अध्याय 30: विष्णु और ब्रह्मा शिवलोक में प्रवेश करते हैं

गत्वा तदैव स विधिस्तदा व्यास रमेश्वरः ।
शिवलोकं महादिव्यं निराधारमभौतिकम्

gatvā tadaiva sa vidhistadā vyāsa rameśvaraḥ |
śivalokaṃ mahādivyaṃ nirādhāramabhautikam

साह्लादोभ्यन्तरं विष्णुर्जगाम मुदिताननः ।
नानारत्नपरिक्षिप्तं विलसंतं महोज्ज्वलम्

sāhlādobhyantaraṃ viṣṇurjagāma muditānanaḥ |
nānāratnaparikṣiptaṃ vilasaṃtaṃ mahojjvalam

संप्राप्य प्रथमद्वारं विचित्रं गणसेवितम् ।
शोभितं परया लक्ष्म्या महोच्चमतिसुन्दरम्

saṃprāpya prathamadvāraṃ vicitraṃ gaṇasevitam |
śobhitaṃ parayā lakṣmyā mahoccamatisundaram

ददर्श द्वारपालांश्च रत्नसिंहासनस्थितान् ।
शोभिताञ्श्वेतवस्त्रैश्च रत्नभूषणभूषितान्

dadarśa dvārapālāṃśca ratnasiṃhāsanasthitān |
śobhitāñśvetavastraiśca ratnabhūṣaṇabhūṣitān

पञ्चवक्त्रत्रिनयनान्गौरसुन्दरविग्रहान् ।
त्रिशूलादिधरान्वीरान्भस्मरुद्राक्षशोभितान्

pañcavaktratrinayanāngaurasundaravigrahān |
triśūlādidharānvīrānbhasmarudrākṣaśobhitān

सब्रह्मापि रमेशश्च तान् प्रणम्य विनम्रकः ।
कथयामास वृत्तान्तं प्रभुसंदर्शनार्थकम्

sabrahmāpi rameśaśca tān praṇamya vinamrakaḥ |
kathayāmāsa vṛttāntaṃ prabhusaṃdarśanārthakam

तदाज्ञां च ददुस्तस्मै प्रविवेश तदाज्ञया ।
परं द्वारं महारम्यं विचित्रं परम प्रभम्

tadājñāṃ ca dadustasmai praviveśa tadājñayā |
paraṃ dvāraṃ mahāramyaṃ vicitraṃ parama prabham

प्रभूपकंठगत्यर्थं वृत्तांतं संन्यवेदयत् ।
तद्द्वारपाय चाज्ञप्तस्तेनान्यं प्रविवेश ह

prabhūpakaṃṭhagatyarthaṃ vṛttāṃtaṃ saṃnyavedayat |
taddvārapāya cājñaptastenānyaṃ praviveśa ha

एवं पंचदशद्वारान्प्रविश्य कमलोद्भवः ।
महाद्वारं गतस्तत्र नन्दिनं प्रददर्श ह

evaṃ paṃcadaśadvārānpraviśya kamalodbhavaḥ |
mahādvāraṃ gatastatra nandinaṃ pradadarśa ha

सम्यङ्नत्वा च तं स्तुत्वा पूर्ववत्तेन नन्दिना ।
आज्ञप्तश्च शनैर्विष्णुर्विवेशाभ्यंतरं मुदा

samyaṅnatvā ca taṃ stutvā pūrvavattena nandinā |
ājñaptaśca śanairviṣṇurviveśābhyaṃtaraṃ mudā

ददर्श गत्वा तत्रोच्चैस्सभां शंभोस्समुत्प्रभाम् ।
तां पार्षदैः परिवृतां लसद्देहैस्सुभूषिताम्

dadarśa gatvā tatroccaissabhāṃ śaṃbhossamutprabhām |
tāṃ pārṣadaiḥ parivṛtāṃ lasaddehaissubhūṣitām

महेश्वरस्य रूपैश्च दिग्भुजैश्शुभकांतिभिः ।
पञ्चवक्त्रैस्त्रिनयनैश्शितिकंठमहोज्ज्वलैः

maheśvarasya rūpaiśca digbhujaiśśubhakāṃtibhiḥ |
pañcavaktraistrinayanaiśśitikaṃṭhamahojjvalaiḥ

सद्रत्नयुक्तरुद्राक्षभस्माभरणभूषितैः ।
नवेन्दुमंडलाकारां चतुरस्रां मनोहराम्

sadratnayuktarudrākṣabhasmābharaṇabhūṣitaiḥ |
navendumaṃḍalākārāṃ caturasrāṃ manoharām

मणीन्द्रहारनिर्माणहीरसारसुशोभिताम् ।
अमूल्यरत्नरचितां पद्मपत्रैश्च शोभिताम्

maṇīndrahāranirmāṇahīrasārasuśobhitām |
amūlyaratnaracitāṃ padmapatraiśca śobhitām

माणिक्यजालमालाभिर्नानाचित्रविचित्रिताम् ।
पद्मरागेन्द्ररचितामद्भुतां शंकरेच्छया

māṇikyajālamālābhirnānācitravicitritām |
padmarāgendraracitāmadbhutāṃ śaṃkarecchayā

सोपानशतकैर्युक्तां स्यमंतकविनिर्मितैः ।
स्वर्णसूत्रग्रन्थियुक्तैश्चारुचन्दनपल्लवैः

sopānaśatakairyuktāṃ syamaṃtakavinirmitaiḥ |
svarṇasūtragranthiyuktaiścārucandanapallavaiḥ

इन्द्रनीलमणिस्तंभैर्वेष्टितां सुमनोहराम् ।
सुसंस्कृतां च सर्वत्र वासितां गंधवायुना

indranīlamaṇistaṃbhairveṣṭitāṃ sumanoharām |
susaṃskṛtāṃ ca sarvatra vāsitāṃ gaṃdhavāyunā

सहस्रयोजनायामां सुपूर्णां बहुकिंकरैः ।
ददर्श शंकरं सांबं तत्र विष्णुस्सुरेश्वरः

sahasrayojanāyāmāṃ supūrṇāṃ bahukiṃkaraiḥ |
dadarśa śaṃkaraṃ sāṃbaṃ tatra viṣṇussureśvaraḥ

वसंतं मध्यदेशे च यथेन्दुतारकावृतम् ।
अमूल्यरत्ननिर्माणचित्रसिंहासनस्थितम्

vasaṃtaṃ madhyadeśe ca yathendutārakāvṛtam |
amūlyaratnanirmāṇacitrasiṃhāsanasthitam

किरीटिनं कुंडलिनं रत्नमालाविभूषितम् ।
भस्मोद्धूलितसर्वाङ्गं बिभ्रतं केलिपंकजम्

kirīṭinaṃ kuṃḍalinaṃ ratnamālāvibhūṣitam |
bhasmoddhūlitasarvāṅgaṃ bibhrataṃ kelipaṃkajam

पुरतो गीतनृत्यश्च पश्यंतं सस्मितं मुदा

purato gītanṛtyaśca paśyaṃtaṃ sasmitaṃ mudā

शांतं प्रसन्नमनसमुमाकांतं महोल्लसम् ।
देव्या प्रदत्त ताम्बूलं भुक्तवंतं सुवासितम्

śāṃtaṃ prasannamanasamumākāṃtaṃ mahollasam |
devyā pradatta tāmbūlaṃ bhuktavaṃtaṃ suvāsitam

गणैश्च परया भक्त्या सेवितं श्वेतचामरैः ।
स्तूयमानं च सिद्धैश्च भक्तिनम्रात्मकंधरैः

gaṇaiśca parayā bhaktyā sevitaṃ śvetacāmaraiḥ |
stūyamānaṃ ca siddhaiśca bhaktinamrātmakaṃdharaiḥ

गुणातीतं परेशानं त्रिदेवजनकं विभुम् ।
निर्विकल्पं निराकारं साकारं स्वेच्छया शिवम्

guṇātītaṃ pareśānaṃ tridevajanakaṃ vibhum |
nirvikalpaṃ nirākāraṃ sākāraṃ svecchayā śivam

अमायमजमाद्यञ्च मायाधीशं परात्परम् ।
प्रकृतेः पुरुषस्यापि परमं स्वप्रभुं सदा

amāyamajamādyañca māyādhīśaṃ parātparam |
prakṛteḥ puruṣasyāpi paramaṃ svaprabhuṃ sadā

एवं विशिष्टं तं दृष्ट्वा परिपूर्णतमं समम् ।
विष्णुर्ब्रह्मा तुष्टुवतुः प्रणम्य सुकृतांजली

evaṃ viśiṣṭaṃ taṃ dṛṣṭvā paripūrṇatamaṃ samam |
viṣṇurbrahmā tuṣṭuvatuḥ praṇamya sukṛtāṃjalī

देवदेव महादेव परब्रह्माखिलेश्वर ।
त्रिगुणातीत निर्व्यग्र त्रिदेवजनक प्रभो

devadeva mahādeva parabrahmākhileśvara |
triguṇātīta nirvyagra tridevajanaka prabho

वयं ते शरणापन्ना रक्षस्मान्दुखितान्विभो ।
शंखचूडार्दितान्क्लिष्टान्सन्नाथान्परमेश्वर

vayaṃ te śaraṇāpannā rakṣasmāndukhitānvibho |
śaṃkhacūḍārditānkliṣṭānsannāthānparameśvara

अयं योऽधिष्ठितो लोको गोलोक इति स स्मृतः ।
अधिष्ठाता तस्य विभुः कृष्णोऽयं त्वदधिष्ठितः

ayaṃ yo'dhiṣṭhito loko goloka iti sa smṛtaḥ |
adhiṣṭhātā tasya vibhuḥ kṛṣṇo'yaṃ tvadadhiṣṭhitaḥ

पार्षदप्रवरस्तस्य सुदामा दैवयंत्रितः ।
राधाशप्तो बभूवाथ शंखचूडश्च दानवः

pārṣadapravarastasya sudāmā daivayaṃtritaḥ |
rādhāśapto babhūvātha śaṃkhacūḍaśca dānavaḥ

तेन निस्सारिताः शंभो पीड्यमानाः समंततः ।
हृताधिकारस्त्रिदशा विचरंति महीतले

tena nissāritāḥ śaṃbho pīḍyamānāḥ samaṃtataḥ |
hṛtādhikārastridaśā vicaraṃti mahītale

त्वां विना न स वध्यश्च सर्वेषां त्रिदिवौकसाम् ।
तं घातय महेशान लोकानां सुखमावह

tvāṃ vinā na sa vadhyaśca sarveṣāṃ tridivaukasām |
taṃ ghātaya maheśāna lokānāṃ sukhamāvaha

त्वमेव निर्गुणस्सत्योऽनंतोऽनंतपराक्रमः ।
सगुणश्च सन्निवेशः प्रकृतेः पुरुषात्परः

tvameva nirguṇassatyo'naṃto'naṃtaparākramaḥ |
saguṇaśca sanniveśaḥ prakṛteḥ puruṣātparaḥ

रजसा सृष्टिसमये त्वं ब्रह्मा सृष्टिकृत्प्रभो ।
सत्त्वेन पालने विष्णुस्त्रिभुवावन कारकः

rajasā sṛṣṭisamaye tvaṃ brahmā sṛṣṭikṛtprabho |
sattvena pālane viṣṇustribhuvāvana kārakaḥ

तमसा प्रलये रुद्रो जगत्संहारकारकः ।
निस्त्रैगुण्ये शिवाख्यातस्तुर्य्यो ज्योतिः स्वरूपकः

tamasā pralaye rudro jagatsaṃhārakārakaḥ |
nistraiguṇye śivākhyātasturyyo jyotiḥ svarūpakaḥ

त्वं दीक्षया च गोलोके त्वं गवां परिपालकः ।
त्वद्गोशालामध्यगश्च कृष्णः क्रीडत्यहर्निशम्

tvaṃ dīkṣayā ca goloke tvaṃ gavāṃ paripālakaḥ |
tvadgośālāmadhyagaśca kṛṣṇaḥ krīḍatyaharniśam

त्वं सर्वकारणं स्वामी विधि विष्ण्वीश्वरः परम् ।
निर्विकारी सदा साक्षी परमात्मा परेश्वरः

tvaṃ sarvakāraṇaṃ svāmī vidhi viṣṇvīśvaraḥ param |
nirvikārī sadā sākṣī paramātmā pareśvaraḥ

दीनानाथसहायी च दीनानां प्रतिपालकः ।
दीनबंधुस्त्रिलोकेशश्शरणागतवत्सलः

dīnānāthasahāyī ca dīnānāṃ pratipālakaḥ |
dīnabaṃdhustrilokeśaśśaraṇāgatavatsalaḥ

अस्मानुद्धर गौरीश प्रसीद परमेश्वरः ।
त्वदधीना वयं नाथ यदिच्छसि तथा कुरु

asmānuddhara gaurīśa prasīda parameśvaraḥ |
tvadadhīnā vayaṃ nātha yadicchasi tathā kuru

इत्युक्त्वा तौ सुरौ व्यास हरिर्ब्रह्मा च वै तदा ।
विरेमतुः शिवं नत्वा करौ बद्ध्वा विनीतकौ

ityuktvā tau surau vyāsa harirbrahmā ca vai tadā |
virematuḥ śivaṃ natvā karau baddhvā vinītakau