अध्याय 5: दसवें से अट्ठाईसवें द्वापर तक शिव के योगी अवतार

दशमे द्वापरे व्यासस्त्रिधामा नामतो मुनि ।
हिमवच्छिखरे रम्ये भृगुतुंगे नगोत्तमे

daśame dvāpare vyāsastridhāmā nāmato muni |
himavacchikhare ramye bhṛgutuṃge nagottame

तत्रापि मम पुत्राश्च भृग्वाद्याः श्रुतिसंमिताः ।
बलबन्धुर्नरामित्रः केतुशृंगस्तपोधनः

tatrāpi mama putrāśca bhṛgvādyāḥ śrutisaṃmitāḥ |
balabandhurnarāmitraḥ ketuśṛṃgastapodhanaḥ

एकादशे द्वापरे तु व्यासश्च त्रिवृतो यदा ।
गंगाद्वारे कलौ नाम्ना तपोऽहं भविता तदा

ekādaśe dvāpare tu vyāsaśca trivṛto yadā |
gaṃgādvāre kalau nāmnā tapo'haṃ bhavitā tadā

लम्बोदरश्च लम्बाक्षः केशलम्वः प्रलम्बकः ।
तत्रापि पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः

lambodaraśca lambākṣaḥ keśalamvaḥ pralambakaḥ |
tatrāpi putrāścatvāro bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ

द्वादशे परिवर्त्ते तु शततेजाश्च वेदकृत् ।
तत्राप्यहं भविष्यामि द्वापरान्ते कलाविह

dvādaśe parivartte tu śatatejāśca vedakṛt |
tatrāpyahaṃ bhaviṣyāmi dvāparānte kalāviha

हेमकंचुकमासाद्य नाम्ना ह्यत्रिः परिप्लुतः ।
व्यासस्यैव साहाय्यार्थं निवृत्तिपथरोषणः

hemakaṃcukamāsādya nāmnā hyatriḥ pariplutaḥ |
vyāsasyaiva sāhāyyārthaṃ nivṛttipatharoṣaṇaḥ

सर्वज्ञः समबुद्धिश्च साध्यः शर्वसुयोगिनः ।
तत्रेति पुत्राश्चत्वारो भविष्यन्ति महामुने

sarvajñaḥ samabuddhiśca sādhyaḥ śarvasuyoginaḥ |
tatreti putrāścatvāro bhaviṣyanti mahāmune

त्रयोदशे युगे तस्मिन्धर्मो नारायणः सदा ।
व्यासस्तदाहं भविता बलिर्नाम महामुनिः

trayodaśe yuge tasmindharmo nārāyaṇaḥ sadā |
vyāsastadāhaṃ bhavitā balirnāma mahāmuniḥ

बालखिल्याश्रमे गंधमादने पर्वतोत्तमे ।
सुधामा काश्यपश्चैव वसिष्ठो विरजाः शुभाः

bālakhilyāśrame gaṃdhamādane parvatottame |
sudhāmā kāśyapaścaiva vasiṣṭho virajāḥ śubhāḥ

यदा व्यासस्तु रक्षाख्यः पर्याये तु चतुर्दशे ।
वंश आङ्गिरसे तत्र भविताहं च गौतमः

yadā vyāsastu rakṣākhyaḥ paryāye tu caturdaśe |
vaṃśa āṅgirase tatra bhavitāhaṃ ca gautamaḥ

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति कलौ तदा ।
अत्रिर्दवशदश्चैव श्रवणोथ श्रविष्कटः

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti kalau tadā |
atrirdavaśadaścaiva śravaṇotha śraviṣkaṭaḥ

व्यासः पञ्चदशे त्रय्यारुणिर्वै द्वापरे यदा ।
तदाहं भविता वेदशिरा वेदशिरस्तथा

vyāsaḥ pañcadaśe trayyāruṇirvai dvāpare yadā |
tadāhaṃ bhavitā vedaśirā vedaśirastathā

महावीर्यं तदस्त्रं च वेदशीर्षश्च पर्वतः ।
हिमवत्पृष्ठमासाद्य सरस्वत्यास्तथोत्तरे

mahāvīryaṃ tadastraṃ ca vedaśīrṣaśca parvataḥ |
himavatpṛṣṭhamāsādya sarasvatyāstathottare

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता दृढाः ।
कुणिश्च कुणिबाहुश्च कुशरीरः कुनेत्रकः

tatrāpi mama catvāro bhaviṣyanti sutā dṛḍhāḥ |
kuṇiśca kuṇibāhuśca kuśarīraḥ kunetrakaḥ

व्यासो युगे षोडशे तु यदा देवो भविष्यति ।
तदा योगप्रदानाय गोकर्णो भविता ह्यहम्

vyāso yuge ṣoḍaśe tu yadā devo bhaviṣyati |
tadā yogapradānāya gokarṇo bhavitā hyaham

तत्रैव च सुपुण्यं च गोकर्णं नाम तद्वनम् ।
तत्रापि योगिनः पुत्र भविष्यंतित्यम्बुसंमिताः

tatraiva ca supuṇyaṃ ca gokarṇaṃ nāma tadvanam |
tatrāpi yoginaḥ putra bhaviṣyaṃtityambusaṃmitāḥ

काश्यपोप्युशनाश्चैव च्यवनोऽथ बृहस्पतिः ।
तेपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति शिवालयम्

kāśyapopyuśanāścaiva cyavano'tha bṛhaspatiḥ |
tepi tenaiva mārgeṇa gamiṣyanti śivālayam

परिवर्त्ते सप्तदशे व्यासो देवकृतंजयः ।
गुहावासीति नाम्नाहं हिमवच्छिखरे शुभे

parivartte saptadaśe vyāso devakṛtaṃjayaḥ |
guhāvāsīti nāmnāhaṃ himavacchikhare śubhe

महालये महोत्तुंगे शिवक्षेत्रं हिमाल यम् ।
उतथ्यो वामदेवश्च महायोगो महाबलः

mahālaye mahottuṃge śivakṣetraṃ himāla yam |
utathyo vāmadevaśca mahāyogo mahābalaḥ

परिवर्त्तेऽष्टादशे तु यदा व्यास ऋतंजयः ।
शिखाण्डीनामतोहं तद्धिमवच्छिखरे शुभे

parivartte'ṣṭādaśe tu yadā vyāsa ṛtaṃjayaḥ |
śikhāṇḍīnāmatohaṃ taddhimavacchikhare śubhe

सिद्धक्षेत्रे महापुण्ये शिखण्डी नाम पर्वतः ।
शिखण्डिनो वनं वापि यत्र सिद्धनिषेवितम्

siddhakṣetre mahāpuṇye śikhaṇḍī nāma parvataḥ |
śikhaṇḍino vanaṃ vāpi yatra siddhaniṣevitam

वाचःश्रवा रुचीकश्च स्यावास्यश्च यतीश्वरः ।
एते पुत्रा भविष्यन्ति तत्रापि च तपोधनाः

vācaḥśravā rucīkaśca syāvāsyaśca yatīśvaraḥ |
ete putrā bhaviṣyanti tatrāpi ca tapodhanāḥ

एकोनविंशे व्यासस्तु भरद्वाजो महामुनिः ।
तदाप्यहं भविष्यामि जटी माली च नामतः

ekonaviṃśe vyāsastu bharadvājo mahāmuniḥ |
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi jaṭī mālī ca nāmataḥ

हिमवच्छिखरे तत्र पुत्रा मेऽम्बुधिसंहिताः ।
हिरण्यनामा कौशल्यो लोकाक्षी प्रधिमिस्तथा

himavacchikhare tatra putrā me'mbudhisaṃhitāḥ |
hiraṇyanāmā kauśalyo lokākṣī pradhimistathā

परिवर्त्ते विंशतिमे भविता व्यास गौतमः ।
तत्राट्टहासनामाहमट्टहासप्रिया नराः

parivartte viṃśatime bhavitā vyāsa gautamaḥ |
tatrāṭṭahāsanāmāhamaṭṭahāsapriyā narāḥ

तत्रैव हिमवत्पृष्ठे अट्टहासो महागिरिः ।
देवमानुषयक्षेन्द्रसिद्धचारणसेवितः

tatraiva himavatpṛṣṭhe aṭṭahāso mahāgiriḥ |
devamānuṣayakṣendrasiddhacāraṇasevitaḥ

तत्रापि मम ते पुत्रा भवि ष्यन्ति सुयोगिनः ।
सुमन्तुर्बबरिर्विद्वान् कबंधः कुशिकन्धरः

tatrāpi mama te putrā bhavi ṣyanti suyoginaḥ |
sumanturbabarirvidvān kabaṃdhaḥ kuśikandharaḥ

एकविंशे युगे तस्मिन् व्यासो वाचःश्रवा यदा ।
तदाहं दारुको नाम तस्माद्दारुवनं शुभम्

ekaviṃśe yuge tasmin vyāso vācaḥśravā yadā |
tadāhaṃ dāruko nāma tasmāddāruvanaṃ śubham

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति सुयोगिनः ।
प्लक्षो दार्भायणिश्चैव केतुमान् गौतमस्तथा

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti suyoginaḥ |
plakṣo dārbhāyaṇiścaiva ketumān gautamastathā

द्वाविंशे परिवर्ते तु व्यासः शुष्मायणो यदा ।
तदाप्यहं भविष्यामि वाराणस्यां महामुनिः

dvāviṃśe parivarte tu vyāsaḥ śuṣmāyaṇo yadā |
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi vārāṇasyāṃ mahāmuniḥ

नाम्ना वै लांगली भीमो यत्र देवाः सवासवाः ।
द्रक्ष्यंति मां कलौ तस्मिन्भवं चैव हलायुधम्

nāmnā vai lāṃgalī bhīmo yatra devāḥ savāsavāḥ |
drakṣyaṃti māṃ kalau tasminbhavaṃ caiva halāyudham

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यंति सुधार्मिकाः ।
भल्लवी मधुपिंगश्च श्वेतकेतुस्तथैव च

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyaṃti sudhārmikāḥ |
bhallavī madhupiṃgaśca śvetaketustathaiva ca

परिवर्ते त्रयोविंशे तृणबिन्दुर्यदा मुनिः ।
श्वेतो नाम तदाहं वै गिरौ कालंजरे शुभे

parivarte trayoviṃśe tṛṇabinduryadā muniḥ |
śveto nāma tadāhaṃ vai girau kālaṃjare śubhe

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः ।
उशिको बृहदश्वश्च देवलः कविरेव च

tatrāpi mama te putrā bhaviṣyanti tapasvinaḥ |
uśiko bṛhadaśvaśca devalaḥ kavireva ca

परिवर्ते चतुर्विंशे व्यासो यक्षो यदा विभुः ।
शूली नाम महायोगी तद्युगे नैमिषे तदा

parivarte caturviṃśe vyāso yakṣo yadā vibhuḥ |
śūlī nāma mahāyogī tadyuge naimiṣe tadā

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।
शालिहोत्रोऽग्निवेशश्च युवनाश्वः शरद्वसुः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ |
śālihotro'gniveśaśca yuvanāśvaḥ śaradvasuḥ

पंचविंशे यदा व्यासः शक्तिर्नाम्ना भविष्यति ।
तदाप्यहं महायोगी दण्डी मुण्डीश्वरः प्रभुः

paṃcaviṃśe yadā vyāsaḥ śaktirnāmnā bhaviṣyati |
tadāpyahaṃ mahāyogī daṇḍī muṇḍīśvaraḥ prabhuḥ

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।
छगलः कुण्डकर्णश्च कुम्भाण्डश्च प्रवाहकः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ |
chagalaḥ kuṇḍakarṇaśca kumbhāṇḍaśca pravāhakaḥ

व्यासः पराशरो यर्हि षड्विंशे भविताप्यहम् ।
पुरं भद्रवटं प्राप्य सहिष्णुर्नाम नामतः

vyāsaḥ parāśaro yarhi ṣaḍviṃśe bhavitāpyaham |
puraṃ bhadravaṭaṃ prāpya sahiṣṇurnāma nāmataḥ

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।
उलूको विद्युतश्चैव शम्बूको ह्याश्वलायनः

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ |
ulūko vidyutaścaiva śambūko hyāśvalāyanaḥ

सप्तविंशे यदा व्यासो जातूकर्ण्यो भविष्यति ।
प्रभासतीर्थमाश्रित्य सोमशर्मा तदाप्यहम्

saptaviṃśe yadā vyāso jātūkarṇyo bhaviṣyati |
prabhāsatīrthamāśritya somaśarmā tadāpyaham

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यंति तपस्विनः ।
अक्षपादः कुमारश्चोलूको वत्सस्तथैव च

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyaṃti tapasvinaḥ |
akṣapādaḥ kumāraścolūko vatsastathaiva ca

अष्टाविंशे द्रापरे तु पराशरसुतो हरिः ।
यदा व्यासो भविष्यामि नाम्ना द्वैपायनः प्रमुः

aṣṭāviṃśe drāpare tu parāśarasuto hariḥ |
yadā vyāso bhaviṣyāmi nāmnā dvaipāyanaḥ pramuḥ

तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः ।
वसुदेवसुतः श्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति

tadā ṣaṣṭhena cāṃśena kṛṣṇaḥ puruṣasattamaḥ |
vasudevasutaḥ śreṣṭho vāsudevo bhaviṣyati

तदाप्यहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया ।
लोकविस्मापनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः

tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi yogātmā yogamāyayā |
lokavismāpanārthāya brahmacāriśarīrakaḥ

श्मशाने मृतमुत्सृज्य दृष्ट्वा कायमनामयम् ।
ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया

śmaśāne mṛtamutsṛjya dṛṣṭvā kāyamanāmayam |
brāhmaṇānāṃ hitārthāya praviṣṭo yogamāyayā

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्द्धं च विष्णुना ।
भविष्यामि तदा ब्रह्मँल्लकुली नामनामतः

divyāṃ meruguhāṃ puṇyāṃ tvayā sārddhaṃ ca viṣṇunā |
bhaviṣyāmi tadā brahmam̐llakulī nāmanāmataḥ

कायावतार इत्येवं सिद्धक्षेत्रं परं तदा ।
भविष्यति सुविख्यातं यावद्भूमिर्धरिष्यति

kāyāvatāra ityevaṃ siddhakṣetraṃ paraṃ tadā |
bhaviṣyati suvikhyātaṃ yāvadbhūmirdhariṣyati

तत्रापि मम ते शिष्या भविष्यन्ति तपस्विनः ।
कुशिकश्चैव गर्गश्च मित्रः कौरुष्य एव च

tatrāpi mama te śiṣyā bhaviṣyanti tapasvinaḥ |
kuśikaścaiva gargaśca mitraḥ kauruṣya eva ca

योगिनो ब्राह्मणा वेदपारगा ऊर्द्ध्वरेतसः ।
प्राप्य माहेश्वरं योगं गमिष्यंति शिवं पुरम्

yogino brāhmaṇā vedapāragā ūrddhvaretasaḥ |
prāpya māheśvaraṃ yogaṃ gamiṣyaṃti śivaṃ puram

वैवस्वतेऽन्तरे सम्यक् प्रोक्ता हि परमात्मना ।
योगेश्वरावताराश्च सर्वावर्तेषु सुव्रताः

vaivasvate'ntare samyak proktā hi paramātmanā |
yogeśvarāvatārāśca sarvāvarteṣu suvratāḥ

व्यासाश्चैवाष्टविंशत्का द्वापरेद्वापरे विभो ।
योगेश्वरावतारश्च प्रारंभे च कलौ कलौ

vyāsāścaivāṣṭaviṃśatkā dvāparedvāpare vibho |
yogeśvarāvatāraśca prāraṃbhe ca kalau kalau

योगेश्वरावताराणां योगमार्गप्रवर्द्धकाः ।
महाशैवाश्च चत्वारः शिष्याः प्रत्येकमव्यया

yogeśvarāvatārāṇāṃ yogamārgapravarddhakāḥ |
mahāśaivāśca catvāraḥ śiṣyāḥ pratyekamavyayā

एते पाशुपताः शिष्या भस्मोद्धूलितविग्रहाः ।
रुद्राक्षमालाभरणास्त्रिपुण्ड्रांकितमस्तकाः

ete pāśupatāḥ śiṣyā bhasmoddhūlitavigrahāḥ |
rudrākṣamālābharaṇāstripuṇḍrāṃkitamastakāḥ

शिष्या धर्मरताः सर्वे वेदवेदांगपारगाः ।
लिंगार्चनरता नित्यं बाह्याभ्यन्तरतः स्थिताः

śiṣyā dharmaratāḥ sarve vedavedāṃgapāragāḥ |
liṃgārcanaratā nityaṃ bāhyābhyantarataḥ sthitāḥ

भक्त्या मयि च योगेन ध्याननिष्ठा जितेन्द्रियाः ।
संख्यया द्वादशाधिक्य शतं च गणिता बुधैः

bhaktyā mayi ca yogena dhyānaniṣṭhā jitendriyāḥ |
saṃkhyayā dvādaśādhikya śataṃ ca gaṇitā budhaiḥ

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम् ।
मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशद्युगक्रमात्

ityetadvai mayā proktamavatāreṣu lakṣaṇam |
manvādikṛṣṇaparyantamaṣṭāviṃśadyugakramāt

तत्र श्रुतिसमूहानां विधानं ब्रह्मलक्षणम् ।
भविष्यति तदा कल्पे कृष्णद्वैपायनो यदा

tatra śrutisamūhānāṃ vidhānaṃ brahmalakṣaṇam |
bhaviṣyati tadā kalpe kṛṣṇadvaipāyano yadā

इत्येवमुक्त्वा ब्रह्माणमनुगृह्य महेश्वरः ।
पुनः संप्रेक्ष्य देवेशस्तत्रैवान्तरधीयत

ityevamuktvā brahmāṇamanugṛhya maheśvaraḥ |
punaḥ saṃprekṣya deveśastatraivāntaradhīyata