अध्याय 30: अवधूतेश्वर द्वारा इन्द्र-गर्व हरण और जलन्धर-जन्म

शृणु त्वं ब्रह्मपुत्राद्यावतारं परमेशितुः ।
अवधूतेश्वराह्वं वै शक्रगर्वापहारकम्

śṛṇu tvaṃ brahmaputrādyāvatāraṃ parameśituḥ |
avadhūteśvarāhvaṃ vai śakragarvāpahārakam

शक्रः पुरा हि सगुरुः सर्वदेवसमन्वितः ।
दर्शनं कर्तुमीशस्य कैलासमगमन्मुने

śakraḥ purā hi saguruḥ sarvadevasamanvitaḥ |
darśanaṃ kartumīśasya kailāsamagamanmune

अथ गुर्विन्द्रयोर्ज्ञात्वागमनं शंकरस्तयोः ।
परीक्षितुं च तद्भावं स्वदर्शनरतात्मनोः

atha gurvindrayorjñātvāgamanaṃ śaṃkarastayoḥ |
parīkṣituṃ ca tadbhāvaṃ svadarśanaratātmanoḥ

अवधूतस्वरूपोऽभून्नानालीलाकरः प्रभुः ।
दिगंबरो महाभीमो ज्वलदग्निसमप्रभः

avadhūtasvarūpo'bhūnnānālīlākaraḥ prabhuḥ |
digaṃbaro mahābhīmo jvaladagnisamaprabhaḥ

सोऽवधूतस्वरूपो हि मार्गमारुद्ध्य सद्गतिः ।
लंबमानपटः शंभुरतिष्ठच्छोभिताकृतिः

so'vadhūtasvarūpo hi mārgamāruddhya sadgatiḥ |
laṃbamānapaṭaḥ śaṃbhuratiṣṭhacchobhitākṛtiḥ

अथ तौ गुरुशक्रौ च गच्छन्तौ शिव सन्निधिम् ।
अद्राष्टांपुरुषं भीमं मार्गमध्येऽद्भुताकृतिम्

atha tau guruśakrau ca gacchantau śiva sannidhim |
adrāṣṭāṃpuruṣaṃ bhīmaṃ mārgamadhye'dbhutākṛtim

अथ शक्रो मुनेऽपृच्छत्स्वाधिकारेण दुर्मदः ।
पुरुषं तं स्वमार्गान्तः स्थितमज्ञाय शंकरम्

atha śakro mune'pṛcchatsvādhikāreṇa durmadaḥ |
puruṣaṃ taṃ svamārgāntaḥ sthitamajñāya śaṃkaram

कस्त्वं दिगंबराकारावधूतः कुत आगतः ।
किन्नाम तव विख्यातं तत्त्वतो वद मेऽचिरम्

kastvaṃ digaṃbarākārāvadhūtaḥ kuta āgataḥ |
kinnāma tava vikhyātaṃ tattvato vada me'ciram

स्वस्थाने संस्थितः शंभुः किम्वान्यत्र गतोऽधुना ।
दर्शनार्थं हि तस्याहं गच्छामि सगुरुस्सुरैः

svasthāne saṃsthitaḥ śaṃbhuḥ kimvānyatra gato'dhunā |
darśanārthaṃ hi tasyāhaṃ gacchāmi sagurussuraiḥ

शक्रेणेत्थं स पृष्टश्च किंचिन्नोवाच पूरुषः ।
लीलागृहीतदेहस्स शङ्करो मदहा प्रभुः

śakreṇetthaṃ sa pṛṣṭaśca kiṃcinnovāca pūruṣaḥ |
līlāgṛhītadehassa śaṅkaro madahā prabhuḥ

शक्रः पुनरपृच्छत्तं नोवाच स दिगंबरः ।
अविज्ञातगतिश्शम्भुर्महाकौतुककारकः

śakraḥ punarapṛcchattaṃ novāca sa digaṃbaraḥ |
avijñātagatiśśambhurmahākautukakārakaḥ

पुनः पुरन्दरोऽपृच्छ्त्त्रैलोक्याधिपतिस्स्वराट् ।
तूष्णीमास महायोगी महालीलाकरस्स वै

punaḥ purandaro'pṛcchttrailokyādhipatissvarāṭ |
tūṣṇīmāsa mahāyogī mahālīlākarassa vai

इत्थं पुनः पुनः पृष्टः शक्रेण स दिगम्बरः ।
नोवाच किंचिद्भगवाञ्शक्रदर्प्पजिघांसया

itthaṃ punaḥ punaḥ pṛṣṭaḥ śakreṇa sa digambaraḥ |
novāca kiṃcidbhagavāñśakradarppajighāṃsayā

अथ चुक्रोध देवेशस्त्रैलोक्यैश्वर्य्यगर्वितः ।
उवाच वचनं क्रोधात्तं निर्भर्त्स्य जटाधरम्

atha cukrodha deveśastrailokyaiśvaryyagarvitaḥ |
uvāca vacanaṃ krodhāttaṃ nirbhartsya jaṭādharam

पृच्छमानोऽपि रे मूढ नोत्तरं दत्तवानसि ।
अतस्त्वां हन्मि वज्रेण कस्ते त्रातास्ति दुर्मते

pṛcchamāno'pi re mūḍha nottaraṃ dattavānasi |
atastvāṃ hanmi vajreṇa kaste trātāsti durmate

इत्युदीर्य्य ततो वज्री संनिरीक्ष्य क्रुधा हि तम् ।
हन्तुन्दिगम्बरं वज्रमुद्यतं स चकार ह

ityudīryya tato vajrī saṃnirīkṣya krudhā hi tam |
hantundigambaraṃ vajramudyataṃ sa cakāra ha

वज्रहस्तं च तं दृष्ट्वा शक्रं शीघ्रं सदाशिवः ।
चकार स्तम्भनं तस्य वज्रपातस्य शंकरः

vajrahastaṃ ca taṃ dṛṣṭvā śakraṃ śīghraṃ sadāśivaḥ |
cakāra stambhanaṃ tasya vajrapātasya śaṃkaraḥ

ततः स पुरुषः कुद्धः करालाक्षो भयंकरः ।
द्रुतमेव प्रजज्वाल तेजसा प्रदहन्निव

tataḥ sa puruṣaḥ kuddhaḥ karālākṣo bhayaṃkaraḥ |
drutameva prajajvāla tejasā pradahanniva

बाहुप्रतिष्टम्भभुवा मन्युनान्तश्शचीपतिः ।
समदह्यत भोगीव मंत्ररुद्धपराक्रमः

bāhupratiṣṭambhabhuvā manyunāntaśśacīpatiḥ |
samadahyata bhogīva maṃtraruddhaparākramaḥ

दृष्ट्वा वृहस्पतिस्त्वेनम्प्रज्वलन्तं स्वतेजसा ।
पुरुषं तं धियामास प्रणनाम हरं द्रुतम्

dṛṣṭvā vṛhaspatistvenamprajvalantaṃ svatejasā |
puruṣaṃ taṃ dhiyāmāsa praṇanāma haraṃ drutam

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो गुरुरुदारधीः ।
दण्डवत्कौ पुनर्नत्वा प्रभुं तुष्टाव भक्तितः

kṛtāñjalipuṭo bhūtvā tato gururudāradhīḥ |
daṇḍavatkau punarnatvā prabhuṃ tuṣṭāva bhaktitaḥ

देवदेव महादेव शरणागतवत्सल ।
प्रसन्नो भव गौरीश सर्वेश्वर नमोऽस्तु ते

devadeva mahādeva śaraṇāgatavatsala |
prasanno bhava gaurīśa sarveśvara namo'stu te

मायया मोहितास्सर्वे ब्रह्मविष्ण्वादयोपि ते ।
त्वां न जानन्ति तत्त्वेन जानन्ति त्वदनुग्रहात्

māyayā mohitāssarve brahmaviṣṇvādayopi te |
tvāṃ na jānanti tattvena jānanti tvadanugrahāt

बृहस्पतिरिति स्तुत्वा स तदा शंकरम्प्रभुम् ।
पादयोः पातयामास तस्येशस्य पुरन्दरम्

bṛhaspatiriti stutvā sa tadā śaṃkaramprabhum |
pādayoḥ pātayāmāsa tasyeśasya purandaram

ततस्तात सुराचार्य्यः कृताञ्जलिरुदारधीः ।
बृहस्पतिरुवाचेदं प्रश्रयावनतः सुधीः

tatastāta surācāryyaḥ kṛtāñjalirudāradhīḥ |
bṛhaspatiruvācedaṃ praśrayāvanataḥ sudhīḥ

दीननाथ महादेव प्रणतन्तव पादयोः ।
समुद्धर च मां तत्त्वं क्रोधं न प्रणयं कुरु

dīnanātha mahādeva praṇatantava pādayoḥ |
samuddhara ca māṃ tattvaṃ krodhaṃ na praṇayaṃ kuru

तुष्टो भव महादेव पाहीन्द्रं शरणागतम् ।
वह्निरेष समायाति भालनेत्रसमुद्भवः

tuṣṭo bhava mahādeva pāhīndraṃ śaraṇāgatam |
vahnireṣa samāyāti bhālanetrasamudbhavaḥ

इत्याकर्ण्य गुरोर्वाक्यमवधूताकृतिः प्रभुः ।
उवाच करुणासिंधुर्विहसन्स सदूतिकृत्

ityākarṇya gurorvākyamavadhūtākṛtiḥ prabhuḥ |
uvāca karuṇāsiṃdhurvihasansa sadūtikṛt

क्रोधाच्च निस्सृतन्तेजो धारयामि स्वनेत्रतः ।
कथं हि कंचुकीं सर्पस्संधत्ते चोज्ज्ञितां पुनः

krodhācca nissṛtantejo dhārayāmi svanetrataḥ |
kathaṃ hi kaṃcukīṃ sarpassaṃdhatte cojjñitāṃ punaḥ

इति श्रुत्वा वचस्तस्य शंकरस्य बृहस्पतिः ।
उवाच साञ्जलिर्भूयो भयव्याकुलमानसः

iti śrutvā vacastasya śaṃkarasya bṛhaspatiḥ |
uvāca sāñjalirbhūyo bhayavyākulamānasaḥ

हे देव भगवन्भक्ता अनुकम्प्याः सदैव हि ।
भक्तवत्सलनामेति स्वं सत्यं कुरु शंकर

he deva bhagavanbhaktā anukampyāḥ sadaiva hi |
bhaktavatsalanāmeti svaṃ satyaṃ kuru śaṃkara

क्षेप्तुमन्यत्र देवेश स्वतेजोऽत्युग्रमर्हसि ।
उद्धर्ता सर्वभक्तानां समुद्धर पुरन्दरम्

kṣeptumanyatra deveśa svatejo'tyugramarhasi |
uddhartā sarvabhaktānāṃ samuddhara purandaram

इत्युक्तो गुरुणा रुद्रो भक्तवत्सलनामभाक् ।
प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा सुरेज्यम्प्रणतार्तिहा

ityukto guruṇā rudro bhaktavatsalanāmabhāk |
pratyuvāca prasannātmā surejyampraṇatārtihā

प्रीतस्तेहं सुराचार्य्य ददामि वरमुत्तमम् ।
इन्द्रस्य जीवदानेन जीवेति त्वं प्रथाम्व्रज

prītastehaṃ surācāryya dadāmi varamuttamam |
indrasya jīvadānena jīveti tvaṃ prathāmvraja

समुद्भूतोऽनलो योयं भालनेत्रात्सुरा सहः ।
एनन्त्यक्ष्याम्यहं दूरे यथेन्द्रं नैव पीडयेत्

samudbhūto'nalo yoyaṃ bhālanetrātsurā sahaḥ |
enantyakṣyāmyahaṃ dūre yathendraṃ naiva pīḍayet

इत्युक्त्वा स करे धृत्वा स्वतेजोऽनलमद्भुतम् ।
भालनेत्रसमुद्भूतं प्राक्षिपल्लवणाम्भसि

ityuktvā sa kare dhṛtvā svatejo'nalamadbhutam |
bhālanetrasamudbhūtaṃ prākṣipallavaṇāmbhasi

अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् ।
क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालो बभूव ह

atho śivasya tattejo bhālanetrasamudbhavam |
kṣiptaṃ ca lavaṇāmbhodhau sadyo bālo babhūva ha

स जलन्धरनामाभूत्सिन्धुपुत्रोऽसुरेश्वरः ।
तं जघान महेशानो देवप्रार्थनया प्रभुः

sa jalandharanāmābhūtsindhuputro'sureśvaraḥ |
taṃ jaghāna maheśāno devaprārthanayā prabhuḥ

इत्थं कृत्वा सुचरितं शंकरो लोकशंकरः ।
अवधूतस्वरूपेण ततश्चान्तर्हितोऽभवत्

itthaṃ kṛtvā sucaritaṃ śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ |
avadhūtasvarūpeṇa tataścāntarhito'bhavat

बभूवुः सकला देवाः सुखिनश्चातिनिर्भयाः ।
गुरुशक्रौ भयान्मुक्तौ जग्मतुः सुखमुत्तमम्

babhūvuḥ sakalā devāḥ sukhinaścātinirbhayāḥ |
guruśakrau bhayānmuktau jagmatuḥ sukhamuttamam

यदर्थे गमनोद्युक्तौ दर्शनं प्राप्य तस्य तौ ।
कृतार्थौ गुरुशक्रौ हि स्वस्थानं जग्मतुर्मुदा

yadarthe gamanodyuktau darśanaṃ prāpya tasya tau |
kṛtārthau guruśakrau hi svasthānaṃ jagmaturmudā

अवधूतेश्वराह्वोऽवतारस्ते कथितो मया ।
परमेशस्य परमानन्ददः खलदण्डदः

avadhūteśvarāhvo'vatāraste kathito mayā |
parameśasya paramānandadaḥ khaladaṇḍadaḥ

इदमाख्यानमनघं यशस्यं स्वर्ग्यमेव च ।
भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्

idamākhyānamanaghaṃ yaśasyaṃ svargyameva ca |
bhuktimuktipradaṃ divyaṃ sarvakāmaphalapradam

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः ।
इह सर्वसुखं भुक्त्वा सोन्ते शिवगतिं लभेत्

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ śrāvayedvā samāhitaḥ |
iha sarvasukhaṃ bhuktvā sonte śivagatiṃ labhet