अध्याय 29: शंखचूड़ का राज्य और उसका पूर्वजन्म

स्वगेहमागते तस्मिञ्शंखचूडे विवाहिते ।
तपः कृत्वा वरं प्राप्य मुमुदुर्दानवादयः

svagehamāgate tasmiñśaṃkhacūḍe vivāhite |
tapaḥ kṛtvā varaṃ prāpya mumudurdānavādayaḥ

स्वलोकादाशु निर्गत्य गुरुणा स्वेन संयुताः ।
सर्वे सुरास्संमिलितास्समाजग्मुस्तदंतिकम्

svalokādāśu nirgatya guruṇā svena saṃyutāḥ |
sarve surāssaṃmilitāssamājagmustadaṃtikam

प्रणम्य तं सविनयं संस्तुत्य विविधादरात् ।
स्थितास्तत्रैव सुप्रीत्या मत्वा तेजस्विनं विभुम्

praṇamya taṃ savinayaṃ saṃstutya vividhādarāt |
sthitāstatraiva suprītyā matvā tejasvinaṃ vibhum

सोपि दम्भात्मजो दृष्ट्वा गतं कुल गुरुं च तम् ।
प्रणनाम महाभक्त्या साष्टांगं परमादरात्

sopi dambhātmajo dṛṣṭvā gataṃ kula guruṃ ca tam |
praṇanāma mahābhaktyā sāṣṭāṃgaṃ paramādarāt

अथ शुक्रः कुलाचार्यो दृष्ट्वाशिषमनुत्तमम् ।
वृत्तांतं कथयामास देवदानवयोस्तदा

atha śukraḥ kulācāryo dṛṣṭvāśiṣamanuttamam |
vṛttāṃtaṃ kathayāmāsa devadānavayostadā

स्वाभाविकं च तद्वैरमसुराणां पराभवम् ।
विजयं निर्जराणां च जीवसाहाय्यमेव च

svābhāvikaṃ ca tadvairamasurāṇāṃ parābhavam |
vijayaṃ nirjarāṇāṃ ca jīvasāhāyyameva ca

ततस्स सम्मतं कृत्वा सुरैस्सर्वैस्समुत्सवम् ।
दानवाद्यसुराणां तमधिपं विदधे गुरुः

tatassa sammataṃ kṛtvā suraissarvaissamutsavam |
dānavādyasurāṇāṃ tamadhipaṃ vidadhe guruḥ

तदा समुत्सवो जातोऽसुराणां मुदितात्मनाम् ।
उपायनानि सुप्रीत्या ददुस्तस्मै च तेऽखिलाः

tadā samutsavo jāto'surāṇāṃ muditātmanām |
upāyanāni suprītyā dadustasmai ca te'khilāḥ

अथ दम्भात्मजो वीरश्शंखचूडः प्रतापवान् ।
राज्याभिषेकमासाद्य स रेजे सुरराट् तदा

atha dambhātmajo vīraśśaṃkhacūḍaḥ pratāpavān |
rājyābhiṣekamāsādya sa reje surarāṭ tadā

स सेनां महतीं कर्षन्दैत्यदानवरक्षसाम् ।
रथमास्थाय तरसा जेतुं शक्रपुरीं ययौ

sa senāṃ mahatīṃ karṣandaityadānavarakṣasām |
rathamāsthāya tarasā jetuṃ śakrapurīṃ yayau

गच्छन्स दानवेन्द्रस्तु तेषां सेवनकुर्वताम् ।
विरेजे शशिवद्भानां ग्रहाणां ग्रहराडिव

gacchansa dānavendrastu teṣāṃ sevanakurvatām |
vireje śaśivadbhānāṃ grahāṇāṃ graharāḍiva

आगच्छंतं शङ्खचूडमाकर्ण्याखण्डलस्स्वराट् ।
निखिलैरमरैस्सार्द्धं तेन योद्धुं समुद्यतः

āgacchaṃtaṃ śaṅkhacūḍamākarṇyākhaṇḍalassvarāṭ |
nikhilairamaraissārddhaṃ tena yoddhuṃ samudyataḥ

तदाऽसुरैस्सुराणां च संग्रामस्तुमुलो ह्यभूत् ।
वीराऽऽनन्दकरः क्लीबभयदो रोमहर्षणः

tadā'suraissurāṇāṃ ca saṃgrāmastumulo hyabhūt |
vīrā''nandakaraḥ klībabhayado romaharṣaṇaḥ

महान्कोलाहलो जातो वीराणां गर्जतां रणे ।
वाद्यध्वनिस्तथा चाऽऽसीत्तत्र वीरत्ववर्द्धिनी

mahānkolāhalo jāto vīrāṇāṃ garjatāṃ raṇe |
vādyadhvanistathā cā''sīttatra vīratvavarddhinī

देवाः प्रकुप्य युयुधुरसुरैर्बलवत्तराः ।
पराजयं च संप्रापुरसुरा दुद्रुवुर्भयात्

devāḥ prakupya yuyudhurasurairbalavattarāḥ |
parājayaṃ ca saṃprāpurasurā dudruvurbhayāt

पलायमानास्तान्दृष्ट्वा शंखचूडस्स्वयं प्रभुः ।
युयुधे निर्जरैस्साकं सिंहनादं प्रगर्ज्य च

palāyamānāstāndṛṣṭvā śaṃkhacūḍassvayaṃ prabhuḥ |
yuyudhe nirjaraissākaṃ siṃhanādaṃ pragarjya ca

तरसा सहसा चक्रे कदनं त्रिदिवौकसाम् ।
प्रदुद्रुवुस्सुरास्सर्वे तत्सुतेजो न सेहिरे

tarasā sahasā cakre kadanaṃ tridivaukasām |
pradudruvussurāssarve tatsutejo na sehire

यत्र तत्र स्थिता दीना गिरीणां कंदरासु च ।
तदधीना न स्वतंत्रा निष्प्रभाः सागरा यथा

yatra tatra sthitā dīnā girīṇāṃ kaṃdarāsu ca |
tadadhīnā na svataṃtrā niṣprabhāḥ sāgarā yathā

सोपि दंभात्मजश्शूरो दानवेन्द्रः प्रतापवान् ।
सुराधिकारान्संजह्रे सर्वाँल्लोकान्विजित्य च

sopi daṃbhātmajaśśūro dānavendraḥ pratāpavān |
surādhikārānsaṃjahre sarvām̐llokānvijitya ca

त्रैलोक्यं स्ववशंचक्रे यज्ञभागांश्च कृत्स्नशः ।
स्वयमिन्द्रो बभूवापि शासितं निखिलं जगत्

trailokyaṃ svavaśaṃcakre yajñabhāgāṃśca kṛtsnaśaḥ |
svayamindro babhūvāpi śāsitaṃ nikhilaṃ jagat

कौबेरमैन्दवं सौर्यमाग्नेयं याम्यमेव च ।
कारयामास वायव्यमधिकारं स्वशक्तितः

kauberamaindavaṃ sauryamāgneyaṃ yāmyameva ca |
kārayāmāsa vāyavyamadhikāraṃ svaśaktitaḥ

देवानामसुराणां च दानवानां च रक्षसाम् ।
गंधर्वाणां च नागानां किन्नराणां रसौकसाम्

devānāmasurāṇāṃ ca dānavānāṃ ca rakṣasām |
gaṃdharvāṇāṃ ca nāgānāṃ kinnarāṇāṃ rasaukasām

त्रिलोकस्य परेषां च सकलानामधीश्वरः ।
स बभूव महावीरश्शंखचूडो महाबली

trilokasya pareṣāṃ ca sakalānāmadhīśvaraḥ |
sa babhūva mahāvīraśśaṃkhacūḍo mahābalī

एवं स बुभुजे राज्यं राजराजेश्वरो महान् ।
सर्वेषां भुवनानां च शंखचूडश्चिरं समाः

evaṃ sa bubhuje rājyaṃ rājarājeśvaro mahān |
sarveṣāṃ bhuvanānāṃ ca śaṃkhacūḍaściraṃ samāḥ

तस्य राज्ये न दुर्भिक्षं न मारी नाऽशुभग्रहाः ।
आधयो व्याधयो नैव सुखिन्यश्च प्रजाः सदा

tasya rājye na durbhikṣaṃ na mārī nā'śubhagrahāḥ |
ādhayo vyādhayo naiva sukhinyaśca prajāḥ sadā

अकृष्टपच्या पृथिवी ददौ सस्यान्यनेकशः ।
ओषध्यो विविधाश्चासन्सफलास्सरसाः सदा

akṛṣṭapacyā pṛthivī dadau sasyānyanekaśaḥ |
oṣadhyo vividhāścāsansaphalāssarasāḥ sadā

मण्याकराश्च नितरां रत्नखन्यश्च सागराः ।
सदा पुष्पफला वृक्षा नद्यस्तु सलिलावहाः

maṇyākarāśca nitarāṃ ratnakhanyaśca sāgarāḥ |
sadā puṣpaphalā vṛkṣā nadyastu salilāvahāḥ

देवान् विनाखिला जीवास्सुखिनो निर्विकारकाः ।
स्वस्वधर्मा स्थितास्सर्वे चतुर्वर्णाश्रमाः परे

devān vinākhilā jīvāssukhino nirvikārakāḥ |
svasvadharmā sthitāssarve caturvarṇāśramāḥ pare

तस्मिच्छासति त्रैलोक्ये न कश्चिद् दुःखितोऽभवत् ।
भ्रातृवैरत्वमाश्रित्य केवलं दुःखिनोऽमराः

tasmicchāsati trailokye na kaścid duḥkhito'bhavat |
bhrātṛvairatvamāśritya kevalaṃ duḥkhino'marāḥ

स शंखचूडः प्रबलः कृष्णस्य परमस्सखा ।
कृष्णभक्तिरतस्साधुस्सदा गोलोकवासिनः

sa śaṃkhacūḍaḥ prabalaḥ kṛṣṇasya paramassakhā |
kṛṣṇabhaktiratassādhussadā golokavāsinaḥ

पूर्वशापप्रभावेण दानवीं योनिमाश्रितः ।
न दानवमतिस्सोभूद्दानवत्वेऽपि वै मुने

pūrvaśāpaprabhāveṇa dānavīṃ yonimāśritaḥ |
na dānavamatissobhūddānavatve'pi vai mune

ततस्सुरगणास्सर्वे हृतराज्या पराजिताः ।
संमंत्र्य सर्षयस्तात प्रययुर्ब्रह्मणस्सभाम्

tatassuragaṇāssarve hṛtarājyā parājitāḥ |
saṃmaṃtrya sarṣayastāta prayayurbrahmaṇassabhām

तत्र दृष्ट्वा विधातारं नत्वा स्तुत्वा विशेषतः ।
ब्रह्मणे कथयामासुस्सर्वं वृत्तांतमाकुलाः

tatra dṛṣṭvā vidhātāraṃ natvā stutvā viśeṣataḥ |
brahmaṇe kathayāmāsussarvaṃ vṛttāṃtamākulāḥ

ब्रह्मा तदा समाश्वास्य सुरान् सर्वान्मुनीनपि ।
तैश्च सार्द्धं ययौ लोके वैकुण्ठं सुखदं सताम्

brahmā tadā samāśvāsya surān sarvānmunīnapi |
taiśca sārddhaṃ yayau loke vaikuṇṭhaṃ sukhadaṃ satām

ददर्श तत्र लक्ष्मीशं ब्रह्मा देवगणैस्सह ।
किरीटिनं कुंडलिनं वनमालाविभूषितम्

dadarśa tatra lakṣmīśaṃ brahmā devagaṇaissaha |
kirīṭinaṃ kuṃḍalinaṃ vanamālāvibhūṣitam

शंखचक्रगदापद्मधरं देवं चतुर्भुजम् ।
सनंदनाद्यैः सिद्धैश्च सेवितं पीतवाससम्

śaṃkhacakragadāpadmadharaṃ devaṃ caturbhujam |
sanaṃdanādyaiḥ siddhaiśca sevitaṃ pītavāsasam

दृष्ट्वा विष्णुं सुरास्सर्वे ब्रह्माद्यास्समुनीश्वराः ।
प्रणम्य तुष्टुवुर्भक्त्या बद्धाञ्जलिकरा विभुम्

dṛṣṭvā viṣṇuṃ surāssarve brahmādyāssamunīśvarāḥ |
praṇamya tuṣṭuvurbhaktyā baddhāñjalikarā vibhum

देवा ऊचु ।
देवदेव जगन्नाथ वैकुंठाधिपते प्रभो ।
रक्षास्माञ्शरणापन्नाञ्छ्रीहरे त्रिजगद्गुरो

devā ūcu |
devadeva jagannātha vaikuṃṭhādhipate prabho |
rakṣāsmāñśaraṇāpannāñchrīhare trijagadguro

त्वमेव जगतां पाता त्रिलोकेशाच्युत प्रभो ।
लक्ष्मीनिवास गोविन्द भक्तप्राण नमोऽस्तु ते

tvameva jagatāṃ pātā trilokeśācyuta prabho |
lakṣmīnivāsa govinda bhaktaprāṇa namo'stu te

इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे रुरुदुः पुरतो हरेः ।
तच्छ्रुत्वा भगवान्विष्णुर्ब्रह्माणमिदमब्रवीत्

iti stutvā surāssarve ruruduḥ purato hareḥ |
tacchrutvā bhagavānviṣṇurbrahmāṇamidamabravīt

किमर्थमागतोसि त्वं वैकुंठं योगिदुर्लभम् ।
किं कष्टं ते समुद्भूतं तत्त्वं वद ममाग्रतः

kimarthamāgatosi tvaṃ vaikuṃṭhaṃ yogidurlabham |
kiṃ kaṣṭaṃ te samudbhūtaṃ tattvaṃ vada mamāgrataḥ

इति श्रुत्वा हरेर्वाक्यं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः ।
बद्धाञ्जलिपुटो भूत्वा विन यानतकन्धरः

iti śrutvā harervākyaṃ praṇamya ca muhurmuhuḥ |
baddhāñjalipuṭo bhūtvā vina yānatakandharaḥ

वृत्तांतं कथयामास शंखचूडकृतं तदा ।
देवकष्टसमाख्यानं पुरो विष्णोः परात्मनः

vṛttāṃtaṃ kathayāmāsa śaṃkhacūḍakṛtaṃ tadā |
devakaṣṭasamākhyānaṃ puro viṣṇoḥ parātmanaḥ

हरिस्तद्वचनं श्रुत्वा सर्वतसर्वभाववित् ।
प्रहस्योवाच भगवांस्तद्रहस्यं विधिं प्रति

haristadvacanaṃ śrutvā sarvatasarvabhāvavit |
prahasyovāca bhagavāṃstadrahasyaṃ vidhiṃ prati

शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि पद्मज ।
मद्भक्तस्य च गोपस्य महातेजस्विनः पुरा

śaṃkhacūḍasya vṛttāṃtaṃ sarvaṃ jānāmi padmaja |
madbhaktasya ca gopasya mahātejasvinaḥ purā

शृणुतस्सर्ववृत्तान्तमितिहासं पुरातनम् ।
संदेहो नैव कर्तव्यश्शं करिष्यति शङ्करः

śṛṇutassarvavṛttāntamitihāsaṃ purātanam |
saṃdeho naiva kartavyaśśaṃ kariṣyati śaṅkaraḥ

सर्वोपरि च यस्यास्ति शिवलोकः परात्परः ।
यत्र संराजते शंभुः परब्रह्म परमेश्वरः

sarvopari ca yasyāsti śivalokaḥ parātparaḥ |
yatra saṃrājate śaṃbhuḥ parabrahma parameśvaraḥ

प्रकृतेः पुरुषस्यापि योधिष्ठाता त्रिशक्तिधृक् ।
निर्गुणस्सगुणस्सोपि परं ज्योतिः स्वरूपवान्

prakṛteḥ puruṣasyāpi yodhiṣṭhātā triśaktidhṛk |
nirguṇassaguṇassopi paraṃ jyotiḥ svarūpavān

यस्यांगजास्तु वै ब्रह्मंस्त्रयस्सृष्ट्यादिकारकाः ।
सत्त्वादिगुणसंपन्ना विष्णुब्रह्महराभिधाः

yasyāṃgajāstu vai brahmaṃstrayassṛṣṭyādikārakāḥ |
sattvādiguṇasaṃpannā viṣṇubrahmaharābhidhāḥ

स एव परमात्मा हि विहरत्युमया सह ।
यत्र मायाविनिर्मुक्तो नित्यानित्य प्रकल्पकः

sa eva paramātmā hi viharatyumayā saha |
yatra māyāvinirmukto nityānitya prakalpakaḥ

तत्समीपे च गोलोको गोशाला शंकरस्य वै ।
तस्येच्छया च मद्रूपः कृष्णो वसति तत्र ह

tatsamīpe ca goloko gośālā śaṃkarasya vai |
tasyecchayā ca madrūpaḥ kṛṣṇo vasati tatra ha

तद्गवां रक्षणार्थाय तेनाज्ञप्तस्सदा सुखी ।
तत्संप्राप्तसुखस्सोपि संक्रीडति विहारवित्

tadgavāṃ rakṣaṇārthāya tenājñaptassadā sukhī |
tatsaṃprāptasukhassopi saṃkrīḍati vihāravit

तस्य नारी समाख्याता राधेति जगदम्बिका ।
प्रकृतेः परमा मूर्तिः पंचमी सुविहारिणी

tasya nārī samākhyātā rādheti jagadambikā |
prakṛteḥ paramā mūrtiḥ paṃcamī suvihāriṇī

बहुगोपाश्च गोप्यश्च तत्र संति तदंगजाः ।
सुविहारपरा नित्यं राधाकृष्णानुवर्तिनः

bahugopāśca gopyaśca tatra saṃti tadaṃgajāḥ |
suvihāraparā nityaṃ rādhākṛṣṇānuvartinaḥ

स एव लीलया शंभोरिदानीं मोहितोऽनया ।
संप्राप्तो दानवीं योनिं मुधा शापात्स्वदुःखदाम्

sa eva līlayā śaṃbhoridānīṃ mohito'nayā |
saṃprāpto dānavīṃ yoniṃ mudhā śāpātsvaduḥkhadām

रुद्रशूलेन तन्मृत्यु कृष्णेन विहितः पुरा ।
ततस्स्वदेहमुत्सृज्य पार्षदस्स भविष्यति

rudraśūlena tanmṛtyu kṛṣṇena vihitaḥ purā |
tatassvadehamutsṛjya pārṣadassa bhaviṣyati

इति विज्ञाय देवेश न भयं कर्तुमर्हसि ।
शंकर शरणं यावस्स सद्यश्शंविधास्यति

iti vijñāya deveśa na bhayaṃ kartumarhasi |
śaṃkara śaraṇaṃ yāvassa sadyaśśaṃvidhāsyati

अहं त्वं चामरास्सर्वे तिष्ठंतीह विसाध्वसाः

ahaṃ tvaṃ cāmarāssarve tiṣṭhaṃtīha visādhvasāḥ

इत्युक्त्वा सविधिर्विष्णुः शिवलोकं जगाम ह ।
संस्मरन्मनसा शंभुं सर्वेशं भक्तवत्सलम्

ityuktvā savidhirviṣṇuḥ śivalokaṃ jagāma ha |
saṃsmaranmanasā śaṃbhuṃ sarveśaṃ bhaktavatsalam