अध्याय 4: योगेश्वर अवतार और भद्रायु को जीवन देने वाले ऋषभ

सनत्कुमार सर्वज्ञ चरितं शांकरं मुदा ।
रुद्रेण कथितं प्रीत्या ब्रह्मणे सुखदं सदा

sanatkumāra sarvajña caritaṃ śāṃkaraṃ mudā |
rudreṇa kathitaṃ prītyā brahmaṇe sukhadaṃ sadā

सप्तमे चैव वाराहे कल्पे मन्वन्तराभिधे ।
कल्पेश्वरोऽथ भगवान्सर्वं लोकप्रकाशनः

saptame caiva vārāhe kalpe manvantarābhidhe |
kalpeśvaro'tha bhagavānsarvaṃ lokaprakāśanaḥ

मर्नोर्वैवस्वतस्यैव ते प्रपुत्रो भविष्यति ।
तदा चतुर्युगाश्चैव तस्मिन्मन्वन्तरे विधे

marnorvaivasvatasyaiva te praputro bhaviṣyati |
tadā caturyugāścaiva tasminmanvantare vidhe

अनुग्रहार्थं लोकानां ब्राह्मणानां हिताय च ।
उत्पश्यामि विधे ब्रह्मन्द्वापराख्ययुगान्तिके

anugrahārthaṃ lokānāṃ brāhmaṇānāṃ hitāya ca |
utpaśyāmi vidhe brahmandvāparākhyayugāntike

युगप्रवृत्त्या च तदा तस्मिंश्च प्रथमे युगे ।
द्वापरे प्रथमे ब्रह्मन्यदा व्यासः स्वयंप्रभुः

yugapravṛttyā ca tadā tasmiṃśca prathame yuge |
dvāpare prathame brahmanyadā vyāsaḥ svayaṃprabhuḥ

तदाहं ब्राह्मणार्थाय कलौ तस्मिन्युगान्तिके ।
भविष्यामि शिवायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः

tadāhaṃ brāhmaṇārthāya kalau tasminyugāntike |
bhaviṣyāmi śivāyuktaḥ śveto nāma mahāmuniḥ

हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे ।
तदा शिष्याः शिखायुक्ता भविष्यन्ति विधे मम

himavacchikhare ramye chāgale parvatottame |
tadā śiṣyāḥ śikhāyuktā bhaviṣyanti vidhe mama

श्वेतः श्वेतशिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः ।
चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम

śvetaḥ śvetaśikhaścaiva śvetāśvaḥ śvetalohitaḥ |
catvāro dhyānayogātte gamiṣyanti puraṃ mama

ततो भक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम् ।
जन्ममृत्युजराहीनाः परब्रह्मसमाधयः

tato bhaktā bhaviṣyanti jñātvā māṃ tattvato'vyayam |
janmamṛtyujarāhīnāḥ parabrahmasamādhayaḥ

द्रष्टुं शक्यो नरैर्नाहमृते ध्यानात्पितामह ।
दानधर्मादिभिर्वत्स साधनैः कर्महेतुभिः

draṣṭuṃ śakyo narairnāhamṛte dhyānātpitāmaha |
dānadharmādibhirvatsa sādhanaiḥ karmahetubhiḥ

द्वितीये द्वापरे व्यासः सत्यो नाम प्रजापतिः ।
यदा तदा भविष्यामि सुतारो नामतः कलौ

dvitīye dvāpare vyāsaḥ satyo nāma prajāpatiḥ |
yadā tadā bhaviṣyāmi sutāro nāmataḥ kalau

तत्रापि मे भविष्यन्ति शिष्या वेदविदो द्विजाः ।
दुन्दुभिः शतरूपश्च हृषीकः केतुमांस्तथा

tatrāpi me bhaviṣyanti śiṣyā vedavido dvijāḥ |
dundubhiḥ śatarūpaśca hṛṣīkaḥ ketumāṃstathā

चत्वारो ध्यानयोगात्ते गमिष्यन्ति पुरं मम ।
ततो मुक्ता भविष्यन्ति ज्ञात्वा मां तत्त्वतोऽव्ययम्

catvāro dhyānayogātte gamiṣyanti puraṃ mama |
tato muktā bhaviṣyanti jñātvā māṃ tattvato'vyayam

तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः ।
तदाप्यहं भविष्यामि दमनस्तु पुरान्तिके

tṛtīye dvāpare caiva yadā vyāsastu bhārgavaḥ |
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi damanastu purāntike

तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः ।
विशोकश्च विशेषश्च विपापः पापनाशनः

tatrāpi ca bhaviṣyanti catvāro mama putrakāḥ |
viśokaśca viśeṣaśca vipāpaḥ pāpanāśanaḥ

शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्ये चतुरानन ।
निवृत्तिमार्गं सुदृढं वर्त्तयिष्ये कलाविह

śiṣyaiḥ sāhāyyaṃ vyāsasya kariṣye caturānana |
nivṛttimārgaṃ sudṛḍhaṃ varttayiṣye kalāviha

चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोंऽगिराः स्मृतः ।
तदाप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः

caturthe dvāpare caiva yadā vyāsoṃ'girāḥ smṛtaḥ |
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi suhotro nāma nāmataḥ

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ।
भविष्यंति महात्मानस्तन्नामानि ब्रुवे विधे

tatrāpi mama te putrāścatvāro yogasādhakāḥ |
bhaviṣyaṃti mahātmānastannāmāni bruve vidhe

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुदर्भो दुरतिक्रमः ।
शिष्यैः साहाय्यं व्यासस्य करिष्येऽहं तदा विधे

sumukho durmukhaścaiva dudarbho duratikramaḥ |
śiṣyaiḥ sāhāyyaṃ vyāsasya kariṣye'haṃ tadā vidhe

पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता स्मृतः ।
तदा योगी भविष्यामि कंको नाम महातपाः

pañcame dvāpare caiva vyāsastu savitā smṛtaḥ |
tadā yogī bhaviṣyāmi kaṃko nāma mahātapāḥ

तत्रापि मम ते पुत्राश्चत्वारो योगसाधकाः ।
भविष्यन्ति महात्मानस्तन्नामानि शृणुष्व मे

tatrāpi mama te putrāścatvāro yogasādhakāḥ |
bhaviṣyanti mahātmānastannāmāni śṛṇuṣva me

सनकः सनातनश्चैव प्रभुर्यश्च सनन्दनः ।
विभुः सनत्कुमारश्च निर्मलो निरहंकृतिः

sanakaḥ sanātanaścaiva prabhuryaśca sanandanaḥ |
vibhuḥ sanatkumāraśca nirmalo nirahaṃkṛtiḥ

तत्रापि कंकनामाहं साहाय्यं सवितुर्विधे ।
व्यासस्य हि करिष्यामि निवृत्तिपथवर्द्धकः

tatrāpi kaṃkanāmāhaṃ sāhāyyaṃ saviturvidhe |
vyāsasya hi kariṣyāmi nivṛttipathavarddhakaḥ

परिवर्ते पुनः षष्ठे द्वापरे लोककारकः ।
कर्ता वेदविभागस्य मृत्युर्व्यासो भविष्यति

parivarte punaḥ ṣaṣṭhe dvāpare lokakārakaḥ |
kartā vedavibhāgasya mṛtyurvyāso bhaviṣyati

तदाऽप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः ।
व्यासस्य सुसाहा य्यार्थं निवृत्तिपथवर्द्धनः

tadā'pyahaṃ bhaviṣyāmi lokākṣirnāma nāmataḥ |
vyāsasya susāhā yyārthaṃ nivṛttipathavarddhanaḥ

तत्रापि शिष्याश्चत्वारो भविष्यन्ति दृढव्रताः ।
सुधामा विरजाश्चैव संजयो विजयस्तथा

tatrāpi śiṣyāścatvāro bhaviṣyanti dṛḍhavratāḥ |
sudhāmā virajāścaiva saṃjayo vijayastathā

सप्तमे परिवर्ते तु यदा व्यासः शतक्रतुः ।
तदाप्यहं भविष्यामि जैगीषव्यो विभुर्विधे

saptame parivarte tu yadā vyāsaḥ śatakratuḥ |
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi jaigīṣavyo vibhurvidhe

योगं संद्रढयिष्यामि महायोगविचक्षणः ।
काश्यां गुहान्तरे संस्थो दिव्यदेशे कुशास्तरिः

yogaṃ saṃdraḍhayiṣyāmi mahāyogavicakṣaṇaḥ |
kāśyāṃ guhāntare saṃstho divyadeśe kuśāstariḥ

साहाय्यं च करिष्यामि व्यासस्य हि शतक्रतोः ।
उद्धरिष्यामि भक्तांश्च संसारभयतो विधे

sāhāyyaṃ ca kariṣyāmi vyāsasya hi śatakratoḥ |
uddhariṣyāmi bhaktāṃśca saṃsārabhayato vidhe

तत्रापि मम चत्वारो भविष्यन्ति सुता युगे ।
सारस्वतश्च योगीशो मेघवाहः सुवाहनः

tatrāpi mama catvāro bhaviṣyanti sutā yuge |
sārasvataśca yogīśo meghavāhaḥ suvāhanaḥ

अष्टमे परिवर्ते हि वसिष्ठो मुनिसत्तमः ।
कर्त्ता वेदविभागस्य वेदव्यासो भविष्यति

aṣṭame parivarte hi vasiṣṭho munisattamaḥ |
karttā vedavibhāgasya vedavyāso bhaviṣyati

तत्राप्यहं भविष्यामि नामतो दधिवाहनः ।
व्यासस्य हि करिष्यामि साहाय्यं योगवित्तम

tatrāpyahaṃ bhaviṣyāmi nāmato dadhivāhanaḥ |
vyāsasya hi kariṣyāmi sāhāyyaṃ yogavittama

कपिलश्चासुरिः पञ्चशिखः शाल्वलपूर्वकः ।
चत्वारो योगिनः पुत्रा भविष्यन्ति समा मम

kapilaścāsuriḥ pañcaśikhaḥ śālvalapūrvakaḥ |
catvāro yoginaḥ putrā bhaviṣyanti samā mama

नवमे परिवर्ते तु तस्मिन्नेव युगे विधे ।
भविष्यति मुनिश्रेष्ठो व्यासः सारस्वताह्वयः

navame parivarte tu tasminneva yuge vidhe |
bhaviṣyati muniśreṣṭho vyāsaḥ sārasvatāhvayaḥ

व्यासस्य ध्यायतस्तस्य निवृत्तिपथवृद्धये ।
तदाप्यहं भविष्यामि ऋषभो नामतः स्मृतः

vyāsasya dhyāyatastasya nivṛttipathavṛddhaye |
tadāpyahaṃ bhaviṣyāmi ṛṣabho nāmataḥ smṛtaḥ

पराशरश्च गर्गश्च भार्गवो गिरिशस्तथा ।
चत्वारस्तत्र शिष्या मे भविष्यन्ति सुयोगिनः

parāśaraśca gargaśca bhārgavo giriśastathā |
catvārastatra śiṣyā me bhaviṣyanti suyoginaḥ

तैः साकं द्रढयिष्यामि योगमार्गं प्रजापते ।
करिष्यामि साहाय्यं वै वेदव्यासस्य सन्मुने

taiḥ sākaṃ draḍhayiṣyāmi yogamārgaṃ prajāpate |
kariṣyāmi sāhāyyaṃ vai vedavyāsasya sanmune

तेन रूपेण भक्तानां बहूनां दुःखिनां विधे ।
उद्धारं भवतोऽहं वै करिष्यामि दयाकरः

tena rūpeṇa bhaktānāṃ bahūnāṃ duḥkhināṃ vidhe |
uddhāraṃ bhavato'haṃ vai kariṣyāmi dayākaraḥ

सोऽवतारो विधे मे हि ऋषभाख्यस्सुयोगकृत् ।
सारस्वतव्यासमनः कर्त्ता नानोतिकारकः

so'vatāro vidhe me hi ṛṣabhākhyassuyogakṛt |
sārasvatavyāsamanaḥ karttā nānotikārakaḥ

अवतारेण मे येन भद्रायुर्नृपबालकः ।
जीवितो हि मृतः क्ष्वेडदोषतो जनकोज्झितः

avatāreṇa me yena bhadrāyurnṛpabālakaḥ |
jīvito hi mṛtaḥ kṣveḍadoṣato janakojjhitaḥ

प्राप्तेऽथ षोडशे वर्षे तस्य राजशिशोः पुनः ।
ययौ तद्वेश्म सहसा ऋषभः स मदात्मकः

prāpte'tha ṣoḍaśe varṣe tasya rājaśiśoḥ punaḥ |
yayau tadveśma sahasā ṛṣabhaḥ sa madātmakaḥ

पूजितस्तेन स मुनिः सद्रूपश्च कृपानिधिः ।
उपादिदेश तद्धर्मान्राज्ययोगान्प्रजापते

pūjitastena sa muniḥ sadrūpaśca kṛpānidhiḥ |
upādideśa taddharmānrājyayogānprajāpate

ततः स कवचं दिव्यं शंखं खङ्गं च भास्वरम् ।
ददौ तस्मै प्रसन्नात्मा सर्वशत्रुविनाशनम्

tataḥ sa kavacaṃ divyaṃ śaṃkhaṃ khaṅgaṃ ca bhāsvaram |
dadau tasmai prasannātmā sarvaśatruvināśanam

तदङ्ग भस्मनामृश्य कृपया दीनवत्सलः ।
स द्वादशसहस्रस्य गजानां च बलं ददौ

tadaṅga bhasmanāmṛśya kṛpayā dīnavatsalaḥ |
sa dvādaśasahasrasya gajānāṃ ca balaṃ dadau

इति भद्रायुषं सम्यगनुश्वास्य समातृकम् ।
ययौ स्वैरगतस्तस्यां पूजितस्त्वृषभः प्रभुः

iti bhadrāyuṣaṃ samyaganuśvāsya samātṛkam |
yayau svairagatastasyāṃ pūjitastvṛṣabhaḥ prabhuḥ

भद्रायुरपि राजर्षिर्जित्वा रिपुगणान्विधे ।
राज्यं चकार धर्मेण विवाह्य कीर्त्तिमालिनीम्

bhadrāyurapi rājarṣirjitvā ripugaṇānvidhe |
rājyaṃ cakāra dharmeṇa vivāhya kīrttimālinīm

इत्थं प्रभावं ऋषभोऽवतारः शङ्करस्य मे ।
सतां गतिर्दीनबन्धुर्नवमः कथितस्तव

itthaṃ prabhāvaṃ ṛṣabho'vatāraḥ śaṅkarasya me |
satāṃ gatirdīnabandhurnavamaḥ kathitastava

ऋषभस्य चरित्रं हि परमं पावनं महत् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं श्रोतव्यं च प्रयत्नतः

ṛṣabhasya caritraṃ hi paramaṃ pāvanaṃ mahat |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ śrotavyaṃ ca prayatnataḥ