अध्याय 7: ब्रह्मा का जन्म, विवाद और अग्निस्तम्भ

सुप्ते नारायणे देवे नाभौ पंकजमुत्तमम् ।
आविर्बभूव सहसा बहव संकरेच्छया

supte nārāyaṇe deve nābhau paṃkajamuttamam |
āvirbabhūva sahasā bahava saṃkarecchayā

अनंतयष्टिकायुक्तं कर्णिकारसमप्रभम् ।
अनंतयोजनायाममनंतोच्छ्रायसंयुतम्

anaṃtayaṣṭikāyuktaṃ karṇikārasamaprabham |
anaṃtayojanāyāmamanaṃtocchrāyasaṃyutam

कोटिसूर्यप्रतीकाशं सुंदर वचसंयुतम् ।
अत्यद्भुतं महारम्यं दर्शनीयमनुत्तमम्

koṭisūryapratīkāśaṃ suṃdara vacasaṃyutam |
atyadbhutaṃ mahāramyaṃ darśanīyamanuttamam

कृत्वा यत्नं पूर्ववत्स शंकरः परमेश्वरः ।
दक्षिणांगान्निजान्मां कैसाशीश्शंभुरजीजनत्

kṛtvā yatnaṃ pūrvavatsa śaṃkaraḥ parameśvaraḥ |
dakṣiṇāṃgānnijānmāṃ kaisāśīśśaṃbhurajījanat

स मायामोहितं कृत्वा मां महेशो द्रुतं मुने ।
तन्नाभिपंकजादाविर्भावयामास लीलया

sa māyāmohitaṃ kṛtvā māṃ maheśo drutaṃ mune |
tannābhipaṃkajādāvirbhāvayāmāsa līlayā

एष पद्मात्ततो जज्ञे पुत्रोऽहं हेमगर्भकः ।
चतुर्मुखो रक्तवर्णस्त्रिपुड्रांकितमस्तकः

eṣa padmāttato jajñe putro'haṃ hemagarbhakaḥ |
caturmukho raktavarṇastripuḍrāṃkitamastakaḥ

तन्मायामोहितश्चाहं नाविदं कमल विना ।
स्वदेहजनकं तात पितरं ज्ञानदुर्बलः

tanmāyāmohitaścāhaṃ nāvidaṃ kamala vinā |
svadehajanakaṃ tāta pitaraṃ jñānadurbalaḥ

कोहं वा कुत आयातः किं कार्य तु मदीयकम् ।
कस्य पुत्रोऽहमुत्पन्नः केनैव निर्मितोऽधुना

kohaṃ vā kuta āyātaḥ kiṃ kārya tu madīyakam |
kasya putro'hamutpannaḥ kenaiva nirmito'dhunā

इति संशयमापन्नं बुद्धिर्मां समपद्यत ।
किमर्थं मोहमायामि तज्ज्ञानं सुकरं खलु

iti saṃśayamāpannaṃ buddhirmāṃ samapadyata |
kimarthaṃ mohamāyāmi tajjñānaṃ sukaraṃ khalu

एतत्कमलपुष्पस्य पत्रारोहस्थलं ह्यधः ।
मत्कर्ता च स वै तत्र भविष्यति न संशयः

etatkamalapuṣpasya patrārohasthalaṃ hyadhaḥ |
matkartā ca sa vai tatra bhaviṣyati na saṃśayaḥ

इति बुद्धिं समास्थाय कमलादवरोहयन् ।
नाले नालेगतस्तत्र वर्षाणां शतकं मुने

iti buddhiṃ samāsthāya kamalādavarohayan |
nāle nālegatastatra varṣāṇāṃ śatakaṃ mune

न लब्धं तु मया तत्र कमलस्थानमुत्तमम् ।
संशयं च पुनः प्राप्तः कमले गन्तुमुत्सुकः

na labdhaṃ tu mayā tatra kamalasthānamuttamam |
saṃśayaṃ ca punaḥ prāptaḥ kamale gantumutsukaḥ

आरुरोहाथ कमलं नालमार्गेण वै मुने ।
कुड्मलं कमलस्याथ लब्धवान्न विमोहिताः

ārurohātha kamalaṃ nālamārgeṇa vai mune |
kuḍmalaṃ kamalasyātha labdhavānna vimohitāḥ

नालमार्गेण भ्रमतो गतं वर्षशतं पुनः ।
क्षणमात्र तदा तत्र ततस्तिष्ठन्विमोहितः

nālamārgeṇa bhramato gataṃ varṣaśataṃ punaḥ |
kṣaṇamātra tadā tatra tatastiṣṭhanvimohitaḥ

तदा वाणी समुत्पन्ना तपेति परमा शुभा ।
शिवेच्छया परा व्योम्नो मोहविध्वंसिनी मुने

tadā vāṇī samutpannā tapeti paramā śubhā |
śivecchayā parā vyomno mohavidhvaṃsinī mune

तच्छ्रुत्वा व्योमवचनं द्वादशाब्दं प्रयत्नतः ।
पुनस्तप्तं तपो घोरं द्रष्टुं स्वजनकं तदा

tacchrutvā vyomavacanaṃ dvādaśābdaṃ prayatnataḥ |
punastaptaṃ tapo ghoraṃ draṣṭuṃ svajanakaṃ tadā

तदा हि भगवान्विष्णुश्चतुर्बाहुस्सुलोचनः ।
मय्येवानुग्रहं कर्तुं द्रुतमाविर्बभूव ह

tadā hi bhagavānviṣṇuścaturbāhussulocanaḥ |
mayyevānugrahaṃ kartuṃ drutamāvirbabhūva ha

शंखचक्रायुधकरो गदापद्मधरः परः ।
घनश्यामलसर्वांगः पीताम्बरधरः परः

śaṃkhacakrāyudhakaro gadāpadmadharaḥ paraḥ |
ghanaśyāmalasarvāṃgaḥ pītāmbaradharaḥ paraḥ

मुकुटादिमहाभूषः प्रसन्नमुखपंकजः ।
कोटिकंदर्पसंकाशस्सन्दष्टो मोहितेन सः

mukuṭādimahābhūṣaḥ prasannamukhapaṃkajaḥ |
koṭikaṃdarpasaṃkāśassandaṣṭo mohitena saḥ

तद्दृष्ट्वा सुन्दरं रूपं विस्मयं परमं गतः ।
कालाभं कांचनाभं च सर्वात्मानं चतुर्भुजम्

taddṛṣṭvā sundaraṃ rūpaṃ vismayaṃ paramaṃ gataḥ |
kālābhaṃ kāṃcanābhaṃ ca sarvātmānaṃ caturbhujam

तथाभूतमहं दृष्ट्वा सदसन्मयमात्मना ।
नारायणं महाबाहु हर्षितो ह्यभवं तदा

tathābhūtamahaṃ dṛṣṭvā sadasanmayamātmanā |
nārāyaṇaṃ mahābāhu harṣito hyabhavaṃ tadā

मायया मोहितश्शम्भोस्तदा लीलात्मनः प्रभोः ।
अविज्ञाय स्वजनकं तमवोचं प्रहर्षितः

māyayā mohitaśśambhostadā līlātmanaḥ prabhoḥ |
avijñāya svajanakaṃ tamavocaṃ praharṣitaḥ

कस्त्वं वदेति हस्तेन समुत्थाप्य सनातनम् ।
तदा हस्तप्रहारेण तीव्रेण सुदृढेन तु

kastvaṃ vadeti hastena samutthāpya sanātanam |
tadā hastaprahāreṇa tīvreṇa sudṛḍhena tu

प्रबुद्ध्योत्थाय शयनात्समासीनः क्षणं वशी ।
ददर्श निद्राविक्लिन्ननीरजामललोचनः

prabuddhyotthāya śayanātsamāsīnaḥ kṣaṇaṃ vaśī |
dadarśa nidrāviklinnanīrajāmalalocanaḥ

मामत्र संस्थितं भासाध्यासितो भगवान्हरिः ।
आह चोत्थाय ब्रह्माणं हसन्मां मधुरं सकृत्

māmatra saṃsthitaṃ bhāsādhyāsito bhagavānhariḥ |
āha cotthāya brahmāṇaṃ hasanmāṃ madhuraṃ sakṛt

स्वागतं स्वागतं वत्स पितामह महाद्युते ।
निर्भयो भव दास्येऽहं सर्वान्कामान्न संशयः

svāgataṃ svāgataṃ vatsa pitāmaha mahādyute |
nirbhayo bhava dāsye'haṃ sarvānkāmānna saṃśayaḥ

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्मितपूर्वं सुरर्षभः ।
रजसा बद्धवैरश्च तमवोचं जनार्दनम्

tasya tadvacanaṃ śrutvā smitapūrvaṃ surarṣabhaḥ |
rajasā baddhavairaśca tamavocaṃ janārdanam

भाषसे वत्स वत्सेति सर्वसंहारकारणम् ।
मामिहाति स्मितं कृत्वा गुरुश्शिष्यमिवानघ

bhāṣase vatsa vatseti sarvasaṃhārakāraṇam |
māmihāti smitaṃ kṛtvā guruśśiṣyamivānagha

कर्तारं जगतां साक्षात्प्रकृतेश्च प्रवर्तकम् ।
सनातनमजं विष्णुं विरिंचिं विष्णुसंभवम्

kartāraṃ jagatāṃ sākṣātprakṛteśca pravartakam |
sanātanamajaṃ viṣṇuṃ viriṃciṃ viṣṇusaṃbhavam

विश्वात्मानं विधातारं धातारम्पंकजेक्षणम् ।
किमर्थं भाषसे मोहाद्वक्तुमर्हसि सत्वरम्

viśvātmānaṃ vidhātāraṃ dhātārampaṃkajekṣaṇam |
kimarthaṃ bhāṣase mohādvaktumarhasi satvaram

वेदो मां वक्ति नियमात्स्वयंभुवमजं विभुम् ।
पितामहं स्वराजं च परमेष्ठिनमुत्तमम्

vedo māṃ vakti niyamātsvayaṃbhuvamajaṃ vibhum |
pitāmahaṃ svarājaṃ ca parameṣṭhinamuttamam

इत्याकर्ण्य हरिर्वाक्यं मम क्रुद्धो रमापतिः ।
सोऽपि मामाह जाने त्वां कर्तारमिति लोकतः

ityākarṇya harirvākyaṃ mama kruddho ramāpatiḥ |
so'pi māmāha jāne tvāṃ kartāramiti lokataḥ

कर्तुं धर्त्तुं भवानंगादवतीर्णो ममाव्ययात् ।
विस्मृतोऽसि जगन्नाथं नारायणमनामयम्

kartuṃ dharttuṃ bhavānaṃgādavatīrṇo mamāvyayāt |
vismṛto'si jagannāthaṃ nārāyaṇamanāmayam

पुरुषं परमात्मानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् ।
विष्णुमच्युतमीशानं विश्वस्य प्रभवोद्भवम्

puruṣaṃ paramātmānaṃ puruhūtaṃ puruṣṭutam |
viṣṇumacyutamīśānaṃ viśvasya prabhavodbhavam

नारायणं महाबाहुं सर्वव्याप कमीश्वरम् ।
मन्नाभिपद्मतस्त्वं हि प्रसूतो नात्र संशयः

nārāyaṇaṃ mahābāhuṃ sarvavyāpa kamīśvaram |
mannābhipadmatastvaṃ hi prasūto nātra saṃśayaḥ

तवापराधो नास्त्यत्र त्वयि मायाकृतं मम ।
शृणु सत्यं चतुर्वक्त्र सर्वदेवेश्वरो ह्यहम्

tavāparādho nāstyatra tvayi māyākṛtaṃ mama |
śṛṇu satyaṃ caturvaktra sarvadeveśvaro hyaham

कर्ता हर्ता च भर्ता च न मयास्तिसमो विभुः ।
अहमेव परं ब्रह्म परं तत्त्वं पितामह

kartā hartā ca bhartā ca na mayāstisamo vibhuḥ |
ahameva paraṃ brahma paraṃ tattvaṃ pitāmaha

अहमेव परं ज्योतिः परमात्मा त्वहं विभुः ।
अद्य दृष्टं श्रुतं सर्वं जगत्यस्मिँश्चराचरम्

ahameva paraṃ jyotiḥ paramātmā tvahaṃ vibhuḥ |
adya dṛṣṭaṃ śrutaṃ sarvaṃ jagatyasmim̐ścarācaram

तत्तद्विद्धि चतुर्वक्त्र सर्वं मन्मयमित्यथ ।
मया सृष्टं पुरा व्यक्तं चतुर्विंशतितत्त्वकम्

tattadviddhi caturvaktra sarvaṃ manmayamityatha |
mayā sṛṣṭaṃ purā vyaktaṃ caturviṃśatitattvakam

नित्यं तेष्वणवो बद्धास्सृष्टक्रोधभयादयः ।
प्रभावाच्च भवानंगान्यनेकानीह लीलया

nityaṃ teṣvaṇavo baddhāssṛṣṭakrodhabhayādayaḥ |
prabhāvācca bhavānaṃgānyanekānīha līlayā

सृष्टा बुद्धिर्मया तस्यामहंकारस्त्रिधा ततः ।
तन्मात्रं पंकजं तस्मान्मनोदेहेन्द्रियाणि च

sṛṣṭā buddhirmayā tasyāmahaṃkārastridhā tataḥ |
tanmātraṃ paṃkajaṃ tasmānmanodehendriyāṇi ca

आकाशादीनि भूतानि भौतिकानि च लीलया ।
इति बुद्ध्वा प्रजानाथ शरणं व्रज मे विधे

ākāśādīni bhūtāni bhautikāni ca līlayā |
iti buddhvā prajānātha śaraṇaṃ vraja me vidhe

अहं त्वां सर्वदुःखेभ्यो रक्षिष्यामि न संशयः ।
(ब्रह्मोवाच)
इति श्रुत्वा वचस्तस्य ब्रह्मा क्रोधसमन्वितः ।
को वा त्वमिति संभर्त्स्माब्रुवं मायाविमोहितः

ahaṃ tvāṃ sarvaduḥkhebhyo rakṣiṣyāmi na saṃśayaḥ |
(brahmovāca)
iti śrutvā vacastasya brahmā krodhasamanvitaḥ |
ko vā tvamiti saṃbhartsmābruvaṃ māyāvimohitaḥ

किमर्थं भाषसे भूरि वह्वनर्थकरं वचः ।
नेश्वरस्त्वं परब्रह्म कश्चित्कर्ता भवेत्तव

kimarthaṃ bhāṣase bhūri vahvanarthakaraṃ vacaḥ |
neśvarastvaṃ parabrahma kaścitkartā bhavettava

मायया मोहितश्चाहं युद्धं चक्रे सुदारुणम् ।
हरिणा तेन वै सार्द्धं शंकरस्य महाप्रभोः

māyayā mohitaścāhaṃ yuddhaṃ cakre sudāruṇam |
hariṇā tena vai sārddhaṃ śaṃkarasya mahāprabhoḥ

एवं मम हरेश्चासीत्संगरो रोमहर्षणः ।
प्रलयार्णवमध्ये तु रजसा बद्धवैरयोः

evaṃ mama hareścāsītsaṃgaro romaharṣaṇaḥ |
pralayārṇavamadhye tu rajasā baddhavairayoḥ

एतस्मिन्नंतरे लिंगमभवच्चावयोः पुरः ।
विवादशमनार्थं हि प्रबोधार्थं तथाऽऽवयोः

etasminnaṃtare liṃgamabhavaccāvayoḥ puraḥ |
vivādaśamanārthaṃ hi prabodhārthaṃ tathā''vayoḥ

ज्लामालासहस्राढ्यं कालानलशतोपमम् ।
क्षयवृद्धि विनिर्मुक्तमादिमध्यांतवर्जितम्

jlāmālāsahasrāḍhyaṃ kālānalaśatopamam |
kṣayavṛddhi vinirmuktamādimadhyāṃtavarjitam

अनौपम्यमनिर्देश्यमव्यक्तं विश्वसंभवम् ।
तस्य ज्वालासहस्रेण मोहितो भगवान्हरिः

anaupamyamanirdeśyamavyaktaṃ viśvasaṃbhavam |
tasya jvālāsahasreṇa mohito bhagavānhariḥ

मोहितं चाह मामत्र किमर्थं स्पर्द्धसेऽधुना ।
आगतस्तु तृतीयोऽत्र तिष्ठतां युद्धमावयोः

mohitaṃ cāha māmatra kimarthaṃ sparddhase'dhunā |
āgatastu tṛtīyo'tra tiṣṭhatāṃ yuddhamāvayoḥ

कुत एवात्र संभूतः परीक्षावो ऽग्निसंभवम् ।
अधो गमिष्याम्यनलस्तंभस्यानुपमस्य च

kuta evātra saṃbhūtaḥ parīkṣāvo 'gnisaṃbhavam |
adho gamiṣyāmyanalastaṃbhasyānupamasya ca

परीक्षार्थं प्रजानाथ तस्य वै वायुवेगतः ।
भवानूर्द्ध्वं प्रयत्नेन गंतुमर्हति सत्वरम्

parīkṣārthaṃ prajānātha tasya vai vāyuvegataḥ |
bhavānūrddhvaṃ prayatnena gaṃtumarhati satvaram

एवं व्याहृत्य विश्वात्मा स्वरूपमकरोत्तदा ।
वाराहमहप्याशु हंसत्वं प्राप्तवान्मुने

evaṃ vyāhṛtya viśvātmā svarūpamakarottadā |
vārāhamahapyāśu haṃsatvaṃ prāptavānmune

तदा प्रभृति मामाहुर्हंसहंसो विराडिति ।
हंसहंसेति यो ब्रूयात्स हंसोऽथ भविष्यति

tadā prabhṛti māmāhurhaṃsahaṃso virāḍiti |
haṃsahaṃseti yo brūyātsa haṃso'tha bhaviṣyati

सुश्वे ह्यनलप्रख्यो विश्वतः पक्षसंयुतः ।
मनोनिलजवो भूत्वा गत्वोर्द्ध्वं चोर्द्ध्वतः पुरा

suśve hyanalaprakhyo viśvataḥ pakṣasaṃyutaḥ |
manonilajavo bhūtvā gatvorddhvaṃ corddhvataḥ purā

नारायणोऽपि विश्वात्मा सुश्वेतो ह्यभवत्तदा ।
दश योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम्

nārāyaṇo'pi viśvātmā suśveto hyabhavattadā |
daśa yojanavistīrṇaṃ śatayojanamāyatam

मेरुपर्वतवर्ष्माणं गौरतीक्ष्णोग्रदंष्ट्रिणम् ।
कालादित्यसमाभासं दीर्घघोणं महास्वनम्

meruparvatavarṣmāṇaṃ gauratīkṣṇogradaṃṣṭriṇam |
kālādityasamābhāsaṃ dīrghaghoṇaṃ mahāsvanam

ह्रस्वपादं विचित्रांगं जैत्रं दृढमनौपमम् ।
वाराहाकारमास्थाय गतवांस्तदधौ जवात्

hrasvapādaṃ vicitrāṃgaṃ jaitraṃ dṛḍhamanaupamam |
vārāhākāramāsthāya gatavāṃstadadhau javāt

एवम्बर्षसहस्रं च चरन्विष्णुरधो गतः ।
तथाप्रभृति लोकेषु श्वेतवाराहसंज्ञकः

evambarṣasahasraṃ ca caranviṣṇuradho gataḥ |
tathāprabhṛti lokeṣu śvetavārāhasaṃjñakaḥ

कल्पो बभूव देवर्षे नराणां कालसंज्ञकः ।
बभ्राम बहुधा विष्णुः प्रभविष्णुरधोगतः

kalpo babhūva devarṣe narāṇāṃ kālasaṃjñakaḥ |
babhrāma bahudhā viṣṇuḥ prabhaviṣṇuradhogataḥ

नापश्यदल्पमप्यस्य मूलं लिंगस्य सूकरः ।
तावत्कालं गतश्चोर्द्ध्वमहमप्यरिसूदन

nāpaśyadalpamapyasya mūlaṃ liṃgasya sūkaraḥ |
tāvatkālaṃ gataścorddhvamahamapyarisūdana

सत्वरं सर्वयत्नेन तस्यान्तं ज्ञातुमिच्छया ।
श्रान्तो न दृष्ट्वा तस्यांतमहं कालादधोगतः

satvaraṃ sarvayatnena tasyāntaṃ jñātumicchayā |
śrānto na dṛṣṭvā tasyāṃtamahaṃ kālādadhogataḥ

तथैव भगवान्विष्णुश्चांतं कमललोचनः ।
सर्वदेवनिभस्तूर्णमुत्थितस्स महावपुः

tathaiva bhagavānviṣṇuścāṃtaṃ kamalalocanaḥ |
sarvadevanibhastūrṇamutthitassa mahāvapuḥ

समागतो मया सार्द्धं प्रणिपत्य भवं मुहुः ।
मायया मोहितश्शंभोस्तस्थौ संविग्नमानसः

samāgato mayā sārddhaṃ praṇipatya bhavaṃ muhuḥ |
māyayā mohitaśśaṃbhostasthau saṃvignamānasaḥ

पृष्ठतः पार्श्वतश्चैव ह्यग्रतः परमेश्वरम् ।
प्रणिपत्य मया सार्द्धं सस्मार किमिदं त्विति

pṛṣṭhataḥ pārśvataścaiva hyagrataḥ parameśvaram |
praṇipatya mayā sārddhaṃ sasmāra kimidaṃ tviti

अनिर्देश्यं च तद्रूपमनाम कर्मवर्जितम् ।
अलिंगं लिंगतां प्राप्तं ध्यानमार्गेप्यगोचरम्

anirdeśyaṃ ca tadrūpamanāma karmavarjitam |
aliṃgaṃ liṃgatāṃ prāptaṃ dhyānamārgepyagocaram

स्वस्थं चित्तं तदा कृत्वा नमस्कार परायणो ।
बभूवतुरुभावावामहं हरिरपि ध्रुवम्

svasthaṃ cittaṃ tadā kṛtvā namaskāra parāyaṇo |
babhūvaturubhāvāvāmahaṃ harirapi dhruvam

जानीवो न हि ते रूपं योऽसियोऽसि महाप्रभो ।
नमोऽस्तु ते महेशान रूपं दर्शय नौ त्वरन्

jānīvo na hi te rūpaṃ yo'siyo'si mahāprabho |
namo'stu te maheśāna rūpaṃ darśaya nau tvaran

एवं शरच्छतान्यासन्नमस्कारं प्रकुर्वतोः ।
आवयोर्मुनिशार्दूल मदमास्थितयोस्तदा

evaṃ śaracchatānyāsannamaskāraṃ prakurvatoḥ |
āvayormuniśārdūla madamāsthitayostadā