अध्याय 2: शिव की आराधना से मनोरथ पाने वाले भक्त

इत्याकर्ण्य मुनेर्वाक्यमुपमन्योर्महात्मनः ।
जातभक्तिर्महादेवे कृष्णः प्रोवाच तं मुनिम्

ityākarṇya munervākyamupamanyormahātmanaḥ |
jātabhaktirmahādeve kṛṣṇaḥ provāca taṃ munim

उपमन्यो मुने तात कृपां कुरु ममोपरि ।
ये ये शिवं समाराध्य कामानापुश्च तान्वद

upamanyo mune tāta kṛpāṃ kuru mamopari |
ye ye śivaṃ samārādhya kāmānāpuśca tānvada

इत्याकर्ण्योपमन्युस्स मुनिश्शैववरो महान् ।
कृष्णवाक्यं सुप्रशस्य प्रत्युवाच कृपानिधिः

ityākarṇyopamanyussa muniśśaivavaro mahān |
kṛṣṇavākyaṃ supraśasya pratyuvāca kṛpānidhiḥ

यैर्यैर्भवाराधनतः प्राप्तो हृत्काम एव हि ।
तांस्तान्भक्तान्प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं वै यदूद्वह

yairyairbhavārādhanataḥ prāpto hṛtkāma eva hi |
tāṃstānbhaktānpravakṣyāmi śṛṇu tvaṃ vai yadūdvaha

शर्वात्सर्वामरैश्वर्य्यं हिरण्यकशिपुः पुरा ।
वर्षाणां दशलक्षाणि सोऽलभच्चन्द्रशेखरात्

śarvātsarvāmaraiśvaryyaṃ hiraṇyakaśipuḥ purā |
varṣāṇāṃ daśalakṣāṇi so'labhaccandraśekharāt

तस्याऽथ पुत्रप्रवरो नन्दनो नाम विश्रुतः ।
स च शर्ववरादिन्द्रं वर्षायुतमधोनयत्

tasyā'tha putrapravaro nandano nāma viśrutaḥ |
sa ca śarvavarādindraṃ varṣāyutamadhonayat

विष्णुचक्रं च तद्धोरं वज्रमाखण्डलस्य च ।
शीर्णं पुराऽभवत्कृष्ण तदंगेषु महाहवे

viṣṇucakraṃ ca taddhoraṃ vajramākhaṇḍalasya ca |
śīrṇaṃ purā'bhavatkṛṣṇa tadaṃgeṣu mahāhave

न शस्त्राणि वहंत्यंगे धर्मतस्तस्य धीमतः ।
ग्रहस्यातिबलस्याजौ चक्रवज्रमुखान्यपि

na śastrāṇi vahaṃtyaṃge dharmatastasya dhīmataḥ |
grahasyātibalasyājau cakravajramukhānyapi

अर्द्यमानाश्च विबुधा ग्रहेण सुबलीयसा ।
देवदत्तवरा जघ्नुरसुरेन्द्रास्सुरान्भृशम्

ardyamānāśca vibudhā graheṇa subalīyasā |
devadattavarā jaghnurasurendrāssurānbhṛśam

तुष्टो विद्युत्प्रभस्यापि त्रैलोक्येश्वरता मदात् ।
शतवर्षसहस्राणि सर्वलोकेश्वरो भवः

tuṣṭo vidyutprabhasyāpi trailokyeśvaratā madāt |
śatavarṣasahasrāṇi sarvalokeśvaro bhavaḥ

तथा पुत्रसहस्राणामयुतं च ददौ शिवः ।
मम चानुचरो नित्यं भविष्यस्यब्रवीदिति

tathā putrasahasrāṇāmayutaṃ ca dadau śivaḥ |
mama cānucaro nityaṃ bhaviṣyasyabravīditi

कुशद्वीपे शुभं राज्यमददाद्भगवान्भवः ।
स तस्मै शङ्करः प्रीत्या वासुदेव प्रहृष्टधीः

kuśadvīpe śubhaṃ rājyamadadādbhagavānbhavaḥ |
sa tasmai śaṅkaraḥ prītyā vāsudeva prahṛṣṭadhīḥ

धात्रा सृष्टश्शतमखो दैत्यो वर्षशतं पुरा ।
तपः कृत्वा सहस्रं तु पुत्राणामलभद्भवात्

dhātrā sṛṣṭaśśatamakho daityo varṣaśataṃ purā |
tapaḥ kṛtvā sahasraṃ tu putrāṇāmalabhadbhavāt

याज्ञवल्क्य इति ख्यातो गीतो वेदेषु वै मुनिः ।
आराध्य स महादेवं प्राप्तवाञ्ज्ञानमुत्तमम्

yājñavalkya iti khyāto gīto vedeṣu vai muniḥ |
ārādhya sa mahādevaṃ prāptavāñjñānamuttamam

वेदव्यासस्तु यो नाम्ना प्राप्तवानतुलं यशः ।
सोऽपि शंकरमाराध्य त्रिकालज्ञानमाप्तवान्

vedavyāsastu yo nāmnā prāptavānatulaṃ yaśaḥ |
so'pi śaṃkaramārādhya trikālajñānamāptavān

इन्द्रेण वालखिल्यास्ते परिभूतास्तु शङ्करात् ।
लेभिरे सोमहर्तारं गरुडं सर्वदुर्जयम्

indreṇa vālakhilyāste paribhūtāstu śaṅkarāt |
lebhire somahartāraṃ garuḍaṃ sarvadurjayam

आपः प्रनष्टाः सर्वाश्च पूर्वरोषात्कपर्द्दिनः ।
शर्वं समकपालेन देवैरिष्ट्वा प्रवर्तितम्

āpaḥ pranaṣṭāḥ sarvāśca pūrvaroṣātkaparddinaḥ |
śarvaṃ samakapālena devairiṣṭvā pravartitam

अत्रेर्भार्य्या चानसूया त्रीणि वर्षशतानि च ।
मुशलेषु निराहारा सुप्त्वा शर्वात्ततस्सुतान्

atrerbhāryyā cānasūyā trīṇi varṣaśatāni ca |
muśaleṣu nirāhārā suptvā śarvāttatassutān

दत्तात्रेयं मुनिं लेभे चन्द्रं दुर्वाससं तथा ।
गंगां प्रवर्तयामास चित्रकूटे पतिव्रता

dattātreyaṃ muniṃ lebhe candraṃ durvāsasaṃ tathā |
gaṃgāṃ pravartayāmāsa citrakūṭe pativratā

विकर्णश्च महादेवं तथा भक्तसुखावहम् ।
प्रसाद्य महतीं सिद्धिमाप्तवान्मधुसूदन

vikarṇaśca mahādevaṃ tathā bhaktasukhāvaham |
prasādya mahatīṃ siddhimāptavānmadhusūdana

चित्रसेनो नृपश्शंभुं प्रसाद्य दृढभक्तिमान् ।
समस्तनृपभीतिभ्योऽभयं प्रापातुलं च कम्

citraseno nṛpaśśaṃbhuṃ prasādya dṛḍhabhaktimān |
samastanṛpabhītibhyo'bhayaṃ prāpātulaṃ ca kam

श्रीकरो गोपिकासूनुर्नृपपूजाविलोकनात् ।
जातभक्तिर्महादेवे परमां सिद्धिमाप्तवान्

śrīkaro gopikāsūnurnṛpapūjāvilokanāt |
jātabhaktirmahādeve paramāṃ siddhimāptavān

चित्राङ्गदो नृपसुतस्सीमन्तिन्याः पतिर्हरे ।
शिवानुग्रहतो मग्नो यमुनायां मृतो न हि

citrāṅgado nṛpasutassīmantinyāḥ patirhare |
śivānugrahato magno yamunāyāṃ mṛto na hi

स च तक्षालयं गत्वा तन्मैत्रीं प्राप्य सुव्रतः ।
आयातः स्वगृहं प्रीतो नानाधनसमन्वितः

sa ca takṣālayaṃ gatvā tanmaitrīṃ prāpya suvrataḥ |
āyātaḥ svagṛhaṃ prīto nānādhanasamanvitaḥ

सीमंतिनी प्रिया तस्य सोमव्रतपरायणा ।
शिवानुग्रहतः कृष्ण लेभे सौभाग्यमुत्तमम्

sīmaṃtinī priyā tasya somavrataparāyaṇā |
śivānugrahataḥ kṛṣṇa lebhe saubhāgyamuttamam

तत्प्रभावाद्व्रते तस्मिन्नेको द्विजसुतः पुरा ।
कश्चित्स्त्रीत्वं गतो लोभात्कृतदाराकृतिश्छलात्

tatprabhāvādvrate tasminneko dvijasutaḥ purā |
kaścitstrītvaṃ gato lobhātkṛtadārākṛtiśchalāt

चंचुका पुंश्चली दुष्टा गोकर्णे द्विजतः पुरा ।
श्रुत्वा धर्मकथां शंभोर्भक्त्या प्राप परां गतिम्

caṃcukā puṃścalī duṣṭā gokarṇe dvijataḥ purā |
śrutvā dharmakathāṃ śaṃbhorbhaktyā prāpa parāṃ gatim

स्वस्त्र्यनुग्रहतः पापी बिंदुगो चंचुकापतिः ।
श्रुत्वा शिवपुराणं स सद्गतिं प्राप शांकरीम्

svastryanugrahataḥ pāpī biṃdugo caṃcukāpatiḥ |
śrutvā śivapurāṇaṃ sa sadgatiṃ prāpa śāṃkarīm

पिंगला गणिका ख्याता मदराह्वो द्विजाधमः ।
शैवमृषभमभ्यर्च्य लेभाते सद्गतिं च तौ

piṃgalā gaṇikā khyātā madarāhvo dvijādhamaḥ |
śaivamṛṣabhamabhyarcya lebhāte sadgatiṃ ca tau

महानन्दाभिधा कश्चिद्वेश्या शिवपदादृता ।
दृढात्पणात्सुप्रसाद्य शिवं लेभे च सद्गतिम्

mahānandābhidhā kaścidveśyā śivapadādṛtā |
dṛḍhātpaṇātsuprasādya śivaṃ lebhe ca sadgatim

कैकेयी द्विजबालाः च सादराह्वा शिवव्रता ।
परमं हि सुखं प्राप शिवेशव्रतधारणात्

kaikeyī dvijabālāḥ ca sādarāhvā śivavratā |
paramaṃ hi sukhaṃ prāpa śiveśavratadhāraṇāt

विमर्षणश्च नृपतिश्शिवभक्तिं विधाय वै ।
गतिं लेभे परां कृष्ण शिवानुग्रहतः पुरा

vimarṣaṇaśca nṛpatiśśivabhaktiṃ vidhāya vai |
gatiṃ lebhe parāṃ kṛṣṇa śivānugrahataḥ purā

दुर्जनश्च नृपः पापी बहुस्त्रीलंपटः खलः ।
शिवभक्त्या शिवं प्राप निर्लिप्तः सर्वकर्मसु

durjanaśca nṛpaḥ pāpī bahustrīlaṃpaṭaḥ khalaḥ |
śivabhaktyā śivaṃ prāpa nirliptaḥ sarvakarmasu

सस्त्रीकश्शबरो नाम्ना शंकरश्च शिवव्रती ।
चिताभस्मरतो भक्त्या लेभे तद्गतिमुत्तमाम्

sastrīkaśśabaro nāmnā śaṃkaraśca śivavratī |
citābhasmarato bhaktyā lebhe tadgatimuttamām

सौमिनी नाम चाण्डाली संपूज्याज्ञानतो हि सा ।
लेभे शैवीं गतिं कृष्ण शंकरानुग्रहात्परात्

sauminī nāma cāṇḍālī saṃpūjyājñānato hi sā |
lebhe śaivīṃ gatiṃ kṛṣṇa śaṃkarānugrahātparāt

महाकालाभिधो व्याधो किरातः परहिंसकः ।
समभ्यर्च्य शिवं भक्त्या लेभे सद्गतिमुत्तमाम्

mahākālābhidho vyādho kirātaḥ parahiṃsakaḥ |
samabhyarcya śivaṃ bhaktyā lebhe sadgatimuttamām

दुर्वासा मुनिशार्दूलश्शिवानुग्रहतः पुरा ।
तस्तार स्वमतं लोके शिवभक्तिं विमुक्तिदाम्

durvāsā muniśārdūlaśśivānugrahataḥ purā |
tastāra svamataṃ loke śivabhaktiṃ vimuktidām

कौशिकश्च समाराध्य शंकरं लोक शंकरम् ।
ब्राह्मणोऽभूत्क्षत्रियश्च द्वितीय इव पद्मभूः

kauśikaśca samārādhya śaṃkaraṃ loka śaṃkaram |
brāhmaṇo'bhūtkṣatriyaśca dvitīya iva padmabhūḥ

शिवमभ्यर्च्य सद्भक्त्या विरंचिश्शैवसत्तमः ।
अभूत्सर्गकरः कृष्ण सर्वलोकपितामहः

śivamabhyarcya sadbhaktyā viraṃciśśaivasattamaḥ |
abhūtsargakaraḥ kṛṣṇa sarvalokapitāmahaḥ

मार्कण्डेयो मुनिवरश्चिरंजीवी महाप्रभुः ।
शिवभक्तवरः श्रीमाञ्शिवानुग्रहतो हरे

mārkaṇḍeyo munivaraściraṃjīvī mahāprabhuḥ |
śivabhaktavaraḥ śrīmāñśivānugrahato hare

देवेन्द्रो हि महाशैवस्त्रैलोक्यं बुभुजे पुरा ।
शिवानुग्रहतः कृष्ण सर्वदेवाधिपः प्रभुः

devendro hi mahāśaivastrailokyaṃ bubhuje purā |
śivānugrahataḥ kṛṣṇa sarvadevādhipaḥ prabhuḥ

बलिपुत्रो महाशैवश्शिवानुग्रहतो वशी ।
बाणो बभूव ब्रह्माण्डनायकस्सकलेश्वरः

baliputro mahāśaivaśśivānugrahato vaśī |
bāṇo babhūva brahmāṇḍanāyakassakaleśvaraḥ

हरिश्शक्तिश्च सद्भक्त्या दधीचश्च महेश्वरः ।
शिवानुग्रहतोऽभूवंस्तथा रामो हि शांकरः

hariśśaktiśca sadbhaktyā dadhīcaśca maheśvaraḥ |
śivānugrahato'bhūvaṃstathā rāmo hi śāṃkaraḥ

कणादो भार्गवश्चैव गुरुर्गौतम एव च ।
शिवभक्त्या बभूवुस्ते महाप्रभव ईश्वरा

kaṇādo bhārgavaścaiva gururgautama eva ca |
śivabhaktyā babhūvuste mahāprabhava īśvarā

शाकल्यश्शंसितात्मा च नववर्षशातान्यपि ।
भवमाराधयामास मनोयज्ञेन माधव

śākalyaśśaṃsitātmā ca navavarṣaśātānyapi |
bhavamārādhayāmāsa manoyajñena mādhava

तुतोष भगवानाह ग्रंथकर्ता भविष्यसि ।
वत्साक्षय्या च ते कीर्तिस्त्रैलोक्ये प्रभविष्यति

tutoṣa bhagavānāha graṃthakartā bhaviṣyasi |
vatsākṣayyā ca te kīrtistrailokye prabhaviṣyati

अक्षयं च कुलं तेऽस्तु महर्षिभिरलंकृतम् ।
भविष्यसि ऋषिश्रेष्ठ सूत्रकर्ता ततस्ततः

akṣayaṃ ca kulaṃ te'stu maharṣibhiralaṃkṛtam |
bhaviṣyasi ṛṣiśreṣṭha sūtrakartā tatastataḥ

इत्येवं शंकरात्प्राप वरं मुनिवरस्स वै ।
त्रैलोक्ये विततश्चासीत्पूज्यश्च यदुनन्दन

ityevaṃ śaṃkarātprāpa varaṃ munivarassa vai |
trailokye vitataścāsītpūjyaśca yadunandana

सावर्णिरिति विख्यात ऋषिरासीत्कृते युगे ।
इह तेन तपस्तप्तं षष्टिवर्षशतानि च

sāvarṇiriti vikhyāta ṛṣirāsītkṛte yuge |
iha tena tapastaptaṃ ṣaṣṭivarṣaśatāni ca

तमाह भगवान्रुद्रस्साक्षात्तुष्टोस्मि तेऽनघ ।
ग्रंथकृल्लोकविख्यातो भवितास्यजरामरः

tamāha bhagavānrudrassākṣāttuṣṭosmi te'nagha |
graṃthakṛllokavikhyāto bhavitāsyajarāmaraḥ

एवंविधो महादेवः पुण्यपूर्वतरैस्ततः ।
समर्च्चितश्शुभान्कामान्प्रददाति यथेप्सितान्

evaṃvidho mahādevaḥ puṇyapūrvataraistataḥ |
samarccitaśśubhānkāmānpradadāti yathepsitān

एकेनैव मुखेनाहं वक्तुं भगवतो गुणाः ।
ये संति तान्न शक्नोमि ह्यपि वर्षशतैरपि

ekenaiva mukhenāhaṃ vaktuṃ bhagavato guṇāḥ |
ye saṃti tānna śaknomi hyapi varṣaśatairapi