अध्याय 8: सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड से बना दिव्य रथ

सनत्कुमार सर्वज्ञ शैवप्रवर सन्मते ।
अद्भुतेयं कथा तात श्राविता परिमेशितुः

sanatkumāra sarvajña śaivapravara sanmate |
adbhuteyaṃ kathā tāta śrāvitā parimeśituḥ

इदानीं रथनिर्माणं ब्रूहि देवमयं परम् ।
शिवार्थं यत्कृतं दिव्यं धीमता विश्वकर्मणा

idānīṃ rathanirmāṇaṃ brūhi devamayaṃ param |
śivārthaṃ yatkṛtaṃ divyaṃ dhīmatā viśvakarmaṇā

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य व्यासस्य स मुनीश्वरः ।
सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ityākarṇya vacastasya vyāsasya sa munīśvaraḥ |
sanatkumāraḥ provāca smṛtvā śivapadāṃbujam

शृणु व्यास महाप्राज्ञ रथादेर्निर्मितिं मुने ।
यथामति प्रवक्ष्येऽहं स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

śṛṇu vyāsa mahāprājña rathādernirmitiṃ mune |
yathāmati pravakṣye'haṃ smṛtvā śivapadāmbujam

अथ देवस्य रुद्रस्य निर्मितो विश्वकर्मणा ।
सर्वलोकमयो दिव्यो रथो यत्नेन सादरम्

atha devasya rudrasya nirmito viśvakarmaṇā |
sarvalokamayo divyo ratho yatnena sādaram

सर्वभूतमयश्चैव सौवर्णस्सर्वसंमतः ।
रथांगं दक्षिणं सूर्यस्तद्वामं सोम एव च

sarvabhūtamayaścaiva sauvarṇassarvasaṃmataḥ |
rathāṃgaṃ dakṣiṇaṃ sūryastadvāmaṃ soma eva ca

दक्षिणं द्वादशारं हि षोडशारं तथोत्तरम् ।
अरेषु तेषु विप्रेन्द्र आदित्या द्वादशैव तु

dakṣiṇaṃ dvādaśāraṃ hi ṣoḍaśāraṃ tathottaram |
areṣu teṣu viprendra ādityā dvādaśaiva tu

शशिनः षोडशारास्तु कला वामस्य सुव्रत ।
ऋक्षाणि तु तथा तस्य वामस्यैव विभूषणम्

śaśinaḥ ṣoḍaśārāstu kalā vāmasya suvrata |
ṛkṣāṇi tu tathā tasya vāmasyaiva vibhūṣaṇam

ऋतवो नेमयः षट् च तयोर्वै विप्रपुंगव ।
पुष्करं चांतरिक्षं वै रथनीडश्च मंदरः

ṛtavo nemayaḥ ṣaṭ ca tayorvai viprapuṃgava |
puṣkaraṃ cāṃtarikṣaṃ vai rathanīḍaśca maṃdaraḥ

अस्ताद्रिरुद
याद्रिस्तु तावुभौ कूबरौ स्मृतौ ।
अधिष्ठानं महामेरुराश्रयाः केशराचलाः

astādriruda
yādristu tāvubhau kūbarau smṛtau |
adhiṣṭhānaṃ mahāmerurāśrayāḥ keśarācalāḥ

वेगस्संवत्सरास्तस्य अयने चक्रसंगमौ ।
मुहूर्ता वंधुरास्तस्य शम्याश्चैव कलाः स्मृताः

vegassaṃvatsarāstasya ayane cakrasaṃgamau |
muhūrtā vaṃdhurāstasya śamyāścaiva kalāḥ smṛtāḥ

तस्य काष्ठाः स्मृता घोणाश्चाक्षदंडाः क्षणाश्च वै ।
निमेषाश्चानुकर्षश्च ईषाश्चानुलवाः स्मृताः

tasya kāṣṭhāḥ smṛtā ghoṇāścākṣadaṃḍāḥ kṣaṇāśca vai |
nimeṣāścānukarṣaśca īṣāścānulavāḥ smṛtāḥ

द्यौर्वरूथं रथस्यास्य स्वर्गमोक्षावुभौ ध्वजौ ।
युगान्तकोटितौ तस्य भ्रमकामदुघौ स्मृतौ

dyaurvarūthaṃ rathasyāsya svargamokṣāvubhau dhvajau |
yugāntakoṭitau tasya bhramakāmadughau smṛtau

ईषादंडस्तथा व्यक्तं वृद्धिस्तस्यैव नड्वलः ।
कोणास्तस्याप्यहंकारो भूतानि च बलं स्मृतम्

īṣādaṃḍastathā vyaktaṃ vṛddhistasyaiva naḍvalaḥ |
koṇāstasyāpyahaṃkāro bhūtāni ca balaṃ smṛtam

इन्द्रियाणि च तस्यैव भूषणानि समंततः ।
श्रद्धा च गतिरस्यैव रथस्य मुनिसत्तम

indriyāṇi ca tasyaiva bhūṣaṇāni samaṃtataḥ |
śraddhā ca gatirasyaiva rathasya munisattama

तदानीं भूषणान्येव षडंगान्युपभूषणम् ।
पुराणन्यायमीमांसा धर्मशास्त्राणि सुव्रताः

tadānīṃ bhūṣaṇānyeva ṣaḍaṃgānyupabhūṣaṇam |
purāṇanyāyamīmāṃsā dharmaśāstrāṇi suvratāḥ

बलाशया वराश्चैव सर्वलक्षणसंयुताः ।
मंत्रा घं
टाः स्मृतास्तेषां वर्णपादास्तदाश्रमाः

balāśayā varāścaiva sarvalakṣaṇasaṃyutāḥ |
maṃtrā ghaṃ
ṭāḥ smṛtāsteṣāṃ varṇapādāstadāśramāḥ

अथो बन्धो ह्यनन्तस्तु सहस्रफणभूषितः ।
दिशः पादा रथस्यास्य तथा चोपदिशश्चह

atho bandho hyanantastu sahasraphaṇabhūṣitaḥ |
diśaḥ pādā rathasyāsya tathā copadiśaścaha

पुष्कराद्याः पताकाश्च सौवर्णा रत्नभूषिताः ।
समुद्रास्तस्य चत्वारो रथकंबलिनस्स्मृताः

puṣkarādyāḥ patākāśca sauvarṇā ratnabhūṣitāḥ |
samudrāstasya catvāro rathakaṃbalinassmṛtāḥ

गंगाद्यास्सरित श्रेष्ठाः सर्वाभरणभूषिताः ।
चामरासक्तहस्ताग्रास्सर्वास्त्रीरूपशोभिताः

gaṃgādyāssarita śreṣṭhāḥ sarvābharaṇabhūṣitāḥ |
cāmarāsaktahastāgrāssarvāstrīrūpaśobhitāḥ

तत्र तत्र कृतस्थानाः शोभयांचक्रिरे रथम् ।
आवहाद्यास्तथा सप्त सोपानं हैममुत्तमम्

tatra tatra kṛtasthānāḥ śobhayāṃcakrire ratham |
āvahādyāstathā sapta sopānaṃ haimamuttamam

लोकालोकाचलस्तस्योपसोपानस्समंततः ।
विषयश्च तथा बाह्यो मानसादिस्तु शोभनः

lokālokācalastasyopasopānassamaṃtataḥ |
viṣayaśca tathā bāhyo mānasādistu śobhanaḥ

पाशास्समंततस्तस्य सर्वे वर्षाचलास्स्मृताः ।
तलास्तस्य रथस्याऽथ सर्वे तलनिवासिनः

pāśāssamaṃtatastasya sarve varṣācalāssmṛtāḥ |
talāstasya rathasyā'tha sarve talanivāsinaḥ

सारथिर्भगवान्ब्रह्मा देवा रश्मिधराः स्मृताः ।
प्रतोदो ब्रह्मणस्तस्य प्रणवो ब्रह्मदैवतम्

sārathirbhagavānbrahmā devā raśmidharāḥ smṛtāḥ |
pratodo brahmaṇastasya praṇavo brahmadaivatam

अकारश्च महच्छत्रं मंदरः पार्श्वदंडभाक् ।
शैलेन्द्रः कार्मुकं तस्य ज्या भुजंगाधिपस्स्वयम्

akāraśca mahacchatraṃ maṃdaraḥ pārśvadaṃḍabhāk |
śailendraḥ kārmukaṃ tasya jyā bhujaṃgādhipassvayam

घंटा सरस्वती देवी धनुषः श्रुतिरूपिणी ।
इषुर्विष्णुर्महातेजास्त्वग्निश्शल्यं प्रकीर्तितम्

ghaṃṭā sarasvatī devī dhanuṣaḥ śrutirūpiṇī |
iṣurviṣṇurmahātejāstvagniśśalyaṃ prakīrtitam

हयास्तस्य तथा प्रोक्ताश्चत्वारो निगमा मुने ।
ज्योतींषि भूषणं तेषामवशिष्टान्यतः परम्

hayāstasya tathā proktāścatvāro nigamā mune |
jyotīṃṣi bhūṣaṇaṃ teṣāmavaśiṣṭānyataḥ param

अनीकं विषसंभूतं वायवो वाजका स्मृताः ।
ऋषयो व्यासमुख्याश्च वाहवाहास्तथाभवन्

anīkaṃ viṣasaṃbhūtaṃ vāyavo vājakā smṛtāḥ |
ṛṣayo vyāsamukhyāśca vāhavāhāstathābhavan

स्वल्पाक्षरैस्संब्रवीमि किं बहूक्त्या मुनीश्वर ।
ब्रह्मांडे चैव यत्किंचिद्वस्तुतद्वै रथे स्मृतम्

svalpākṣaraissaṃbravīmi kiṃ bahūktyā munīśvara |
brahmāṃḍe caiva yatkiṃcidvastutadvai rathe smṛtam

एवं सम्यक्कृतस्तेन धीमता विश्वकर्मणा ।
सरथादिप्रकारो हि ब्रह्मविष्ण्वाज्ञया शुभः

evaṃ samyakkṛtastena dhīmatā viśvakarmaṇā |
sarathādiprakāro hi brahmaviṣṇvājñayā śubhaḥ