अध्याय 50: शुक्र को मृतसंजीवनी विद्या कैसे मिली

शृणु व्यास यथा प्राप्ता मृत्युप्रशमनी परा ।
विद्या काव्येन मुनिना शिवान्मृत्युञ्जयाभिधात्

śṛṇu vyāsa yathā prāptā mṛtyupraśamanī parā |
vidyā kāvyena muninā śivānmṛtyuñjayābhidhāt

पुरासौ भृगुदायादो गत्वा वाराणसीं पुरीम् ।
बहुकालं तपस्तेपे ध्यायन्विश्वेश्वरं प्रभुम्

purāsau bhṛgudāyādo gatvā vārāṇasīṃ purīm |
bahukālaṃ tapastepe dhyāyanviśveśvaraṃ prabhum

स्थापयामास तत्रैव लिंगं शंभोः परात्मनः ।
कूपं चकार सद्रम्यं वेदव्यास तदग्रतः

sthāpayāmāsa tatraiva liṃgaṃ śaṃbhoḥ parātmanaḥ |
kūpaṃ cakāra sadramyaṃ vedavyāsa tadagrataḥ

पंचामृतैर्द्रोणमितैर्लक्षकृत्वः प्रयत्नतः ।
स्नापयामास देवेशं सुगंधस्नपनैर्बहु

paṃcāmṛtairdroṇamitairlakṣakṛtvaḥ prayatnataḥ |
snāpayāmāsa deveśaṃ sugaṃdhasnapanairbahu

सहस्रकृत्वो देवेशं चन्दनैर्यक्षकर्दमैः ।
समालिलिंप सुप्रीत्या सुगन्धोद्वर्त्तनान्यनु

sahasrakṛtvo deveśaṃ candanairyakṣakardamaiḥ |
samāliliṃpa suprītyā sugandhodvarttanānyanu

राजचंपकधत्तूरैः करवीरकुशेशयैः ।
मालतीकर्णिकारैश्च कदंबैर्बकुलोत्पलैः

rājacaṃpakadhattūraiḥ karavīrakuśeśayaiḥ |
mālatīkarṇikāraiśca kadaṃbairbakulotpalaiḥ

मल्लिकाशतपत्रीभिस्सिंधुवारैस्सकिंशुकः ।
बन्धूकपुष्पैः पुन्नागैर्नागकेशरकेशरैः

mallikāśatapatrībhissiṃdhuvāraissakiṃśukaḥ |
bandhūkapuṣpaiḥ punnāgairnāgakeśarakeśaraiḥ

नवमल्लीचिबिलिकैः कुंदैस्समुचुकुन्दकैः ।
मन्दारैर्बिल्वपत्रैश्च द्रोणैर्मरुबकैर्वृकैः ।
ग्रन्थिपर्णैर्दमनकैः सुरम्यैश्चूतपल्लवैः

navamallīcibilikaiḥ kuṃdaissamucukundakaiḥ |
mandārairbilvapatraiśca droṇairmarubakairvṛkaiḥ |
granthiparṇairdamanakaiḥ suramyaiścūtapallavaiḥ

तुलसीदेवगंधारीबृहत्पत्रीकुशांकुरैः ।
नद्यावर्तैरगस्त्यैश्च सशालैर्देवदारुभिः

tulasīdevagaṃdhārībṛhatpatrīkuśāṃkuraiḥ |
nadyāvartairagastyaiśca saśālairdevadārubhiḥ

कांचनारैः कुरबकैर्दूर्वांकुरकुरुंटकैः ।
प्रत्येकमेभिः कुसुमैः पल्लवैरपरैरपि

kāṃcanāraiḥ kurabakairdūrvāṃkurakuruṃṭakaiḥ |
pratyekamebhiḥ kusumaiḥ pallavairaparairapi

पत्रैः सहस्रपत्रैश्च रम्यैर्नानाविधैश्शुभैः ।
सावधानेन सुप्रीत्या स समानर्च शंकरम्

patraiḥ sahasrapatraiśca ramyairnānāvidhaiśśubhaiḥ |
sāvadhānena suprītyā sa samānarca śaṃkaram

गीतनृत्योपहारैश्च संस्तुतः स्तुतिभिर्बहु ।
नाम्नां सहस्रैरन्यैश्च स्तोत्रैस्तुष्टाव शंकरम्

gītanṛtyopahāraiśca saṃstutaḥ stutibhirbahu |
nāmnāṃ sahasrairanyaiśca stotraistuṣṭāva śaṃkaram

सहस्रं पञ्चशरदामित्थं शुक्रो महेश्वरम् ।
नानाप्रकारविधिना महेशं स समर्चयत्

sahasraṃ pañcaśaradāmitthaṃ śukro maheśvaram |
nānāprakāravidhinā maheśaṃ sa samarcayat

यदा देवं नानुलोके मनागपि वरोन्मुखम् ।
तदान्यं नियमं घोरं जग्राहातीव दुस्सहम्

yadā devaṃ nānuloke manāgapi varonmukham |
tadānyaṃ niyamaṃ ghoraṃ jagrāhātīva dussaham

प्रक्षाल्य चेतसोऽत्यंतं चांचल्याख्यं महामलम् ।
भावनावार्भिरसकृदिंद्रियैस्सहितस्य च

prakṣālya cetaso'tyaṃtaṃ cāṃcalyākhyaṃ mahāmalam |
bhāvanāvārbhirasakṛdiṃdriyaissahitasya ca

निर्मलीकृत्य तच्चेतो रत्नं दत्त्वा पिनाकिने ।
प्रययौ कणधूमौघं सहस्रं शरदां कविः

nirmalīkṛtya tacceto ratnaṃ dattvā pinākine |
prayayau kaṇadhūmaughaṃ sahasraṃ śaradāṃ kaviḥ

काव्यमित्थं तपो घोरं कुर्वन्तं दृढमानसम् ।
प्रससाद स तं वीक्ष्य भार्गवाय महेश्वरः

kāvyamitthaṃ tapo ghoraṃ kurvantaṃ dṛḍhamānasam |
prasasāda sa taṃ vīkṣya bhārgavāya maheśvaraḥ

तस्माल्लिंगाद्विनिर्गत्य सहस्रार्काधिकद्युतिः ।
उवाच तं विरूपाक्षस्साक्षाद्दाक्षायणीपतिः

tasmālliṃgādvinirgatya sahasrārkādhikadyutiḥ |
uvāca taṃ virūpākṣassākṣāddākṣāyaṇīpatiḥ

तपोनिधे महाभाग भृगुपुत्र महामुने ।
तपसानेन ते नित्यं प्रसन्नोऽहं विशेषतः

taponidhe mahābhāga bhṛguputra mahāmune |
tapasānena te nityaṃ prasanno'haṃ viśeṣataḥ

मनोभिलषितं सर्वं वरं वरय भार्गव ।
प्रीत्या दास्येऽखिलान्कामान्नादेयं विद्यते तव

manobhilaṣitaṃ sarvaṃ varaṃ varaya bhārgava |
prītyā dāsye'khilānkāmānnādeyaṃ vidyate tava

निशम्येति वचश्शंभोर्महासुखकरं वरम् ।
स बभूव कविस्तुष्टो निमग्नस्सुखवारिधौ

niśamyeti vacaśśaṃbhormahāsukhakaraṃ varam |
sa babhūva kavistuṣṭo nimagnassukhavāridhau

उद्यदानंदसंदोह रोमांचाचितविग्रहः ।
प्रणनाम मुदा शंभुमंभो जनयनो द्विजः

udyadānaṃdasaṃdoha romāṃcācitavigrahaḥ |
praṇanāma mudā śaṃbhumaṃbho janayano dvijaḥ

तुष्टावाष्टतनुं तुष्टः प्रफुल्लनयनाचलः ।
मौलावंजलिमाधाय वदञ्जयजयेति च

tuṣṭāvāṣṭatanuṃ tuṣṭaḥ praphullanayanācalaḥ |
maulāvaṃjalimādhāya vadañjayajayeti ca

त्वं भाभिराभिरभिभूय तमस्समस्तमस्तं नयस्यभिमतानि निशाचराणाम् ।
देदीप्यसे दिवमणे गगने हिताय लोकत्रयस्य जगदीश्वर तन्नमस्ते

tvaṃ bhābhirābhirabhibhūya tamassamastamastaṃ nayasyabhimatāni niśācarāṇām |
dedīpyase divamaṇe gagane hitāya lokatrayasya jagadīśvara tannamaste

लोकेऽतिवेलमतिवेलमहामहोभिर्निर्भासि कौ च गगनेऽखिललोकनेत्रः ।
विद्राविताखिलतमास्सुतमो हिमांशो पीयूष पूरपरिपूरितः तन्नमस्ते

loke'tivelamativelamahāmahobhirnirbhāsi kau ca gagane'khilalokanetraḥ |
vidrāvitākhilatamāssutamo himāṃśo pīyūṣa pūraparipūritaḥ tannamaste

त्वं पावने पथि सदागतिरप्युपास्यः कस्त्वां विना भुवनजीवन जीवतीह ।
स्तब्धप्रभंजनविवर्द्धि तसर्वजंतोः संतोषिता हि कुलसर्वगः वै नमस्ते

tvaṃ pāvane pathi sadāgatirapyupāsyaḥ kastvāṃ vinā bhuvanajīvana jīvatīha |
stabdhaprabhaṃjanavivarddhi tasarvajaṃtoḥ saṃtoṣitā hi kulasarvagaḥ vai namaste

विश्वेकपावक न तावकपावकैकशक्तेर्ऋते मृतवतामृतदिव्यकार्यम् ।
प्राणिष्यदो जगदहो जगदंतरात्मंस्त्वं पावकः प्रतिपदं शमदो नमस्ते

viśvekapāvaka na tāvakapāvakaikaśakterṛte mṛtavatāmṛtadivyakāryam |
prāṇiṣyado jagadaho jagadaṃtarātmaṃstvaṃ pāvakaḥ pratipadaṃ śamado namaste

पानीयरूप परमेश जगत्पवित्र चित्रविचित्रसुचरित्रकरोऽसि नूनम् ।
विश्वं पवित्रममलं किल विश्वनाथ पानीयगाहनत एतदतो नतोऽस्मि

pānīyarūpa parameśa jagatpavitra citravicitrasucaritrakaro'si nūnam |
viśvaṃ pavitramamalaṃ kila viśvanātha pānīyagāhanata etadato nato'smi

आकाशरूपबहिरंतरुतावकाशदानाद्विकस्वरमिहेश्वर विश्वमेतत् ।
त्वत्तस्सदा सदय संश्वसिति स्वभावात्संकोचमेति भक्तोऽस्मि नतस्ततस्त्वाम्

ākāśarūpabahiraṃtarutāvakāśadānādvikasvaramiheśvara viśvametat |
tvattassadā sadaya saṃśvasiti svabhāvātsaṃkocameti bhakto'smi natastatastvām

विश्वंभरात्मक बिभर्षि विभोत्र विश्वं को विश्वनाथ भवतोऽन्यतमस्तमोरिः ।
स त्वं विनाशय तमो तम चाहिभूषस्तव्यात्परः परपरं प्रणतस्ततस्त्वाम्

viśvaṃbharātmaka bibharṣi vibhotra viśvaṃ ko viśvanātha bhavato'nyatamastamoriḥ |
sa tvaṃ vināśaya tamo tama cāhibhūṣastavyātparaḥ paraparaṃ praṇatastatastvām

आत्मस्वरूप तव रूपपरंपराभिराभिस्ततं हर चराचररूपमेतत् ।
सर्वांतरात्मनिलयप्रतिरूपरूप नित्यं नतोऽस्मि परमात्मजनोऽष्टमूर्ते

ātmasvarūpa tava rūpaparaṃparābhirābhistataṃ hara carācararūpametat |
sarvāṃtarātmanilayapratirūparūpa nityaṃ nato'smi paramātmajano'ṣṭamūrte

इत्यष्टमूर्तिभिरिमाभिरबंधबंधो युक्तौ करोषि खलु विश्वजनीनमूर्त्ते ।
एतत्ततं सुविततं प्रणतप्रणीत सर्वार्थसार्थपरमार्थ ततो नतोऽस्मि

ityaṣṭamūrtibhirimābhirabaṃdhabaṃdho yuktau karoṣi khalu viśvajanīnamūrtte |
etattataṃ suvitataṃ praṇatapraṇīta sarvārthasārthaparamārtha tato nato'smi

अष्टमूर्त्यष्टकेनेत्थं परिष्टुत्येति भार्गवः ।
भर्गं भूमिमिलन्मौलिः प्रणनाम पुनःपुनः

aṣṭamūrtyaṣṭakenetthaṃ pariṣṭutyeti bhārgavaḥ |
bhargaṃ bhūmimilanmauliḥ praṇanāma punaḥpunaḥ

इति स्तुतो महादेवो भार्गवेणातितेजसा ।
उत्थाय भूमेर्बाहुभ्यां धृत्वा तं प्रणतं द्विजम्

iti stuto mahādevo bhārgaveṇātitejasā |
utthāya bhūmerbāhubhyāṃ dhṛtvā taṃ praṇataṃ dvijam

उवाच श्लक्ष्णया वाचा मेघनादगभीरया ।
सुप्रीत्या दशनज्योत्स्ना प्रद्योतितदिंगतरः

uvāca ślakṣṇayā vācā meghanādagabhīrayā |
suprītyā daśanajyotsnā pradyotitadiṃgataraḥ

विप्रवर्य कवे तात मम भक्तोऽसि पावनः ।
अनेनात्युग्रतपसा स्वजन्याचरितेन च

vipravarya kave tāta mama bhakto'si pāvanaḥ |
anenātyugratapasā svajanyācaritena ca

लिंगस्थापनपुण्येन लिंगस्याराधनेन च ।
दत्तचित्तोपहारेण शुचिना निश्चलेन च

liṃgasthāpanapuṇyena liṃgasyārādhanena ca |
dattacittopahāreṇa śucinā niścalena ca

अविमुक्तमहाक्षेत्रपवित्राचरणेन च ।
त्वां सुताभ्यां प्रपश्यामि तवादेयं न किंचन

avimuktamahākṣetrapavitrācaraṇena ca |
tvāṃ sutābhyāṃ prapaśyāmi tavādeyaṃ na kiṃcana

अनेनैव शरीरेण ममोदरदरीगतः ।
मद्वरेन्द्रियमार्गेण पुत्रजन्मत्वमेष्यसि

anenaiva śarīreṇa mamodaradarīgataḥ |
madvarendriyamārgeṇa putrajanmatvameṣyasi

यच्छाम्यहं वरं तेऽद्य दुष्प्राप्यं पार्षदैरपि ।
हरेर्हिरण्यगर्भाच्च प्रायशोहं जुगोप यम्

yacchāmyahaṃ varaṃ te'dya duṣprāpyaṃ pārṣadairapi |
harerhiraṇyagarbhācca prāyaśohaṃ jugopa yam

मृतसंजीवनी नाम विद्या या मम निर्मला ।
तपोबलेन महता मयैव परिनिर्मिता

mṛtasaṃjīvanī nāma vidyā yā mama nirmalā |
tapobalena mahatā mayaiva parinirmitā

त्वां तां तु प्रापयाम्यद्य मंत्ररूपां महाशुचे ।
योग्यता तेऽस्ति विद्यायास्तस्याश्शुचि तपोनिधे

tvāṃ tāṃ tu prāpayāmyadya maṃtrarūpāṃ mahāśuce |
yogyatā te'sti vidyāyāstasyāśśuci taponidhe

यंयमुद्दिश्य नियतमेतामावर्तयिष्यसि ।
विद्यां विद्येश्वरश्रेष्ठं सत्यं प्राणि ष्यति धुवम्

yaṃyamuddiśya niyatametāmāvartayiṣyasi |
vidyāṃ vidyeśvaraśreṣṭhaṃ satyaṃ prāṇi ṣyati dhuvam

अत्यर्कमत्यग्निं च ते तेजो व्योम्नि च तारकम् ।
देदीप्यमानं भविता ग्रहाणां प्रवरो भव

atyarkamatyagniṃ ca te tejo vyomni ca tārakam |
dedīpyamānaṃ bhavitā grahāṇāṃ pravaro bhava

अपि च त्वां करिष्यंति यात्रां नार्यो नरोऽपि वा ।
तेषां त्वद्दृष्टिपातेन सर्वकार्यं प्रणश्यति

api ca tvāṃ kariṣyaṃti yātrāṃ nāryo naro'pi vā |
teṣāṃ tvaddṛṣṭipātena sarvakāryaṃ praṇaśyati

तवोदये भविष्यंति विवाहादीनि सुव्रत ।
सर्वाणि धर्मकार्याणि फलवंति नृणामिह

tavodaye bhaviṣyaṃti vivāhādīni suvrata |
sarvāṇi dharmakāryāṇi phalavaṃti nṛṇāmiha

सर्वाश्च तिथयो नन्दास्तव संयोगतश्शुभाः ।
तव भक्ता भविष्यंति बहुशुक्रा बहु प्रजाः

sarvāśca tithayo nandāstava saṃyogataśśubhāḥ |
tava bhaktā bhaviṣyaṃti bahuśukrā bahu prajāḥ

त्वयेदं स्थापितं लिंगं शुक्रेशमिति संज्ञितम् ।
येऽर्चयिष्यंति भनुजास्तेषां सिद्धिर्भविष्यति

tvayedaṃ sthāpitaṃ liṃgaṃ śukreśamiti saṃjñitam |
ye'rcayiṣyaṃti bhanujāsteṣāṃ siddhirbhaviṣyati

आवर्षं प्रतिघस्रां ये नक्तव्रतपरायणाः ।
त्वद्दिने शुक्रकूपे ये कृतसर्वोदकक्रियाः

āvarṣaṃ pratighasrāṃ ye naktavrataparāyaṇāḥ |
tvaddine śukrakūpe ye kṛtasarvodakakriyāḥ

शुक्रेशमर्चयिष्यंति शृणु तेषां तु यत्फलम् ।
अबंध्यशुक्रास्ते मर्त्याः पुत्रवंतोऽतिरेतसः

śukreśamarcayiṣyaṃti śṛṇu teṣāṃ tu yatphalam |
abaṃdhyaśukrāste martyāḥ putravaṃto'tiretasaḥ

पुंस्त्वसौभाग्यसंपन्ना भविष्यंति न संशयः ।
उपेतविद्यास्ते सर्वे जनास्स्युः सुखभागिनः

puṃstvasaubhāgyasaṃpannā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ |
upetavidyāste sarve janāssyuḥ sukhabhāginaḥ

इति दत्त्वा वरान्देवस्तत्र लिंगे लयं ययौ ।
भार्गवोऽपि निजं धाम प्राप संतुष्टमानसः

iti dattvā varāndevastatra liṃge layaṃ yayau |
bhārgavo'pi nijaṃ dhāma prāpa saṃtuṣṭamānasaḥ

इति ते कथितं व्यास यथा प्राप्ता तपोबलात् ।
मृत्युंजयाभिधा विद्या किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

iti te kathitaṃ vyāsa yathā prāptā tapobalāt |
mṛtyuṃjayābhidhā vidyā kimanyacchrotumicchasi