अध्याय 6: सदाशिव, अम्बिका, काशी और विष्णु का प्राकट्य

भो ब्रह्मन्साधु पृष्टोऽहं त्वया विबुधसत्तम ।
लोकोपकारिणा नित्यं लोकानां हितकाम्यया

bho brahmansādhu pṛṣṭo'haṃ tvayā vibudhasattama |
lokopakāriṇā nityaṃ lokānāṃ hitakāmyayā

यच्छ्रुत्वा सर्वलोकानां सर्वपापक्षयो भवेत् ।
तदहं ते प्रवक्ष्यामि शिवतत्त्वमनामयम्

yacchrutvā sarvalokānāṃ sarvapāpakṣayo bhavet |
tadahaṃ te pravakṣyāmi śivatattvamanāmayam

शिवतत्त्वं मया नैव विष्णुनापि यथार्थतः ।
ज्ञातश्च परमं रूपमद्भुतं च परेण न

śivatattvaṃ mayā naiva viṣṇunāpi yathārthataḥ |
jñātaśca paramaṃ rūpamadbhutaṃ ca pareṇa na

महाप्रलयकाले च नष्टे स्थावरजंगमे ।
आसीत्तमोमयं सर्वमनर्कग्रहतारकम्

mahāpralayakāle ca naṣṭe sthāvarajaṃgame |
āsīttamomayaṃ sarvamanarkagrahatārakam

अचन्द्रमनहोरात्रमनग्न्यनिलभूजलम् ।
अप्रधानं वियच्छून्यमन्यतेजोविवर्जितम्

acandramanahorātramanagnyanilabhūjalam |
apradhānaṃ viyacchūnyamanyatejovivarjitam

अदृष्टत्वादिरहितं शब्दस्पर्शसमुज्झितम् ।
अव्यक्तगंधरूपं च रसत्यक्तमदिङ्मुखम्

adṛṣṭatvādirahitaṃ śabdasparśasamujjhitam |
avyaktagaṃdharūpaṃ ca rasatyaktamadiṅmukham

इत्थं सत्यंधतमसे सूचीभेद्यं निरंतरे ।
तत्सद्ब्रह्मेति यच्छ्रुत्वा सदेकं प्रतिपद्यते

itthaṃ satyaṃdhatamase sūcībhedyaṃ niraṃtare |
tatsadbrahmeti yacchrutvā sadekaṃ pratipadyate

इतीदृशं यदा नासीद्यत्तत्सदसदात्मकम् ।
योगिनोंतर्हिताकाशे यत्पश्यंति निरंतरम्

itīdṛśaṃ yadā nāsīdyattatsadasadātmakam |
yoginoṃtarhitākāśe yatpaśyaṃti niraṃtaram

अमनोगोचरम्वाचां विषयन्न कदाचन ।
अनामरूपवर्णं च न च स्थूलं न यत्कृशम्

amanogocaramvācāṃ viṣayanna kadācana |
anāmarūpavarṇaṃ ca na ca sthūlaṃ na yatkṛśam

अह्रस्वदीर्घमलघुगुरुत्वपरिवर्जितम् ।
न यत्रोपचयः कश्चित्तथा नापचयोऽपि च

ahrasvadīrghamalaghugurutvaparivarjitam |
na yatropacayaḥ kaścittathā nāpacayo'pi ca

अभिधत्ते स चकितं यदस्तीति श्रुतिः पुनः ।
सत्यं ज्ञानमनंतं च परानंदम्परम्महः

abhidhatte sa cakitaṃ yadastīti śrutiḥ punaḥ |
satyaṃ jñānamanaṃtaṃ ca parānaṃdamparammahaḥ

अप्रमेयमनाधारमविकारमनाकृति ।
निर्गुणं योगिगम्यञ्च सर्वव्याप्येककारकम्

aprameyamanādhāramavikāramanākṛti |
nirguṇaṃ yogigamyañca sarvavyāpyekakārakam

निर्विकल्पं निरारंभं निर्मायं निरुपद्रवम् ।
अद्वितीयमनाद्यन्तमविकाशं चिदात्मकम्

nirvikalpaṃ nirāraṃbhaṃ nirmāyaṃ nirupadravam |
advitīyamanādyantamavikāśaṃ cidātmakam

यस्येत्थं संविकल्पंते संज्ञासंज्ञोक्तितः स्म वै ।
कियता चैव कालेन द्वितीयेच्छाऽभवत्किल

yasyetthaṃ saṃvikalpaṃte saṃjñāsaṃjñoktitaḥ sma vai |
kiyatā caiva kālena dvitīyecchā'bhavatkila

अमूर्तेन स्वमूर्तिश्च तेनाकल्पि स्वलीलया ।
सर्वैश्वर्यगुणोपेता सर्वज्ञानमयी शुभा

amūrtena svamūrtiśca tenākalpi svalīlayā |
sarvaiśvaryaguṇopetā sarvajñānamayī śubhā

सर्वगा सर्वरूपा च सर्वदृक्सर्वकारिणी ।
सर्वेकवंद्या सर्वाद्या सर्वदा सर्वसंस्कृतिः

sarvagā sarvarūpā ca sarvadṛksarvakāriṇī |
sarvekavaṃdyā sarvādyā sarvadā sarvasaṃskṛtiḥ

परिकल्येति तां मूर्तिमैश्वरीं शुद्धरूपिणीम् ।
अद्वितीयमनाद्यंतं सर्वाभासं चिदात्मकम् ।
अंतर्दधे पराख्यं यद्ब्रह्म सर्वगमव्ययम्

parikalyeti tāṃ mūrtimaiśvarīṃ śuddharūpiṇīm |
advitīyamanādyaṃtaṃ sarvābhāsaṃ cidātmakam |
aṃtardadhe parākhyaṃ yadbrahma sarvagamavyayam

अमूर्ते यत्पराख्यं वै तस्य मूर्तिस्सदाशिवः ।
अर्वाचीनाः पराचीना ईश्वरं तं जगुर्बुधाः

amūrte yatparākhyaṃ vai tasya mūrtissadāśivaḥ |
arvācīnāḥ parācīnā īśvaraṃ taṃ jagurbudhāḥ

शक्तिस्तदैकलेनापि स्वैरं विहरता तनुः ।
स्वविग्रहात्स्वयं सृष्टा स्वशरीरानपायिनी

śaktistadaikalenāpi svairaṃ viharatā tanuḥ |
svavigrahātsvayaṃ sṛṣṭā svaśarīrānapāyinī

प्रधानं प्रकृति तां च मायां गुणवतीं पराम् ।
बुद्धितत्त्वस्य जननीमाहुर्विकृतिवर्जिताम्

pradhānaṃ prakṛti tāṃ ca māyāṃ guṇavatīṃ parām |
buddhitattvasya jananīmāhurvikṛtivarjitām

सा शक्तिरम्बिका प्रोक्ता प्रकृतिस्सकलेश्वरी ।
त्रिदेवजननी नित्या मूलकारणमित्युत

sā śaktirambikā proktā prakṛtissakaleśvarī |
tridevajananī nityā mūlakāraṇamityuta

अस्या अष्टौ भुजाश्चासन्विचित्रवदना शुभा ।
राकाचन्द्रसहस्रस्य वदने भाश्च नित्यशः

asyā aṣṭau bhujāścāsanvicitravadanā śubhā |
rākācandrasahasrasya vadane bhāśca nityaśaḥ

नानाभरणसंयुक्ता नानागतिसमन्विता ।
नानायुधधरा देवी फुल्लपंकजलोचना

nānābharaṇasaṃyuktā nānāgatisamanvitā |
nānāyudhadharā devī phullapaṃkajalocanā

अचिंत्यतेजसा युक्ता सर्वयोनिस्समुद्यता ।
एकाकिनी यदा माया संयोगाच्चाप्यनेकिका

aciṃtyatejasā yuktā sarvayonissamudyatā |
ekākinī yadā māyā saṃyogāccāpyanekikā

परः पुमानीश्वरस्स शिवश्शंभुरनीश्वरः ।
शीर्षे मन्दाकिनीधारी भालचन्द्रस्त्रिलोचनः

paraḥ pumānīśvarassa śivaśśaṃbhuranīśvaraḥ |
śīrṣe mandākinīdhārī bhālacandrastrilocanaḥ

पंचवक्त्रः प्रसन्नात्मा दशबाहुस्त्रिशूलधृक् ।
कर्पूरगौरसुसितो भस्मोद्धूलितविग्रहः

paṃcavaktraḥ prasannātmā daśabāhustriśūladhṛk |
karpūragaurasusito bhasmoddhūlitavigrahaḥ

युगपच्च तया शक्त्या साकं कालस्वरूपिणा ।
शिवलोकाभिधं क्षेत्रं निर्मितं तेन ब्रह्मणा

yugapacca tayā śaktyā sākaṃ kālasvarūpiṇā |
śivalokābhidhaṃ kṣetraṃ nirmitaṃ tena brahmaṇā

तदेव काशिकेत्येतत्प्रोच्यते क्षेत्रमुत्तमम् ।
परं निर्वाणसंख्यानं सर्वोपरि विराजितम्

tadeva kāśiketyetatprocyate kṣetramuttamam |
paraṃ nirvāṇasaṃkhyānaṃ sarvopari virājitam

ताभ्यां च रममाणाभ्यां च तस्मिन्क्षेत्रे मनोरमे ।
परमानंदरूपाभ्यां परमानन्दरूपिणी

tābhyāṃ ca ramamāṇābhyāṃ ca tasminkṣetre manorame |
paramānaṃdarūpābhyāṃ paramānandarūpiṇī

मुने प्रलयकालेपि न तत्क्षेत्रं कदाचन ।
विमुक्तं हि शिवाभ्यां यदविमुक्तं ततो विदुः

mune pralayakālepi na tatkṣetraṃ kadācana |
vimuktaṃ hi śivābhyāṃ yadavimuktaṃ tato viduḥ

अस्यानन्दवनं नाम पुराकारि पिनाकिना ।
क्षेत्रस्यानंदहेतुत्वादविमुक्तमनंतरम्

asyānandavanaṃ nāma purākāri pinākinā |
kṣetrasyānaṃdahetutvādavimuktamanaṃtaram

अथानन्दवने तस्मिञ्च्छिवयो रममाणयोः ।
इच्छेत्यभूत्सुरर्षे हि सृज्यः कोप्यपरः किल

athānandavane tasmiñcchivayo ramamāṇayoḥ |
icchetyabhūtsurarṣe hi sṛjyaḥ kopyaparaḥ kila

यस्मिन्यस्य महाभारमावां स्वस्वैरचारिणौ ।
निर्वाणधारणं कुर्वः केवलं काशिशायिनौ

yasminyasya mahābhāramāvāṃ svasvairacāriṇau |
nirvāṇadhāraṇaṃ kurvaḥ kevalaṃ kāśiśāyinau

स एव सर्वं कुरुतां स एव परिपातु च ।
स एव संवृणोत्वं ते मदनुग्रहतस्सदा

sa eva sarvaṃ kurutāṃ sa eva paripātu ca |
sa eva saṃvṛṇotvaṃ te madanugrahatassadā

चेतस्समुद्रमाकुंच्य चिंताकल्लोललोलितम् ।
सत्त्वरत्नं तमोग्राहं रजोविद्रुमवल्लितम्

cetassamudramākuṃcya ciṃtākallolalolitam |
sattvaratnaṃ tamogrāhaṃ rajovidrumavallitam

यस्य प्रसादात्तिष्ठावस्सुखमानंदकानने ।
परिक्षिप्तमनोवृत्तौ बहिश्चिंतातुरे सुखम्

yasya prasādāttiṣṭhāvassukhamānaṃdakānane |
parikṣiptamanovṛttau bahiściṃtāture sukham

संप्रधार्य्येति स विभुस्तया शक्त्या परेश्वरः ।
सव्ये व्यापारयांचक्रे दशमेंऽगेसुधासवम्

saṃpradhāryyeti sa vibhustayā śaktyā pareśvaraḥ |
savye vyāpārayāṃcakre daśameṃ'gesudhāsavam

ततः पुमानाविरासीदेकस्त्रैलोक्यसुंदरः ।
शांतस्सत्त्वगुणोद्रिक्तो गांभीर्य्यामितसागरः

tataḥ pumānāvirāsīdekastrailokyasuṃdaraḥ |
śāṃtassattvaguṇodrikto gāṃbhīryyāmitasāgaraḥ

तथा च क्षमया युक्तो मुनेऽलब्धोपमो ऽभवत् ।
इन्द्रनीलद्युतिः श्रीमान्पुण्डरीकोत्तमेक्षणः

tathā ca kṣamayā yukto mune'labdhopamo 'bhavat |
indranīladyutiḥ śrīmānpuṇḍarīkottamekṣaṇaḥ

सुवर्णकृतिभृच्छ्रेष्ठ दुकूलयुगलावृतः ।
लसत्प्रचंडदोर्दण्डयुगलोह्यपराजितः

suvarṇakṛtibhṛcchreṣṭha dukūlayugalāvṛtaḥ |
lasatpracaṃḍadordaṇḍayugalohyaparājitaḥ

ततस्स पुरुषश्शंभुं प्रणम्य परमेश्वरम् ।
नामानि कुरु मे स्वामिन्वद कर्मं जगाविति

tatassa puruṣaśśaṃbhuṃ praṇamya parameśvaram |
nāmāni kuru me svāminvada karmaṃ jagāviti

तच्छ्रुत्वा वचनम्प्राह शंकरः प्रहसन्प्रभुः ।
पुरुषं तं महेशानो वाचा मेघगभीरया

tacchrutvā vacanamprāha śaṃkaraḥ prahasanprabhuḥ |
puruṣaṃ taṃ maheśāno vācā meghagabhīrayā

विष्ण्वितिव्यापकत्वात्ते नाम ख्यातं भविष्यति ।
बहून्यन्यानि नामानि भक्तसौख्यकराणि ह

viṣṇvitivyāpakatvātte nāma khyātaṃ bhaviṣyati |
bahūnyanyāni nāmāni bhaktasaukhyakarāṇi ha

तपः कुरु दृढो भूत्वा परमं कार्यसाधनम् ।
इत्युक्त्वा श्वासमार्गेण ददौ च निगमं ततः

tapaḥ kuru dṛḍho bhūtvā paramaṃ kāryasādhanam |
ityuktvā śvāsamārgeṇa dadau ca nigamaṃ tataḥ

ततोऽच्युतश्शिवं नत्वा चकार विपुलं तपः ।
अंतर्द्धानं गतश्शक्त्या सलोकः परमेश्वरः

tato'cyutaśśivaṃ natvā cakāra vipulaṃ tapaḥ |
aṃtarddhānaṃ gataśśaktyā salokaḥ parameśvaraḥ

दिव्यं द्वादश साहस्रं वर्षं तप्त्वापि चाच्युतः ।
न प्राप स्वाभिलषितं सर्वदं शंभुदर्शनम्

divyaṃ dvādaśa sāhasraṃ varṣaṃ taptvāpi cācyutaḥ |
na prāpa svābhilaṣitaṃ sarvadaṃ śaṃbhudarśanam

तत्तत्संशयमापन्नश्चिंतितं हृदि सादरम् ।
मयाद्य किं प्रकर्तव्यमिति विष्णुश्शिवं स्मरन्

tattatsaṃśayamāpannaściṃtitaṃ hṛdi sādaram |
mayādya kiṃ prakartavyamiti viṣṇuśśivaṃ smaran

एतस्मिन्नंतरे वाणी समुत्पन्ना शिवाच्छुभा ।
तपः पुनः प्रकर्त्तव्यं संशयस्यापनुत्तये

etasminnaṃtare vāṇī samutpannā śivācchubhā |
tapaḥ punaḥ prakarttavyaṃ saṃśayasyāpanuttaye

ततस्तेन च तच्छ्रुत्वा तपस्तप्तं सुदारुणम् ।
बहुकालं तदा ब्रह्मध्यानमार्गपरेण हि

tatastena ca tacchrutvā tapastaptaṃ sudāruṇam |
bahukālaṃ tadā brahmadhyānamārgapareṇa hi

ततस्स पुरुषो विष्णुः प्रबुद्धो ध्यानमार्गतः ।
सुप्रीतो विस्मयं प्राप्तः किं यत्तव महा इति

tatassa puruṣo viṣṇuḥ prabuddho dhyānamārgataḥ |
suprīto vismayaṃ prāptaḥ kiṃ yattava mahā iti

परिश्रमवतस्तस्य विष्णोः स्वाङ्गेभ्य एव च ।
जलधारा हि संयाता विविधाश्शिवमायया

pariśramavatastasya viṣṇoḥ svāṅgebhya eva ca |
jaladhārā hi saṃyātā vividhāśśivamāyayā

अभिव्याप्तं च सकलं शून्यं यत्तन्महामुने ।
ब्रह्मरूपं जलमभूत्स्पर्शनात्पापनाशनम्

abhivyāptaṃ ca sakalaṃ śūnyaṃ yattanmahāmune |
brahmarūpaṃ jalamabhūtsparśanātpāpanāśanam

तदा श्रांतश्च पुरुषो विष्णुस्तस्मिञ्जले स्वयम् ।
सुष्वाप परम प्रीतो बहुकालं विमोहितः

tadā śrāṃtaśca puruṣo viṣṇustasmiñjale svayam |
suṣvāpa parama prīto bahukālaṃ vimohitaḥ

नारायणेति नामापि तस्यसीच्छ्रुतिसंमतम् ।
नान्यत्किंचित्तदा ह्यासीत्प्राकृतं पुरुषं विना

nārāyaṇeti nāmāpi tasyasīcchrutisaṃmatam |
nānyatkiṃcittadā hyāsītprākṛtaṃ puruṣaṃ vinā

एतस्मिन्नन्तरे काले तत्त्वान्यासन्महात्मनः ।
तत्प्रकारं शृणु प्राज्ञ गदतो मे महामते

etasminnantare kāle tattvānyāsanmahātmanaḥ |
tatprakāraṃ śṛṇu prājña gadato me mahāmate

प्रकृतेश्च महानासीन्महतश्च गुणास्त्रयः ।
अहंकारस्ततो जातस्त्रिविधो गुणभेदतः

prakṛteśca mahānāsīnmahataśca guṇāstrayaḥ |
ahaṃkārastato jātastrividho guṇabhedataḥ

तन्मात्राश्च ततो जातः पञ्चभूतानि वै तता ।
तदैव तानीन्द्रियाणि ज्ञानकर्ममयानि च

tanmātrāśca tato jātaḥ pañcabhūtāni vai tatā |
tadaiva tānīndriyāṇi jñānakarmamayāni ca

तत्त्वानामिति संख्यानमुक्तं ते ऋषिसत्तम ।
जडात्मकञ्च तत्सर्वं प्रकृतेः पुरुषं विना

tattvānāmiti saṃkhyānamuktaṃ te ṛṣisattama |
jaḍātmakañca tatsarvaṃ prakṛteḥ puruṣaṃ vinā

तत्तदैकीकृतं तत्त्वं चतुर्विंशतिसंख्यकम् ।
शिवेच्छया गृहीत्वा स सुष्वाप ब्रह्मरूपके

tattadaikīkṛtaṃ tattvaṃ caturviṃśatisaṃkhyakam |
śivecchayā gṛhītvā sa suṣvāpa brahmarūpake