अध्याय 1: उपमन्यु श्रीकृष्ण को अपने शिव-दर्शन की कथा सुनाते हैं

यो धत्ते भुवनानि सप्त गुणवान्स्रष्टा रजस्संश्रयस्संहर्ता तमसान्वितो गुणवतीं मायामतीत्य स्थितः ।
सत्यानन्दमनन्तबोधममलं ब्रह्मादिसंज्ञास्पदं नित्यं सत्त्वसमन्वयादधिगतं पूर्णं शिवं धीमहि

yo dhatte bhuvanāni sapta guṇavānsraṣṭā rajassaṃśrayassaṃhartā tamasānvito guṇavatīṃ māyāmatītya sthitaḥ |
satyānandamanantabodhamamalaṃ brahmādisaṃjñāspadaṃ nityaṃ sattvasamanvayādadhigataṃ pūrṇaṃ śivaṃ dhīmahi

सूतसूत महाप्राज्ञ व्यासशिष्यन मोऽस्तु ते ।
चतुर्थी कोटिरुद्राख्या श्राविता संहिता त्वया

sūtasūta mahāprājña vyāsaśiṣyana mo'stu te |
caturthī koṭirudrākhyā śrāvitā saṃhitā tvayā

अथोमासंहितान्तःस्थ नानाख्यानसमन्वितम् ।
ब्रूहि शंभोश्चरित्रं वै साम्बस्य परमात्मनः

athomāsaṃhitāntaḥstha nānākhyānasamanvitam |
brūhi śaṃbhoścaritraṃ vai sāmbasya paramātmanaḥ

महर्षयश्शौनकाद्याः शृणुत प्रेमतः शुभम् ।
शांकरं चरितं दिव्यं भुक्तिमुक्तिप्रदं परम्

maharṣayaśśaunakādyāḥ śṛṇuta premataḥ śubham |
śāṃkaraṃ caritaṃ divyaṃ bhuktimuktipradaṃ param

इतीदृशं पुण्यप्रश्नं पृष्टवान्मुनिसत्तमः ।
व्यासस्सनत्कुमारं वै शैवं सच्चरितं जगौ

itīdṛśaṃ puṇyapraśnaṃ pṛṣṭavānmunisattamaḥ |
vyāsassanatkumāraṃ vai śaivaṃ saccaritaṃ jagau

वासुदेवाय यत्प्रोक्तमुपमन्युमहर्षिणा ।
तदुच्यते मया व्यास चरितं हि महेशितुः

vāsudevāya yatproktamupamanyumaharṣiṇā |
taducyate mayā vyāsa caritaṃ hi maheśituḥ

पुरा पुत्रार्थमगमत्कैलासं शंकरालयम् ।
वसुदेवसुतः कृष्णस्तपस्तप्तुं शिवस्य हि

purā putrārthamagamatkailāsaṃ śaṃkarālayam |
vasudevasutaḥ kṛṣṇastapastaptuṃ śivasya hi

अत्रोपमन्युं संदृष्ट्वा तपंतं शृंग उत्तमे ।
प्रणम्य भक्त्या स मुनिं पर्यपृच्छत्कृताञ्जलिः

atropamanyuṃ saṃdṛṣṭvā tapaṃtaṃ śṛṃga uttame |
praṇamya bhaktyā sa muniṃ paryapṛcchatkṛtāñjaliḥ

उपमन्यो महाप्राज्ञ शैवप्रवर सन्मते ।
पुत्रार्थमगमं तप्तुं तपोऽत्र गिरिशस्य हि

upamanyo mahāprājña śaivapravara sanmate |
putrārthamagamaṃ taptuṃ tapo'tra giriśasya hi

ब्रूहि शंकरमाहात्म्यं सदानन्दकरं मुने ।
यच्छ्रुत्वा भक्तितः कुर्य्यां तप ऐश्वरमुत्तमम्

brūhi śaṃkaramāhātmyaṃ sadānandakaraṃ mune |
yacchrutvā bhaktitaḥ kuryyāṃ tapa aiśvaramuttamam

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वासुदेवस्य धीमतः ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा ह्युपमन्युस्स्मरञ्छिवम्

iti śrutvā vacastasya vāsudevasya dhīmataḥ |
pratyuvāca prasannātmā hyupamanyussmarañchivam

शृणु कृष्ण महाशैव महिमानं महेशितुः ।
यमद्राक्षमहं शंभोर्भक्तिवर्द्धनमुत्तमम्

śṛṇu kṛṣṇa mahāśaiva mahimānaṃ maheśituḥ |
yamadrākṣamahaṃ śaṃbhorbhaktivarddhanamuttamam

तपःस्थोऽहं समद्राक्षं शंकरं च तदायुधान् ।
परिवारं समस्तं च विष्ण्वादीनमरादिकान्

tapaḥstho'haṃ samadrākṣaṃ śaṃkaraṃ ca tadāyudhān |
parivāraṃ samastaṃ ca viṣṇvādīnamarādikān

त्रिभिरंशैश्शोभमानमजस्रसुखमव्ययम् ।
एकपादं महादंष्ट्रं सज्वालकवलैर्मुखैः

tribhiraṃśaiśśobhamānamajasrasukhamavyayam |
ekapādaṃ mahādaṃṣṭraṃ sajvālakavalairmukhaiḥ

द्विसहस्रमयूखानां ज्योतिषाऽतिविराजितम् ।
सर्वास्त्रप्रवराबाधमनेकाक्षं सहस्रपात्

dvisahasramayūkhānāṃ jyotiṣā'tivirājitam |
sarvāstrapravarābādhamanekākṣaṃ sahasrapāt

यश्च कल्पान्तसमये विश्वं संहरति ध्रुवम् ।
नावध्यो यस्य च भवेत्त्रैलौक्ये सचराचरे

yaśca kalpāntasamaye viśvaṃ saṃharati dhruvam |
nāvadhyo yasya ca bhavettrailaukye sacarācare

महेश्वरभुजोत्सृष्टं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
निर्ददाह द्रुतं कृत्स्नं निमेषार्द्धान्न संशयः

maheśvarabhujotsṛṣṭaṃ trailokyaṃ sacarācaram |
nirdadāha drutaṃ kṛtsnaṃ nimeṣārddhānna saṃśayaḥ

तपःस्थो रुद्रपार्श्वस्थं दृष्टवानहमव्यम् ।
गुह्यमस्त्रं परं चास्य न तुल्यमधिकं क्वचित्

tapaḥstho rudrapārśvasthaṃ dṛṣṭavānahamavyam |
guhyamastraṃ paraṃ cāsya na tulyamadhikaṃ kvacit

यत्तच्छूलमिति ख्यातं सर्वलोकेषु शूलिनः ।
विजयाभिधमत्युग्रं सर्वशस्त्रास्त्रनाशकम्

yattacchūlamiti khyātaṃ sarvalokeṣu śūlinaḥ |
vijayābhidhamatyugraṃ sarvaśastrāstranāśakam

दारयेद्यन्महीं कृत्स्नां शोषयेद्यन्महोदधिम् ।
पातयेदखिलं ज्योतिश्चक्रं यन्नात्र संशयः

dārayedyanmahīṃ kṛtsnāṃ śoṣayedyanmahodadhim |
pātayedakhilaṃ jyotiścakraṃ yannātra saṃśayaḥ

यौवनाश्वो हतो येन मांधाता सबलः पुरा ।
चक्रवर्ती महातेजास्त्रैलोक्यविजयो नृपः

yauvanāśvo hato yena māṃdhātā sabalaḥ purā |
cakravartī mahātejāstrailokyavijayo nṛpaḥ

दर्पाविष्टो हैहयश्च निः क्षिप्तो लवणासुरः ।
शत्रुघ्नं नृपतिं युद्धे समाहूय समंततः

darpāviṣṭo haihayaśca niḥ kṣipto lavaṇāsuraḥ |
śatrughnaṃ nṛpatiṃ yuddhe samāhūya samaṃtataḥ

तस्मिन्दैत्ये विनष्टे तु रुद्रहस्ते गतं तु यत् ।
तच्छूलमिति तीक्ष्णाग्रं संत्रासजननं महत्

tasmindaitye vinaṣṭe tu rudrahaste gataṃ tu yat |
tacchūlamiti tīkṣṇāgraṃ saṃtrāsajananaṃ mahat

त्रिशिखां भृकुटीं कृत्वा तर्जयंतमिव स्थितम् ।
विधूम्रानलसंकाशं बालसूर्यमिवोदितम्

triśikhāṃ bhṛkuṭīṃ kṛtvā tarjayaṃtamiva sthitam |
vidhūmrānalasaṃkāśaṃ bālasūryamivoditam

सूर्य्य हस्तमनिर्द्देश्यं पाशहस्तमिवांतकम् ।
परशुं तीक्ष्णधारं च सर्पाद्यैश्च विभूषितम्

sūryya hastamanirddeśyaṃ pāśahastamivāṃtakam |
paraśuṃ tīkṣṇadhāraṃ ca sarpādyaiśca vibhūṣitam

कल्पान्तदहनाकारं तथा पुरुषविग्रहम् ।
यत्तद्भार्गवरामस्य क्षत्रियान्तकरं रणे

kalpāntadahanākāraṃ tathā puruṣavigraham |
yattadbhārgavarāmasya kṣatriyāntakaraṃ raṇe

रामो यद्बलमाश्रित्य शिवदत्तश्च वै पुरा ।
त्रिःसप्तकृत्वो नक्षत्रं ददाह हृषितो मुनिः

rāmo yadbalamāśritya śivadattaśca vai purā |
triḥsaptakṛtvo nakṣatraṃ dadāha hṛṣito muniḥ

सुदर्शनं तथा चक्रं सहस्रवदनं विभुम् ।
द्विसहस्रभुजं देवमद्राक्षं पुरुषाकृतिम्

sudarśanaṃ tathā cakraṃ sahasravadanaṃ vibhum |
dvisahasrabhujaṃ devamadrākṣaṃ puruṣākṛtim

द्विसहस्रेक्षणं दीप्तं सहस्रचरणाकुलम् ।
कोटिसूर्यप्रतीकाशं त्रैलोक्यदहनक्षमम्

dvisahasrekṣaṇaṃ dīptaṃ sahasracaraṇākulam |
koṭisūryapratīkāśaṃ trailokyadahanakṣamam

वज्रं महोज्ज्वलं तीक्ष्णं शतपर्वप्रनुत्तमम् ।
महाधनुः पिनाकं च सतूणीरं महाद्युतिम्

vajraṃ mahojjvalaṃ tīkṣṇaṃ śataparvapranuttamam |
mahādhanuḥ pinākaṃ ca satūṇīraṃ mahādyutim

शक्तिं खङ्गं च पाशं च महादीप्तं समांकुशम् ।
गदां च महतीं दिव्यामन्यान्यस्त्राणि दृष्टवान्

śaktiṃ khaṅgaṃ ca pāśaṃ ca mahādīptaṃ samāṃkuśam |
gadāṃ ca mahatīṃ divyāmanyānyastrāṇi dṛṣṭavān

तथा च लोकपालानामस्त्राण्येतानि यानि च ।
अद्राक्षं तानि सर्वाणि भगवद्रुद्रपार्श्वतः

tathā ca lokapālānāmastrāṇyetāni yāni ca |
adrākṣaṃ tāni sarvāṇi bhagavadrudrapārśvataḥ

सव्यदेशे तु देवस्य ब्रह्मा लोकपितामहः ।
विमानं दिव्यमास्थाय हंसयुक्तं मनोनुगम्

savyadeśe tu devasya brahmā lokapitāmahaḥ |
vimānaṃ divyamāsthāya haṃsayuktaṃ manonugam

वामपार्श्वे तु तस्यैव शंखचक्रगदाधरः ।
वैनतेयं समास्थाय तथा नारायणः स्थितः

vāmapārśve tu tasyaiva śaṃkhacakragadādharaḥ |
vainateyaṃ samāsthāya tathā nārāyaṇaḥ sthitaḥ

स्वायंभुवाद्या मनवो भृग्वाद्या ऋषयस्तथा ।
शक्राद्या देवताश्चैव सर्व एव समं ययुः

svāyaṃbhuvādyā manavo bhṛgvādyā ṛṣayastathā |
śakrādyā devatāścaiva sarva eva samaṃ yayuḥ

स्कंदश्शक्तिं समादाय मयूरस्थस्सघंटकः ।
देव्यास्समीपे संतस्थौ द्वितीय इव पावकः

skaṃdaśśaktiṃ samādāya mayūrasthassaghaṃṭakaḥ |
devyāssamīpe saṃtasthau dvitīya iva pāvakaḥ

नंदी शूलं समादाय भवाग्रे समवस्थितः ।
सर्वभूतगणाश्चैवं मातरो विविधाः स्थिताः

naṃdī śūlaṃ samādāya bhavāgre samavasthitaḥ |
sarvabhūtagaṇāścaivaṃ mātaro vividhāḥ sthitāḥ

तेऽभिवाद्य महेशानं परिवार्य्य समंततः ।
अस्तुवन्विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं तदा सुराः

te'bhivādya maheśānaṃ parivāryya samaṃtataḥ |
astuvanvividhaiḥ stotrairmahādevaṃ tadā surāḥ

यत्किंचित्तु जगत्यस्मिन्दृश्यते श्रूयतेऽथवा ।
तत्सर्वं भगवत्पार्श्वे निरीक्ष्याहं सुविस्मितः

yatkiṃcittu jagatyasmindṛśyate śrūyate'thavā |
tatsarvaṃ bhagavatpārśve nirīkṣyāhaṃ suvismitaḥ

सुमहद्धैर्य्यमालंब्य प्रांजलिर्विविधैः स्तवैः ।
परमानन्दसंमग्नोऽभूवं कृष्णाहमद्ध्वरे

sumahaddhairyyamālaṃbya prāṃjalirvividhaiḥ stavaiḥ |
paramānandasaṃmagno'bhūvaṃ kṛṣṇāhamaddhvare

संमुखे शंकरं दृष्ट्वा बाष्पगद्गदया गिरा ।
अपूजयं सुविधिवदहं श्रद्धासमन्वितः

saṃmukhe śaṃkaraṃ dṛṣṭvā bāṣpagadgadayā girā |
apūjayaṃ suvidhivadahaṃ śraddhāsamanvitaḥ

भगवानथ सुप्रीतश्शंकरः परमेश्वरः ।
वाण्या मधुरया प्रीत्या मामाह प्रहसन्निव

bhagavānatha suprītaśśaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
vāṇyā madhurayā prītyā māmāha prahasanniva

न विचालयितुं शक्यो मया विप्र पुनः पुनः ।
परीक्षितोसि भद्रं ते भवान्भक्त्यान्वितो दृढः

na vicālayituṃ śakyo mayā vipra punaḥ punaḥ |
parīkṣitosi bhadraṃ te bhavānbhaktyānvito dṛḍhaḥ

तस्मात्ते परितुष्टोऽस्मि वरं वरय सुव्रत ।
दुर्लभं सर्वदेवेषु नादेयं विद्यते तव

tasmātte parituṣṭo'smi varaṃ varaya suvrata |
durlabhaṃ sarvadeveṣu nādeyaṃ vidyate tava

स चाहं तद्वचः श्रुत्वा शंभोः सत्प्रेमसंयुतम् ।
देवं तं प्रांजलिर्भूत्वाऽब्रुवं भक्तानुकंपिनम्

sa cāhaṃ tadvacaḥ śrutvā śaṃbhoḥ satpremasaṃyutam |
devaṃ taṃ prāṃjalirbhūtvā'bruvaṃ bhaktānukaṃpinam

भगवन्यदि तुष्टोऽसि यदि भक्तिः स्थिरा मयि ।
तेन सत्येन मे ज्ञानं त्रिकालविषयं भवेत्

bhagavanyadi tuṣṭo'si yadi bhaktiḥ sthirā mayi |
tena satyena me jñānaṃ trikālaviṣayaṃ bhavet

प्रयच्छ भक्तिं विपुलां त्वयि चाव्यभिचारिणीम् ।
सान्वयस्यापि नित्यं मे भूरि क्षीरौदनं भवेत्

prayaccha bhaktiṃ vipulāṃ tvayi cāvyabhicāriṇīm |
sānvayasyāpi nityaṃ me bhūri kṣīraudanaṃ bhavet

ममास्तु तव सान्निध्यं नित्यं चैवाश्रमे विभो ।
तव भक्तेषु सख्यं स्यादन्योन्येषु सदा भवेत्

mamāstu tava sānnidhyaṃ nityaṃ caivāśrame vibho |
tava bhakteṣu sakhyaṃ syādanyonyeṣu sadā bhavet

एवमुक्तो मया शंभुर्विहस्य परमेश्वरः ।
कृपादृष्ट्या निरीक्ष्याशु मां स प्राह यदूद्वह

evamukto mayā śaṃbhurvihasya parameśvaraḥ |
kṛpādṛṣṭyā nirīkṣyāśu māṃ sa prāha yadūdvaha

उपमन्यो मुने तात वर्ज्जितस्त्वं भविष्यसि ।
जरामरणजैर्दोषैस्सर्वकामान्वितो भव

upamanyo mune tāta varjjitastvaṃ bhaviṣyasi |
jarāmaraṇajairdoṣaissarvakāmānvito bhava

मुनीनां पूजनीयश्च यशोधनसमन्वितः ।
शीलरूपगुणैश्वर्यं मत्प्रसादात्पदेपदे

munīnāṃ pūjanīyaśca yaśodhanasamanvitaḥ |
śīlarūpaguṇaiśvaryaṃ matprasādātpadepade

क्षीरोदसागरस्यैव सान्निध्यं पयसां निधेः ।
तत्र ते भविता नित्यं यत्रयत्रेच्छसे मुने

kṣīrodasāgarasyaiva sānnidhyaṃ payasāṃ nidheḥ |
tatra te bhavitā nityaṃ yatrayatrecchase mune

अमृतात्मकं तु तत्क्षीरं यावत्संयाम्यते ततः ।
इमं वैवस्वतं कल्पं पश्यसे बन्धुभिस्सह

amṛtātmakaṃ tu tatkṣīraṃ yāvatsaṃyāmyate tataḥ |
imaṃ vaivasvataṃ kalpaṃ paśyase bandhubhissaha

त्वद्गोत्रं चाक्षयं चास्तु मत्प्रसादात्सदैव हि ।
सान्निध्यमाश्रमे तेऽहं करिष्यामि महामुने

tvadgotraṃ cākṣayaṃ cāstu matprasādātsadaiva hi |
sānnidhyamāśrame te'haṃ kariṣyāmi mahāmune

मद्भक्तिस्तु स्थिरा चास्तु सदा दास्यामि दर्शनम् ।
स्मृतश्च भवता वत्स प्रियस्त्वं सर्वथा मम

madbhaktistu sthirā cāstu sadā dāsyāmi darśanam |
smṛtaśca bhavatā vatsa priyastvaṃ sarvathā mama

यथाकामसुखं तिष्ठ नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि ।
सर्वं प्रपूर्णतां यातु चिंतितं नात्र संशयः

yathākāmasukhaṃ tiṣṭha notkaṇṭhāṃ kartumarhasi |
sarvaṃ prapūrṇatāṃ yātu ciṃtitaṃ nātra saṃśayaḥ

एवमुक्त्वा स भगवान्सूर्य्यकोटिसमप्रभः ।
ममेशानो वरान्दत्त्वा तत्रैवान्तरधीयत

evamuktvā sa bhagavānsūryyakoṭisamaprabhaḥ |
mameśāno varāndattvā tatraivāntaradhīyata

एवं दृष्टो मया कृष्ण परिवारसमन्वितः ।
शंकरः परमेशानो भक्तिमुक्तिप्रदायकः

evaṃ dṛṣṭo mayā kṛṣṇa parivārasamanvitaḥ |
śaṃkaraḥ parameśāno bhaktimuktipradāyakaḥ

शंभुना परमेशेन यदुक्तं तेन धीमता ।
तदवाप्तं च मे सर्वं देवदेवसमाधिना

śaṃbhunā parameśena yaduktaṃ tena dhīmatā |
tadavāptaṃ ca me sarvaṃ devadevasamādhinā

प्रत्यक्षं चैव तै जातान्गन्धर्वाप्सरसस्तथा ।
ऋषीन्विद्याधरांश्चैव पश्य सिद्धान्व्यवस्थितान्

pratyakṣaṃ caiva tai jātāngandharvāpsarasastathā |
ṛṣīnvidyādharāṃścaiva paśya siddhānvyavasthitān

पश्य वृक्षान्मनोरम्यान्स्निग्धपत्रान्सुगंधिनः ।
सर्वर्तुकुसुमैर्युक्तान्सदापुष्पफलन्वितान्

paśya vṛkṣānmanoramyānsnigdhapatrānsugaṃdhinaḥ |
sarvartukusumairyuktānsadāpuṣpaphalanvitān

सर्वमेतन्महाबाहो शंकरस्य महात्मनः ।
प्रसादाद्देवदेवस्य विश्वं भावसमन्वितम

sarvametanmahābāho śaṃkarasya mahātmanaḥ |
prasādāddevadevasya viśvaṃ bhāvasamanvitama

ममास्ति त्वखिलं ज्ञानं प्रसादाच्छूलपाणिनः ।
भूतं भव्यं भविष्यं च सर्वं जानामि तत्त्वतः

mamāsti tvakhilaṃ jñānaṃ prasādācchūlapāṇinaḥ |
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyaṃ ca sarvaṃ jānāmi tattvataḥ

तमहं दृष्टवान्देवमपि देवाः सुरेश्वराः ।
यं न पश्यंत्यनाराध्य कोऽन्यो धन्यतरो मया

tamahaṃ dṛṣṭavāndevamapi devāḥ sureśvarāḥ |
yaṃ na paśyaṃtyanārādhya ko'nyo dhanyataro mayā

षड्विंशकमिति ख्यातं परं तत्त्वं सनातनम् ।
एवं ध्यायंति विद्वांसौ महत्परममक्षरम्

ṣaḍviṃśakamiti khyātaṃ paraṃ tattvaṃ sanātanam |
evaṃ dhyāyaṃti vidvāṃsau mahatparamamakṣaram

सर्व तत्त्वविधानज्ञः सर्वतत्त्वार्थदर्शनः ।
स एव भगवान्देवः प्रधानपुरुषेश्वरः

sarva tattvavidhānajñaḥ sarvatattvārthadarśanaḥ |
sa eva bhagavāndevaḥ pradhānapuruṣeśvaraḥ

यो निजाद्दक्षिणात्पार्श्वाद्ब्रह्माणं लोककारणम् ।
वामादप्यसृजद्विष्णुं लोकरक्षार्थमीश्वरः

yo nijāddakṣiṇātpārśvādbrahmāṇaṃ lokakāraṇam |
vāmādapyasṛjadviṣṇuṃ lokarakṣārthamīśvaraḥ

कल्पान्ते चैव संप्राप्तेऽसृजद्रुद्रं हृदः प्रभुः ।
ततस्समहरत्कृत्स्नं जगत्स्थावरजंगमम्

kalpānte caiva saṃprāpte'sṛjadrudraṃ hṛdaḥ prabhuḥ |
tatassamaharatkṛtsnaṃ jagatsthāvarajaṃgamam

युगांते सर्वभूतानि संवर्तक इवानलः ।
कालो भूत्वा महादेवो ग्रसमानस्स तिष्ठति

yugāṃte sarvabhūtāni saṃvartaka ivānalaḥ |
kālo bhūtvā mahādevo grasamānassa tiṣṭhati

सर्वज्ञस्सर्वभूतात्मा सवर्भूतभवोद्भवः ।
आस्ते सर्वगतो देवो दृश्यस्सर्वैश्च दैवतैः

sarvajñassarvabhūtātmā savarbhūtabhavodbhavaḥ |
āste sarvagato devo dṛśyassarvaiśca daivataiḥ

अतस्त्वं पुत्रलाभाय समाराधय शंकरम् ।
शीघ्रं प्रसन्नो भविता शिवस्ते भक्तवत्सलः

atastvaṃ putralābhāya samārādhaya śaṃkaram |
śīghraṃ prasanno bhavitā śivaste bhaktavatsalaḥ