaṃtyaśca yoṣitaḥ |
maryādāsu na tiṣṭhaṃti sa doṣaḥ strīṣu nārada

न स्त्रीभ्यः किंचिदन्यद्वै पापीयस्तरमस्ति हि ।
स्त्रियो मूलं हि पापानां तथा त्वमपि वेत्थ ह

na strībhyaḥ kiṃcidanyadvai pāpīyastaramasti hi |
striyo mūlaṃ hi pāpānāṃ tathā tvamapi vettha ha

समाज्ञातानर्थवतः प्रतिरूपान् यथेप्सितान् ।
यतीनन्तरमासाद्य नालं नार्य्यः प्रतीक्षितुम्

samājñātānarthavataḥ pratirūpān yathepsitān |
yatīnantaramāsādya nālaṃ nāryyaḥ pratīkṣitum

असद्धर्मस्त्वयं स्त्रीणामस्माकं भवति प्रभो ।
पापीयसो नरान् यद्वै लज्जां त्यक्त्वा भजामहे

asaddharmastvayaṃ strīṇāmasmākaṃ bhavati prabho |
pāpīyaso narān yadvai lajjāṃ tyaktvā bhajāmahe

स्त्रियं च यः प्रार्थयते सन्निकर्षं च गच्छति ।
ईषच्च कुरुते सेवां तमेवेच्छति योषितः

striyaṃ ca yaḥ prārthayate sannikarṣaṃ ca gacchati |
īṣacca kurute sevāṃ tamevecchati yoṣitaḥ

अनर्थित्वान्मनुष्याणां भयात्पतिजनस्य च ।
मर्यादायाममर्यादाः स्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु

anarthitvānmanuṣyāṇāṃ bhayātpatijanasya ca |
maryādāyāmamaryādāḥ striyastiṣṭhaṃti bhartṛṣu

नासां कश्चिदमान्योऽस्ति नासां वयसि निश्चयः ।
सुरूपं वा कुरूपं वा पुमांसमुपभुंजते

nāsāṃ kaścidamānyo'sti nāsāṃ vayasi niścayaḥ |
surūpaṃ vā kurūpaṃ vā pumāṃsamupabhuṃjate

न भयादथ वाक्रोशान्नार्थहेतोः कथंचन ।
न ज्ञातिकुलसम्बन्धास्त्रियस्तिष्ठंति भर्तृषु

na bhayādatha vākrośānnārthahetoḥ kathaṃcana |
na jñātikulasambandhāstriyastiṣṭhaṃti bhartṛṣu

यौवने वर्तमानानामिष्टाभरणवाससाम् ।
नारीणां स्वैरवृत्तीनां स्पृहयन्ति कुलस्त्रियः

yauvane vartamānānāmiṣṭābharaṇavāsasām |
nārīṇāṃ svairavṛttīnāṃ spṛhayanti kulastriyaḥ

या हि शश्वद्बहुमता रक्ष्यन्ते दयिताः स्त्रियः ।
अपि ताः सम्प्रसज्जन्ते कुब्जान्धजडवामने

yā hi śaśvadbahumatā rakṣyante dayitāḥ striyaḥ |
api tāḥ samprasajjante kubjāndhajaḍavāmane

पंगुष्वपि च देवर्षे ये चान्ये कुत्सिता नराः ।
स्त्रीणामगम्यो लोकेषु नास्ति कश्चिन्महामुने

paṃguṣvapi ca devarṣe ye cānye kutsitā narāḥ |
strīṇāmagamyo lokeṣu nāsti kaścinmahāmune

यदि पुंसां गतिर्ब्रह्मन्कथंचिन्नोपपद्यते ।
अप्यन्योन्यं प्रवर्तन्ते न च तिष्ठन्ति भर्तृषु

yadi puṃsāṃ gatirbrahmankathaṃcinnopapadyate |
apyanyonyaṃ pravartante na ca tiṣṭhanti bhartṛṣu

अलाभात्पुरुषाणां च भयात्परिजनस्य च ।
वधबन्धभयाच्चैव ता भग्नाशा हि योषितः

alābhātpuruṣāṇāṃ ca bhayātparijanasya ca |
vadhabandhabhayāccaiva tā bhagnāśā hi yoṣitaḥ

चलस्वभाव दुश्चेष्टा दुर्गाह्या भवतस्तथा ।
प्राज्ञस्य पुरुषस्येह यथा रतिपरिग्रहात्

calasvabhāva duśceṣṭā durgāhyā bhavatastathā |
prājñasya puruṣasyeha yathā ratiparigrahāt

नाग्निस्तुष्यति काष्ठानां नापगानां महोदधि ।
नान्तकस्सर्वभूतानां न पुंसां वामलोचनाः

nāgnistuṣyati kāṣṭhānāṃ nāpagānāṃ mahodadhi |
nāntakassarvabhūtānāṃ na puṃsāṃ vāmalocanāḥ

इदमन्यच्च देवर्षे रहस्यं सर्वयोषिताम् ।
दृष्ट्वैव पुरुषं सद्यो योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रियाः

idamanyacca devarṣe rahasyaṃ sarvayoṣitām |
dṛṣṭvaiva puruṣaṃ sadyo yoniḥ praklidyate striyāḥ

सुस्नातं पुरुषं दृष्ट्वा सुगन्धं मलवर्जितम् ।
योनिः प्रक्लिद्यते स्त्रीणां दृतेः पात्रादिवोदकम्

susnātaṃ puruṣaṃ dṛṣṭvā sugandhaṃ malavarjitam |
yoniḥ praklidyate strīṇāṃ dṛteḥ pātrādivodakam

कायानामपि दातारं कर्त्तारं मानसांत्वयोः ।
रक्षितारं न मृष्यंति भर्तारं परमं स्त्रियः

kāyānāmapi dātāraṃ karttāraṃ mānasāṃtvayoḥ |
rakṣitāraṃ na mṛṣyaṃti bhartāraṃ paramaṃ striyaḥ

न कामभोगात्परमान्नालंकारार्थसंचयात् ।
तथा हितं न मन्यन्ते यथा रतिपरिग्रहात्

na kāmabhogātparamānnālaṃkārārthasaṃcayāt |
tathā hitaṃ na manyante yathā ratiparigrahāt

अन्तकश्शमनो मृत्युः पातालं वडवामुखम् ।
क्षुरधारा विषं सर्पो वह्निरित्येकतः स्त्रियः

antakaśśamano mṛtyuḥ pātālaṃ vaḍavāmukham |
kṣuradhārā viṣaṃ sarpo vahnirityekataḥ striyaḥ

यतश्च भूतानि महांति पंच यतश्च लोको विहितो विधात्रा ।
यतः पुमांसः प्रमदाश्च निर्मिताः सदैव दोषः प्रमदासु नारद

yataśca bhūtāni mahāṃti paṃca yataśca loko vihito vidhātrā |
yataḥ pumāṃsaḥ pramadāśca nirmitāḥ sadaiva doṣaḥ pramadāsu nārada

इति श्रुत्वा वचस्तस्या नारदस्तुष्टमानसः ।
तथ्यं मत्वा ततस्तद्वै विरक्तोभूद्धि तासु च

iti śrutvā vacastasyā nāradastuṣṭamānasaḥ |
tathyaṃ matvā tatastadvai viraktobhūddhi tāsu ca

इत्युक्तः स्त्री स्वभावस्ते पंचचूडोक्त आदरात् ।
वैराग्यकारणं व्यास किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि

ityuktaḥ strī svabhāvaste paṃcacūḍokta ādarāt |
vairāgyakāraṇaṃ vyāsa kimanyacchrotumarhasi