अध्याय 28: यतिनाथ और हंस: आहुक, आहुकी, नल और दमयन्ती

शृणु प्राज्ञ प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
अवतारं पुरानन्दं यातिनाथाह्वयं मुने

śṛṇu prājña pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ |
avatāraṃ purānandaṃ yātināthāhvayaṃ mune

अर्बुदाचलसंज्ञे तु पर्वते भिल्लवंशजः ।
आहुकश्च तदभ्याशे वसतिस्म मुनीश्वर

arbudācalasaṃjñe tu parvate bhillavaṃśajaḥ |
āhukaśca tadabhyāśe vasatisma munīśvara

तत्पत्नी ह्याहुका नाम बभूव किल सुव्रता ।
उभावपि महाशैवावास्तान्तौ शिवपूजकौ

tatpatnī hyāhukā nāma babhūva kila suvratā |
ubhāvapi mahāśaivāvāstāntau śivapūjakau

कस्मिंश्चित्समये भिल्लः शिवभक्तिरतः सदा ।
आहारार्थं स्वपत्न्याश्च सुदूरं स गतो मुने

kasmiṃścitsamaye bhillaḥ śivabhaktirataḥ sadā |
āhārārthaṃ svapatnyāśca sudūraṃ sa gato mune

एतस्मिन्नन्तरे तत्र गेहे भिल्लस्य शङ्करः ।
भूत्वा यतिवपुः सायं परीक्षार्थं समाययौ

etasminnantare tatra gehe bhillasya śaṅkaraḥ |
bhūtvā yativapuḥ sāyaṃ parīkṣārthaṃ samāyayau

तस्मिन्नवसरे तत्राजगाम स गृहाधिपः ।
पूजनं च यतीशस्य चकार प्रेमतः सुधीः

tasminnavasare tatrājagāma sa gṛhādhipaḥ |
pūjanaṃ ca yatīśasya cakāra premataḥ sudhīḥ

तद्भावस्य परीक्षार्थं यतिरूपस्स शंकरः ।
महालीलातरः प्रीत्या भीतं प्रोवाच दीनगीः

tadbhāvasya parīkṣārthaṃ yatirūpassa śaṃkaraḥ |
mahālīlātaraḥ prītyā bhītaṃ provāca dīnagīḥ

अद्य स्थलं निवासार्थं देहि मे प्रातरेव हि ।
यास्यामि सर्वथा भिल्ल स्वस्ति स्यात्तव सर्वदा

adya sthalaṃ nivāsārthaṃ dehi me prātareva hi |
yāsyāmi sarvathā bhilla svasti syāttava sarvadā

त्यम्प्रोक्तं त्वया स्वामिञ्शृणु मद्वचनं च ते ।
अति स्वल्पं स्थलं मे हि स्यान्निवासः कथन्तव

tyamproktaṃ tvayā svāmiñśṛṇu madvacanaṃ ca te |
ati svalpaṃ sthalaṃ me hi syānnivāsaḥ kathantava

इत्युक्तस्स यतिस्तेन गमनाय मतिन्दधे ।
तावद्भिल्ल्या वचः प्रोक्तं स्वामिनं संविचार्य्य वै

ityuktassa yatistena gamanāya matindadhe |
tāvadbhillyā vacaḥ proktaṃ svāminaṃ saṃvicāryya vai

स्वामिन्देहि यतेःस्थानं विमुखं कुरु मातिथिम् ।
गृहधर्मं विचार्य्य त्वमन्यथा धर्मसंक्षयः

svāmindehi yateḥsthānaṃ vimukhaṃ kuru mātithim |
gṛhadharmaṃ vicāryya tvamanyathā dharmasaṃkṣayaḥ

स्थीयतान्ते गृहाभ्यंतः सुखेन यतिना सह ।
अहं बहिः स्थितिं कुर्य्यामायुधानि बृहन्त्यपि

sthīyatānte gṛhābhyaṃtaḥ sukhena yatinā saha |
ahaṃ bahiḥ sthitiṃ kuryyāmāyudhāni bṛhantyapi

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भिल्ल्या धर्मान्वितं शिवम् ।
स्वपत्न्या मनसा तेन भिल्लेन च विचारितम्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhillyā dharmānvitaṃ śivam |
svapatnyā manasā tena bhillena ca vicāritam

स्त्रियं बहिश्च निष्कास्य कथं स्थेयं मया बहे ।
यतेरन्यत्र गमनमधर्म्मकरमात्मनः

striyaṃ bahiśca niṣkāsya kathaṃ stheyaṃ mayā bahe |
yateranyatra gamanamadharmmakaramātmanaḥ

द्वयमप्युचितं नैव सर्वथा गृहमेधिनः ।
यद्भावि तद्भवेदेव मया स्थेयं गृहाद्बहिः

dvayamapyucitaṃ naiva sarvathā gṛhamedhinaḥ |
yadbhāvi tadbhavedeva mayā stheyaṃ gṛhādbahiḥ

इत्याग्रहन्तदा कृत्वा गृहान्तः स्थाय तौ मुदा ।
स्वायुधानि च संस्थाप्य भिल्लोऽतिष्ठद्गृहाद्बहिः

ityāgrahantadā kṛtvā gṛhāntaḥ sthāya tau mudā |
svāyudhāni ca saṃsthāpya bhillo'tiṣṭhadgṛhādbahiḥ

रात्रौ तम्पशवः क्रूरा हिंसकाः समपीडयन् ।
तेनापि च यथाशक्ति कृतो यत्नो महांस्तदा

rātrau tampaśavaḥ krūrā hiṃsakāḥ samapīḍayan |
tenāpi ca yathāśakti kṛto yatno mahāṃstadā

एवं यत्नं प्रकुर्वाण स भिल्लो बलवानपि ।
प्रारब्धात्प्रेरितैर्हिंस्रैर्बलादासीच्च भक्षितः

evaṃ yatnaṃ prakurvāṇa sa bhillo balavānapi |
prārabdhātpreritairhiṃsrairbalādāsīcca bhakṣitaḥ

प्रातरुत्थाय स यतिर्दृष्ट्वा हिंस्रैश्च भक्षितम् ।
भिल्लं वने चरंतं वै दुःखितोऽभूदतीव हि

prātarutthāya sa yatirdṛṣṭvā hiṃsraiśca bhakṣitam |
bhillaṃ vane caraṃtaṃ vai duḥkhito'bhūdatīva hi

दुखितं तं यतिन्दृष्ट्वा भिल्ली सा दुःखितापि हि ।
धैर्यात्स्वदुःखं संहृत्य वचनं चेदमब्रवीत्

dukhitaṃ taṃ yatindṛṣṭvā bhillī sā duḥkhitāpi hi |
dhairyātsvaduḥkhaṃ saṃhṛtya vacanaṃ cedamabravīt

किमर्थं क्रियते दुःखं भद्रं जातं यतेऽधुना ।
धन्योयं कृतकृत्यश्च यज्जातो मृत्युरीदृशः

kimarthaṃ kriyate duḥkhaṃ bhadraṃ jātaṃ yate'dhunā |
dhanyoyaṃ kṛtakṛtyaśca yajjāto mṛtyurīdṛśaḥ

अहं चैनं गमिष्यामि भस्म भूत्वानले यते ।
चितां कारय सुप्रीत्या स्त्रीणां धर्मः सनातनः

ahaṃ cainaṃ gamiṣyāmi bhasma bhūtvānale yate |
citāṃ kāraya suprītyā strīṇāṃ dharmaḥ sanātanaḥ

इति तद्वचनं श्रुत्वा हितं मत्वा स्वयं यतिः ।
चितां व्यरचयत्सा हि प्रविवेश स्वधर्मतः

iti tadvacanaṃ śrutvā hitaṃ matvā svayaṃ yatiḥ |
citāṃ vyaracayatsā hi praviveśa svadharmataḥ

एतस्मिन्नन्तरे साक्षात्पुरः प्रादुरभूच्छिवः ।
धन्ये धन्ये इति प्रीत्या प्रशंसस्तां हरोऽब्रवीत्

etasminnantare sākṣātpuraḥ prādurabhūcchivaḥ |
dhanye dhanye iti prītyā praśaṃsastāṃ haro'bravīt

वरं ब्रूहि प्रसन्नोस्मि त्वदाचरणतोऽनघे ।
तवादेयं न वै किंचिद्वश्योऽहं ते विशेषतः

varaṃ brūhi prasannosmi tvadācaraṇato'naghe |
tavādeyaṃ na vai kiṃcidvaśyo'haṃ te viśeṣataḥ

तच्छुत्वा शम्भुवचनं परमानन्ददायकम् ।
सुखं प्राप्तं विशेषेण न किंचित्स्मरणं ययौ

tacchutvā śambhuvacanaṃ paramānandadāyakam |
sukhaṃ prāptaṃ viśeṣeṇa na kiṃcitsmaraṇaṃ yayau

तस्यास्तद्गतिमालक्ष्य सुप्रसन्नो हरोऽभवत् ।
उवाच च पुनः शम्भुर्वरं ब्रूहीति ताम्प्रभुः

tasyāstadgatimālakṣya suprasanno haro'bhavat |
uvāca ca punaḥ śambhurvaraṃ brūhīti tāmprabhuḥ

अयं यतिश्च मद्रूपो हंसरूपो भविष्यति ।
परजन्मनि वां प्रीत्या संयोग कारयिष्यति

ayaṃ yatiśca madrūpo haṃsarūpo bhaviṣyati |
parajanmani vāṃ prītyā saṃyoga kārayiṣyati

भिल्लश्च वीरसेनस्य नैषधे नगरे वरे ।
महान्पुत्रो नलो नाम भविष्यति न संशयः

bhillaśca vīrasenasya naiṣadhe nagare vare |
mahānputro nalo nāma bhaviṣyati na saṃśayaḥ

त्वं सुता भीमराजस्य वैदर्भे नगरेऽनघे ।
दमयन्ती च विख्याता भविष्यसि गुणान्विता

tvaṃ sutā bhīmarājasya vaidarbhe nagare'naghe |
damayantī ca vikhyātā bhaviṣyasi guṇānvitā

युवां चोभौ मिलित्वा च राजभोगं सुविस्तरम् ।
भुक्त्वा मुक्तिं च योगीन्द्रेर्लप्स्येथे दुर्लभां ध्रुवम्

yuvāṃ cobhau militvā ca rājabhogaṃ suvistaram |
bhuktvā muktiṃ ca yogīndrerlapsyethe durlabhāṃ dhruvam

इत्युक्त्वा च स्वयं शम्भुर्लिङ्गरूपोऽभवत्तदा ।
तस्मान्न चलितो धर्मादचलेश इति स्मृतः

ityuktvā ca svayaṃ śambhurliṅgarūpo'bhavattadā |
tasmānna calito dharmādacaleśa iti smṛtaḥ

स भिल्ल आहुकश्चापि वीरसेनसुतोऽभवत् ।
नैषधे नगरे तात नलनामा महानृपः

sa bhilla āhukaścāpi vīrasenasuto'bhavat |
naiṣadhe nagare tāta nalanāmā mahānṛpaḥ

आहुका सा महाभिल्ली भीमस्य तनयाऽभवत् ।
वैदर्भे नगरे राज्ञो दमयन्तीति विश्रुता

āhukā sā mahābhillī bhīmasya tanayā'bhavat |
vaidarbhe nagare rājño damayantīti viśrutā

यतिनाथाह्वयस्सोपि हंसरूपोऽभवच्छिवः ।
विवाहं कारयामास दमयन्त्या नलेन वै

yatināthāhvayassopi haṃsarūpo'bhavacchivaḥ |
vivāhaṃ kārayāmāsa damayantyā nalena vai

पूर्वसत्काररूपेण महापुण्येन शंकरः ।
हंसरूपं विधायैव ताभ्यां सुखमदात्प्रभुः

pūrvasatkārarūpeṇa mahāpuṇyena śaṃkaraḥ |
haṃsarūpaṃ vidhāyaiva tābhyāṃ sukhamadātprabhuḥ

शिवो हंसावतारो हि नानावार्ताविचक्षणः ।
दमयन्त्या नलस्यापि परमानन्ददायकः

śivo haṃsāvatāro hi nānāvārtāvicakṣaṇaḥ |
damayantyā nalasyāpi paramānandadāyakaḥ

इदं चरितं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्तेः ।
यतीशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि हंसाह्वयस्यापि विमुक्तिदं हि

idaṃ caritaṃ paramaṃ pavitraṃ śivāvatārasya pavitrakīrteḥ |
yatīśasaṃjñasya mahādbhutaṃ hi haṃsāhvayasyāpi vimuktidaṃ hi

यतीशब्रह्महंसाख्यावतारचरितं शुभम् ।
शृणुयाच्छ्रावयेद्यो हि स लभेत परां गतिम्

yatīśabrahmahaṃsākhyāvatāracaritaṃ śubham |
śṛṇuyācchrāvayedyo hi sa labheta parāṃ gatim

इदमाख्यानमनघं सर्वकामफलप्रदम् ।
स्वर्ग्यं यशस्यमायुष्यं भक्तिवर्धनमुत्तमम्

idamākhyānamanaghaṃ sarvakāmaphalapradam |
svargyaṃ yaśasyamāyuṣyaṃ bhaktivardhanamuttamam

श्रुत्वैतच्चचरितं शम्भोर्यतिहंसस्वरूपयोः ।
इह सर्वसुखम्भुक्त्वा सोऽन्ते शिवपुरं व्रजेत्

śrutvaitaccacaritaṃ śambhoryatihaṃsasvarūpayoḥ |
iha sarvasukhambhuktvā so'nte śivapuraṃ vrajet