अध्याय 27: द्विजेश्वर द्वारा राजा भद्रायु के धर्म की परीक्षा

शृणु तात प्रवक्ष्यामि शिवस्य परमात्मनः ।
द्विजेश्वरावतारं च सशिवं सुखदं सताम्

śṛṇu tāta pravakṣyāmi śivasya paramātmanaḥ |
dvijeśvarāvatāraṃ ca saśivaṃ sukhadaṃ satām

यः पूर्वं वर्णितस्तात भद्रायुर्नृपसत्तमः ।
यस्मिन्नृषभरूपेणानुग्रहं कृतवाञ्छिवः

yaḥ pūrvaṃ varṇitastāta bhadrāyurnṛpasattamaḥ |
yasminnṛṣabharūpeṇānugrahaṃ kṛtavāñchivaḥ

तद्धर्मस्य परीक्षार्थं पुनराविर्बभूव सः ।
द्विजेश्वरस्वरूपेण तदेव कथयाम्यहम्

taddharmasya parīkṣārthaṃ punarāvirbabhūva saḥ |
dvijeśvarasvarūpeṇa tadeva kathayāmyaham

ऋषभस्य प्रभावेण शत्रूञ्जित्वा रणे प्रभुः ।
प्राप्तसिंहासनस्तात भद्रायुः संबभूव ह

ṛṣabhasya prabhāveṇa śatrūñjitvā raṇe prabhuḥ |
prāptasiṃhāsanastāta bhadrāyuḥ saṃbabhūva ha

चन्द्रांगदस्य तनया सीमन्तिन्याः शुभांगजा ।
पत्नी तस्याभवद्ब्रह्मन्सुसाध्वी कीर्तिमालिनी

candrāṃgadasya tanayā sīmantinyāḥ śubhāṃgajā |
patnī tasyābhavadbrahmansusādhvī kīrtimālinī

स भद्रायुः कदाचित्स्वप्रियया गहनं वनम् ।
प्राविशत्संविहारार्थं वसन्तसमये मुने

sa bhadrāyuḥ kadācitsvapriyayā gahanaṃ vanam |
prāviśatsaṃvihārārthaṃ vasantasamaye mune

अथ तस्मिन्वने रम्ये विजहार स भूपतिः ।
शरणागतपालिन्या तमास्यप्रियया सह

atha tasminvane ramye vijahāra sa bhūpatiḥ |
śaraṇāgatapālinyā tamāsyapriyayā saha

अथ तद्धर्मदृढतां प्रतीक्षन्परमेश्वरः ।
लीलां चकार तत्रैव शिवया सह शङ्करः

atha taddharmadṛḍhatāṃ pratīkṣanparameśvaraḥ |
līlāṃ cakāra tatraiva śivayā saha śaṅkaraḥ

शिवा शिवश्च भूत्वोभौ तद्वने द्विजदम्पती ।
व्याघ्रं मायामयं कृत्वाविर्भूतौ निजलीलया

śivā śivaśca bhūtvobhau tadvane dvijadampatī |
vyāghraṃ māyāmayaṃ kṛtvāvirbhūtau nijalīlayā

अथाविदूरे तस्यैव द्रवन्तौ भयविह्वलौ ।
अन्वीयमानौ व्याघ्रेण रुदन्तौ तौ बभूवतुः

athāvidūre tasyaiva dravantau bhayavihvalau |
anvīyamānau vyāghreṇa rudantau tau babhūvatuḥ

अथ विद्धौ च तौ तात भद्रायुः स महीपतिः ।
ददर्श क्रन्दमानौ हि शरण्यः क्षत्रियर्षभः

atha viddhau ca tau tāta bhadrāyuḥ sa mahīpatiḥ |
dadarśa krandamānau hi śaraṇyaḥ kṣatriyarṣabhaḥ

अथ तौ मुनिशार्दूलः स्वमायाद्विजदम्पती ।
भद्रायुषं महाराजमूचतुर्भयविह्वलौ

atha tau muniśārdūlaḥ svamāyādvijadampatī |
bhadrāyuṣaṃ mahārājamūcaturbhayavihvalau

पाहि पाहि महाराज नावुभौ धर्मवित्तम ।
एष आयाति शार्दूलो जग्धुमावां महाप्रभो

pāhi pāhi mahārāja nāvubhau dharmavittama |
eṣa āyāti śārdūlo jagdhumāvāṃ mahāprabho

एष हिंस्रः कालसमः सर्वप्राणिभयङ्करः ।
यावन्न खादति प्राप्य तावन्नौ रक्ष धर्मवित्

eṣa hiṃsraḥ kālasamaḥ sarvaprāṇibhayaṅkaraḥ |
yāvanna khādati prāpya tāvannau rakṣa dharmavit

इत्थमाक्रन्दितं श्रुत्वा तयोश्च नृपतीश्वरः ।
अति शीघ्रं महावीरः स यावद्धनुराददे

itthamākranditaṃ śrutvā tayośca nṛpatīśvaraḥ |
ati śīghraṃ mahāvīraḥ sa yāvaddhanurādade

तावदभ्येत्य शार्दूलस्त्वरमाणोतिमायिकः ।
स तस्य द्विजवर्य्यस्य मध्ये जग्राह तां वधूम्

tāvadabhyetya śārdūlastvaramāṇotimāyikaḥ |
sa tasya dvijavaryyasya madhye jagrāha tāṃ vadhūm

हे नाथनाथ हे कान्त हा शम्भो हा जगद्गुरो ।
इति रोरूयमाणां तां व्याघ्रो जग्रास भीषणः

he nāthanātha he kānta hā śambho hā jagadguro |
iti rorūyamāṇāṃ tāṃ vyāghro jagrāsa bhīṣaṇaḥ

तावत्स राजा निशितैर्भल्लैर्व्याघ्रमताडयत् ।
न स तैर्विव्यथे किंचिद्गिरीन्द्र इव वृष्टिभिः

tāvatsa rājā niśitairbhallairvyāghramatāḍayat |
na sa tairvivyathe kiṃcidgirīndra iva vṛṣṭibhiḥ

स शार्दूलो महासत्त्वो राज्ञः स्वैरकृतव्यथः ।
बलादाकृष्य तां नारीमपाक्रमत सत्वरः

sa śārdūlo mahāsattvo rājñaḥ svairakṛtavyathaḥ |
balādākṛṣya tāṃ nārīmapākramata satvaraḥ

व्याघ्रेणापहृतां नारीं वीक्ष्य विप्रोतिविस्मितः ।
लौकिकीं गतिमाश्रित्य रुरोदाति मुहुर्मुहुः

vyāghreṇāpahṛtāṃ nārīṃ vīkṣya viprotivismitaḥ |
laukikīṃ gatimāśritya rurodāti muhurmuhuḥ

रुदित्वा चिरकालं च स विप्रो माययेश्वरः ।
भद्रायुषं महीपालं प्रोवाच मदहारकः

ruditvā cirakālaṃ ca sa vipro māyayeśvaraḥ |
bhadrāyuṣaṃ mahīpālaṃ provāca madahārakaḥ

राजन्क ते महास्त्राणि क्व ते त्राणं महद्धनुः ।
क्व ते द्वादशसाहस्रमहानागायुतम्बलम्

rājanka te mahāstrāṇi kva te trāṇaṃ mahaddhanuḥ |
kva te dvādaśasāhasramahānāgāyutambalam

किन्ते खड्गेन शङ्खेन किं ते मंत्रास्त्रविद्यया ।
किं सत्त्वेन महास्त्राणां किं प्रभावेण भूयसा

kinte khaḍgena śaṅkhena kiṃ te maṃtrāstravidyayā |
kiṃ sattvena mahāstrāṇāṃ kiṃ prabhāveṇa bhūyasā

तत्सर्वं विफलं जातं यच्चान्यत्त्वयि तिष्ठति ।
यस्त्वं वनौकसां घातं न निवारयितुं क्षमः

tatsarvaṃ viphalaṃ jātaṃ yaccānyattvayi tiṣṭhati |
yastvaṃ vanaukasāṃ ghātaṃ na nivārayituṃ kṣamaḥ

क्षत्रस्यायं परो धर्मो क्षताच्च परिरक्षणम् ।
तस्मिन्कुलोचिते धर्मे नष्टे त्वज्जीवितेन किम्

kṣatrasyāyaṃ paro dharmo kṣatācca parirakṣaṇam |
tasminkulocite dharme naṣṭe tvajjīvitena kim

आर्तानां शरणाप्तानां त्राणं कुर्वन्ति पार्थिवाः ।
प्राणैरर्थैश्च धर्मज्ञास्तद्विना च मृतोपमा

ārtānāṃ śaraṇāptānāṃ trāṇaṃ kurvanti pārthivāḥ |
prāṇairarthaiśca dharmajñāstadvinā ca mṛtopamā

आर्तत्राणविहीनानां जीवितान्मरणं वरम् ।
धनिनान्पानहीनानां गार्हस्थ्याद्भिक्षुता वरम्

ārtatrāṇavihīnānāṃ jīvitānmaraṇaṃ varam |
dhaninānpānahīnānāṃ gārhasthyādbhikṣutā varam

वरं विषाशनं प्राज्ञैर्वरमग्निप्रवेशनम् ।
कृपणानामनाथानां दीनानामपरक्षणात्

varaṃ viṣāśanaṃ prājñairvaramagnipraveśanam |
kṛpaṇānāmanāthānāṃ dīnānāmaparakṣaṇāt

इत्थं विलपितं तस्य स्ववीर्य्यस्य च गर्हणम् ।
निशम्य नृपतिः शोकादात्मन्येवमचिन्तयत्

itthaṃ vilapitaṃ tasya svavīryyasya ca garhaṇam |
niśamya nṛpatiḥ śokādātmanyevamacintayat

अहो मे पौरुषं नष्टमद्य देवविपर्ययात् ।
अद्य कीर्तिश्च मे नष्टा पातकम्प्राप्तमुत्कटम्

aho me pauruṣaṃ naṣṭamadya devaviparyayāt |
adya kīrtiśca me naṣṭā pātakamprāptamutkaṭam

धर्मः कुलोचितो नष्टो मन्दभाग्यस्य दुर्मतेः ।
नूनं मे सम्पदो राज्यमायुष्यं क्षयमेष्यति

dharmaḥ kulocito naṣṭo mandabhāgyasya durmateḥ |
nūnaṃ me sampado rājyamāyuṣyaṃ kṣayameṣyati

अद्य चैनं द्विजन्मानं हतदारं शुचार्दितम् ।
हतशोकं करिष्यामि दत्त्वा प्राणानतिप्रियान्

adya cainaṃ dvijanmānaṃ hatadāraṃ śucārditam |
hataśokaṃ kariṣyāmi dattvā prāṇānatipriyān

इति निश्चित्य मनसा स भद्रायुर्नृपोत्तमः ।
पतित्वा पादयोस्तस्य बभाषे परिसान्त्वयन्

iti niścitya manasā sa bhadrāyurnṛpottamaḥ |
patitvā pādayostasya babhāṣe parisāntvayan

कृपां कृत्वा मयि ब्रह्मन् क्षत्रबन्धौ हतौजसि ।
शोकन्त्यज महाप्राज्ञ दास्याम्यद्य तु वाञ्छितम्

kṛpāṃ kṛtvā mayi brahman kṣatrabandhau hataujasi |
śokantyaja mahāprājña dāsyāmyadya tu vāñchitam

इदं राज्यमियं राज्ञी ममेदञ्च कलेवरम् ।
त्वदधीनमिदं सर्वं किन्तेऽभिलषितं वरम्

idaṃ rājyamiyaṃ rājñī mamedañca kalevaram |
tvadadhīnamidaṃ sarvaṃ kinte'bhilaṣitaṃ varam

किमादर्शेन चान्धस्य किं गृहेर्भैक्ष्यजीविनः ।
किम्पुस्तकेन मूढस्य निस्त्रीकस्य धनेन किम्

kimādarśena cāndhasya kiṃ gṛherbhaikṣyajīvinaḥ |
kimpustakena mūḍhasya nistrīkasya dhanena kim

अतोऽहं हतपत्नीको भुक्तभोगो न कर्हिचित् ।
इमान्तवाग्रमहिषीं कामये दीयतामिति

ato'haṃ hatapatnīko bhuktabhogo na karhicit |
imāntavāgramahiṣīṃ kāmaye dīyatāmiti

भ उ
दाता रसान्तवित्तस्य राज्यस्य गजवाजिनाम् ।
आत्मदेहस्य यस्यापि कलत्रस्य न कर्हिचित्

bha u
dātā rasāntavittasya rājyasya gajavājinām |
ātmadehasya yasyāpi kalatrasya na karhicit

परदारोपभोगेन यत्पापं समुपार्जितम् ।
न तत्क्षालयितुं शक्यं प्रायश्चित्तशतैरपि

paradāropabhogena yatpāpaṃ samupārjitam |
na tatkṣālayituṃ śakyaṃ prāyaścittaśatairapi

आस्तां ब्रह्मवधं घोरमपि मद्यनिषेवणम् ।
तपसा विधमिष्यामि किं पुनः पारदारिकम्

āstāṃ brahmavadhaṃ ghoramapi madyaniṣevaṇam |
tapasā vidhamiṣyāmi kiṃ punaḥ pāradārikam

तस्मात्प्रयच्छ भार्यां स्वामियां कामो न मेऽपरः ।
अरक्षणाद्भयार्तानां गन्तासि निरयन्ध्रुवम्

tasmātprayaccha bhāryāṃ svāmiyāṃ kāmo na me'paraḥ |
arakṣaṇādbhayārtānāṃ gantāsi nirayandhruvam

इति विप्रगिरा भीतश्चिन्तयामास पार्थिवः ।
अरक्षणान्महापापं पत्नीदानन्ततो वरम्

iti vipragirā bhītaścintayāmāsa pārthivaḥ |
arakṣaṇānmahāpāpaṃ patnīdānantato varam

अतः पत्नीं द्विजाग्र्याय दत्त्वा निर्मुक्तकिल्विषः ।
सद्यो वह्निं प्रवेक्ष्यामि कीर्तिश्च विदिता भवेत्

ataḥ patnīṃ dvijāgryāya dattvā nirmuktakilviṣaḥ |
sadyo vahniṃ pravekṣyāmi kīrtiśca viditā bhavet

इति निश्चित्य मनसा समुज्ज्वाल्य हुताशनम् ।
तमाहूय द्विजं चक्रे पत्नीदानं सहोदकम्

iti niścitya manasā samujjvālya hutāśanam |
tamāhūya dvijaṃ cakre patnīdānaṃ sahodakam

स्वयं स्नातः शुचिर्भूत्वा प्रणम्य विबुधेश्वरान् ।
तमग्निं त्रिः परिक्रम्य शिवं दध्यौ समाहितः

svayaṃ snātaḥ śucirbhūtvā praṇamya vibudheśvarān |
tamagniṃ triḥ parikramya śivaṃ dadhyau samāhitaḥ

तमथाग्निं पतिष्यन्तं स्वपदासक्तचेतसम् ।
प्रत्यषेधत विश्वेशः प्रादुर्भूतो द्विजेश्वरः

tamathāgniṃ patiṣyantaṃ svapadāsaktacetasam |
pratyaṣedhata viśveśaḥ prādurbhūto dvijeśvaraḥ

तमीश्वरं पञ्चमुखं त्रिनेत्रं पिनाकिनं चन्द्रकलावतंसम् ।
प्रलम्बपिंगासुजटाकलापं मध्याह्नसद्भास्करकोटितेजसम्

tamīśvaraṃ pañcamukhaṃ trinetraṃ pinākinaṃ candrakalāvataṃsam |
pralambapiṃgāsujaṭākalāpaṃ madhyāhnasadbhāskarakoṭitejasam

मृणालगौरं गजचर्मवाससं गंगातरङ्गोक्षितमौलिदेशकम् ।
नागेन्द्रहारावलिकण्ठभूषणं किरीटकाच्यंगदकंकणोज्ज्वलम्

mṛṇālagauraṃ gajacarmavāsasaṃ gaṃgātaraṅgokṣitamaulideśakam |
nāgendrahārāvalikaṇṭhabhūṣaṇaṃ kirīṭakācyaṃgadakaṃkaṇojjvalam

शूलासिखट्वांगकुठारचर्ममृगाभयाष्टांगपिनाकहस्तम् ।
वृषोपरिस्थं शितिकण्ठभूषणं प्रोद्भूतमग्रे स नृपो ददर्श

śūlāsikhaṭvāṃgakuṭhāracarmamṛgābhayāṣṭāṃgapinākahastam |
vṛṣoparisthaṃ śitikaṇṭhabhūṣaṇaṃ prodbhūtamagre sa nṛpo dadarśa

ततोम्बराद्द्रुतं पेतुर्द्दिव्याः कुसुमवृष्टयः ।
प्रणेदुर्देवतूर्य्याणि देव्यश्च ननृतुर्जगुः

tatombarāddrutaṃ peturddivyāḥ kusumavṛṣṭayaḥ |
praṇedurdevatūryyāṇi devyaśca nanṛturjaguḥ

तत्राजग्मुः स्तूयमाना हरिर्ब्रह्मा तथासुराः ।
इन्द्रादयो नारदाद्या मुनयश्चापरेऽपि च

tatrājagmuḥ stūyamānā harirbrahmā tathāsurāḥ |
indrādayo nāradādyā munayaścāpare'pi ca

तदोत्सवो महानासीत्तत्र भक्तिप्रवर्धनः ।
सति पश्यति भूपाले भक्तिनम्रीकृताञ्जलौ

tadotsavo mahānāsīttatra bhaktipravardhanaḥ |
sati paśyati bhūpāle bhaktinamrīkṛtāñjalau

तद्दर्शनानन्दविजृम्भिताशयः प्रवृद्धवाष्पाम्बुविलिप्तगात्रः ।
प्रहृष्टरोमा स हि गद्गदाक्षरस्तुष्टाव गीर्भिर्मुकुलीकृतांजलिः

taddarśanānandavijṛmbhitāśayaḥ pravṛddhavāṣpāmbuviliptagātraḥ |
prahṛṣṭaromā sa hi gadgadākṣarastuṣṭāva gīrbhirmukulīkṛtāṃjaliḥ

ततस्स भगवान्राज्ञा संस्तुतः परमेश्वरः ।
प्रसन्नः सह पार्वत्या तमुवाच दयानिधिः

tatassa bhagavānrājñā saṃstutaḥ parameśvaraḥ |
prasannaḥ saha pārvatyā tamuvāca dayānidhiḥ

राजंस्ते परितुष्टोहं भक्त्या त्वद्धर्मतोऽधिकम् ।
वरं ब्रूहि सपत्नीकम्प्रयच्छामि न संशयः

rājaṃste parituṣṭohaṃ bhaktyā tvaddharmato'dhikam |
varaṃ brūhi sapatnīkamprayacchāmi na saṃśayaḥ

तव भावपरीक्षार्थं द्विजो भूत्वाहमागतः ।
व्याघ्रेण या परिग्रस्ता साक्षाद्देवी शिवा हि सा

tava bhāvaparīkṣārthaṃ dvijo bhūtvāhamāgataḥ |
vyāghreṇa yā parigrastā sākṣāddevī śivā hi sā

व्याघ्रो मायामयो यस्ते शरैरक्षत विग्रहः ।
धीरतान्द्रष्टुकामस्ते पत्नी याचितवानहम्

vyāghro māyāmayo yaste śarairakṣata vigrahaḥ |
dhīratāndraṣṭukāmaste patnī yācitavānaham

इत्याकर्ण्य प्रभोर्वाक्यं स भद्रायुर्महीपतिः ।
पुन प्रणम्य संस्तूय स्वामिनं नतकोऽब्रवीत्

ityākarṇya prabhorvākyaṃ sa bhadrāyurmahīpatiḥ |
puna praṇamya saṃstūya svāminaṃ natako'bravīt

एक एव वरो नाथ यद्भवान्परमेश्वरः ।
भवतापप्रतप्तस्य मम प्रत्यक्षतां गतः

eka eva varo nātha yadbhavānparameśvaraḥ |
bhavatāpaprataptasya mama pratyakṣatāṃ gataḥ

यद्ददासि पुनर्नाथ वरं स्वकृपया प्रभो ।
वृणेहं परमं त्यक्तो वरं हि वरदर्षभात्

yaddadāsi punarnātha varaṃ svakṛpayā prabho |
vṛṇehaṃ paramaṃ tyakto varaṃ hi varadarṣabhāt

वज्रबाहुः पिता मे हि सप त्नीको महेश्वर ।
सपत्नीकस्त्वहं नाथ सदा त्वत्पादसेवकः

vajrabāhuḥ pitā me hi sapa tnīko maheśvara |
sapatnīkastvahaṃ nātha sadā tvatpādasevakaḥ

वैश्यः पद्माकरो नाम तत्पुत्रस्सनयाभिधः ।
सर्वानेतान्महेशान सदा त्वं पार्श्वगान्कुरु

vaiśyaḥ padmākaro nāma tatputrassanayābhidhaḥ |
sarvānetānmaheśāna sadā tvaṃ pārśvagānkuru

अथ राज्ञी च तत्पत्नी प्रमत्ता कीर्तिमालिनी ।
भक्त्या प्रसाद्य गिरिशं ययाचे वरमुत्तमम्

atha rājñī ca tatpatnī pramattā kīrtimālinī |
bhaktyā prasādya giriśaṃ yayāce varamuttamam

चन्द्रांगदो मम पिता माता सीमन्तिनी च मे ।
तयोर्याचे महादेव त्वत्पाश्वे सन्निधिं मुदा

candrāṃgado mama pitā mātā sīmantinī ca me |
tayoryāce mahādeva tvatpāśve sannidhiṃ mudā

एवमस्त्विति गौरीशः प्रसन्नो भक्तवत्सलः ।
तयोः कामवरन्दत्त्वा क्षणादन्तर्हितोऽभवत्

evamastviti gaurīśaḥ prasanno bhaktavatsalaḥ |
tayoḥ kāmavarandattvā kṣaṇādantarhito'bhavat

भद्रायुरपि सुप्रीत्या प्रसादम्प्राप्य शूलिनः ।
सहितः कीर्तिमालिन्या बुभुजे विषयान्बहून्

bhadrāyurapi suprītyā prasādamprāpya śūlinaḥ |
sahitaḥ kīrtimālinyā bubhuje viṣayānbahūn

कृत्वा वर्षायुतराज्यमव्याहतपराक्रमः ।
राज्यं विक्षिप्य तनये जगाम शिवसन्निधिम्

kṛtvā varṣāyutarājyamavyāhataparākramaḥ |
rājyaṃ vikṣipya tanaye jagāma śivasannidhim

चन्द्रांगदोपि राजेन्द्रो राज्ञी सीमन्तिनी च सा ।
भक्त्या संपूज्य गिरिशं जग्मतुः शाम्भवं पदम्

candrāṃgadopi rājendro rājñī sīmantinī ca sā |
bhaktyā saṃpūjya giriśaṃ jagmatuḥ śāmbhavaṃ padam

द्विजेश्वरावतारस्ते वर्णितः परमो मया ।
महेश्वरस्य भद्रायुपरमानन्ददः प्रभो

dvijeśvarāvatāraste varṇitaḥ paramo mayā |
maheśvarasya bhadrāyuparamānandadaḥ prabho

इदं चरित्रं परमं पवित्रं शिवावतारस्य पवित्रकीर्त्तेः ।
द्विजेशसंज्ञस्य महाद्भुतं हि शृण्वन्पठञ्शम्भुपदम्प्रयाति

idaṃ caritraṃ paramaṃ pavitraṃ śivāvatārasya pavitrakīrtteḥ |
dvijeśasaṃjñasya mahādbhutaṃ hi śṛṇvanpaṭhañśambhupadamprayāti

य इदं शृणुयान्नित्यं श्रावयेद्वा समाहितः ।
न श्चोतति स्वधर्मात्स परत्र लभते गतिम्

ya idaṃ śṛṇuyānnityaṃ śrāvayedvā samāhitaḥ |
na ścotati svadharmātsa paratra labhate gatim