अध्याय 2: नारद का तप और कामविजय का अभिमान

एतस्मिन्समये विप्रा नारदो मुनिसत्तमः ।
ब्रह्मपुत्रो विनीतात्मा तपोर्थं मन आदधे

etasminsamaye viprā nārado munisattamaḥ |
brahmaputro vinītātmā taporthaṃ mana ādadhe

हिमशैलगुहा काचिदेका परमशोभना ।
यत्समीपे सुरनदी सदा वहति वेगतः

himaśailaguhā kācidekā paramaśobhanā |
yatsamīpe suranadī sadā vahati vegataḥ

तत्राश्रमो महादिव्यो नानाशोभासमन्वितः ।
तपोर्थं स ययौ तत्र नारदो दिव्यदर्शनः

tatrāśramo mahādivyo nānāśobhāsamanvitaḥ |
taporthaṃ sa yayau tatra nārado divyadarśanaḥ

तां दृष्ट्वा मुनिशार्दूलस्तेपे स सुचिरं तपः ।
बध्वासनं दृढं मौनी प्राणानायम्य शुद्धधीः

tāṃ dṛṣṭvā muniśārdūlastepe sa suciraṃ tapaḥ |
badhvāsanaṃ dṛḍhaṃ maunī prāṇānāyamya śuddhadhīḥ

चक्रे मुनिस्समाधिं तमहम्ब्रह्मेति यत्र ह ।
विज्ञानं भवति ब्रह्मसाक्षात्कारकरं द्विजाः

cakre munissamādhiṃ tamahambrahmeti yatra ha |
vijñānaṃ bhavati brahmasākṣātkārakaraṃ dvijāḥ

इत्थं तपति तस्मिन्वै नारदे मुनिसत्तमे ।
चकंपेऽथ शुनासीरो मनस्संतापविह्वलः

itthaṃ tapati tasminvai nārade munisattame |
cakaṃpe'tha śunāsīro manassaṃtāpavihvalaḥ

मनसीति विचिंत्यासौ मुनिर्मे राज्यमिच्छति ।
तद्विघ्नकरणार्थं हि हरिर्यत्नमियेष सः

manasīti viciṃtyāsau munirme rājyamicchati |
tadvighnakaraṇārthaṃ hi hariryatnamiyeṣa saḥ

सस्मार स्मरं शक्रश्चेतसा देवनायकः ।
आजगाम द्रुतं कामस्समधीर्महिषीसुतः

sasmāra smaraṃ śakraścetasā devanāyakaḥ |
ājagāma drutaṃ kāmassamadhīrmahiṣīsutaḥ

अथागतं स्मरं दृष्ट्वा संबोध्य सुरराट् प्रभुः ।
उवाच तं प्रपश्याशु स्वार्थे कुटिलशेमुषिः

athāgataṃ smaraṃ dṛṣṭvā saṃbodhya surarāṭ prabhuḥ |
uvāca taṃ prapaśyāśu svārthe kuṭilaśemuṣiḥ

मित्रवर्य्य महावीर सर्वदा हितकारक ।
शृणु प्रीत्या वचो मे त्वं कुरु साहाय्यमात्मना

mitravaryya mahāvīra sarvadā hitakāraka |
śṛṇu prītyā vaco me tvaṃ kuru sāhāyyamātmanā

त्वद्बलान्मे बहूनाञ्च तपोगर्वो विनाशितः ।
मद्राज्यस्थिरता मित्र त्वदनुग्रहतस्सदा

tvadbalānme bahūnāñca tapogarvo vināśitaḥ |
madrājyasthiratā mitra tvadanugrahatassadā

हिमशैलगुहायां हि मुनिस्तपति नारदः ।
मनसोद्दिश्य विश्वेशं महासंयमवान्दृढः

himaśailaguhāyāṃ hi munistapati nāradaḥ |
manasoddiśya viśveśaṃ mahāsaṃyamavāndṛḍhaḥ

याचेन्न विधितो राज्यं स ममेति विशंकितः ।
अद्यैव गच्छ तत्र त्वं तत्तपोविघ्नमाचर

yācenna vidhito rājyaṃ sa mameti viśaṃkitaḥ |
adyaiva gaccha tatra tvaṃ tattapovighnamācara

इत्याज्ञप्तो महेन्द्रेण स कामस्समधु प्रियः ।
जगाम तत्स्थलं गर्वादुपायं स्वञ्चकार ह

ityājñapto mahendreṇa sa kāmassamadhu priyaḥ |
jagāma tatsthalaṃ garvādupāyaṃ svañcakāra ha

रचयामास तत्राशु स्वकलास्सकला अपि ।
वसंतोपि स्वप्रभावं चकार विविधं मदात्

racayāmāsa tatrāśu svakalāssakalā api |
vasaṃtopi svaprabhāvaṃ cakāra vividhaṃ madāt

न बभूव मुनेश्चेतो विकृतं मुनिसत्तमाः ।
भ्रष्टो बभूव तद्गर्वो महेशानुग्रहेण ह

na babhūva muneśceto vikṛtaṃ munisattamāḥ |
bhraṣṭo babhūva tadgarvo maheśānugraheṇa ha

शृणुतादरतस्तत्र कारणं शौनकादयः ।
ईश्वरानुग्रहेणात्र न प्रभावः स्मरस्य हि

śṛṇutādaratastatra kāraṇaṃ śaunakādayaḥ |
īśvarānugraheṇātra na prabhāvaḥ smarasya hi

अत्रैव शम्भुनाऽकारि सुतपश्च स्मरारिणा ।
अत्रैव दग्धस्तेनाशु कामो मुनितपोपहः

atraiva śambhunā'kāri sutapaśca smarāriṇā |
atraiva dagdhastenāśu kāmo munitapopahaḥ

कामजीवनहेतोर्हि रत्या संप्रार्थितैस्सुरैः ।
सम्प्रार्थित उवाचेदं शंकरो लोकशंकरः

kāmajīvanahetorhi ratyā saṃprārthitaissuraiḥ |
samprārthita uvācedaṃ śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ

कंचित्समयमासाद्य जीविष्यति सुराः स्मरः ।
परं त्विह स्मरोपायश्चरिष्यति न कश्चन

kaṃcitsamayamāsādya jīviṣyati surāḥ smaraḥ |
paraṃ tviha smaropāyaścariṣyati na kaścana

इह यावद्दृश्यते भूर्जनैः स्थित्वाऽमरास्सदा ।
कामबाणप्रभावोत्र न चलिष्यत्यसंशयम्

iha yāvaddṛśyate bhūrjanaiḥ sthitvā'marāssadā |
kāmabāṇaprabhāvotra na caliṣyatyasaṃśayam

इति शंभूक्तितः कामो मिथ्यात्मगतिकस्तदा ।
नारदे स जगामाशु दिवमिन्द्रसमीपतः

iti śaṃbhūktitaḥ kāmo mithyātmagatikastadā |
nārade sa jagāmāśu divamindrasamīpataḥ

आचख्यौ सर्ववृत्तांतं प्रभावं च मुनेः स्मरः ।
तदाज्ञया ययौ स्थानं स्वकीयं स मधुप्रियः

ācakhyau sarvavṛttāṃtaṃ prabhāvaṃ ca muneḥ smaraḥ |
tadājñayā yayau sthānaṃ svakīyaṃ sa madhupriyaḥ

विस्मितोभूत्सुराधीशः प्रशशंसाथ नारदम् ।
तद्वृत्तांतानभिज्ञो हि मोहितश्शिवमायया

vismitobhūtsurādhīśaḥ praśaśaṃsātha nāradam |
tadvṛttāṃtānabhijño hi mohitaśśivamāyayā

दुर्ज्ञेया शांभवी माया सर्वेषां प्राणिनामिह ।
भक्तं विनार्पितात्मानं तया संमोह्यते जगत्

durjñeyā śāṃbhavī māyā sarveṣāṃ prāṇināmiha |
bhaktaṃ vinārpitātmānaṃ tayā saṃmohyate jagat

नारदोऽपि चिरं तस्थौ तत्रेशानुग्रहेण ह ।
पूर्णं मत्वा तपस्तत्स्वं विरराम ततो मुनिः

nārado'pi ciraṃ tasthau tatreśānugraheṇa ha |
pūrṇaṃ matvā tapastatsvaṃ virarāma tato muniḥ

कामोप्यजेयं निजं मत्वा गर्वितोऽभून्मुनीश्वरः ।
वृथैव विगतज्ञानश्शिवमायाविमोहितः

kāmopyajeyaṃ nijaṃ matvā garvito'bhūnmunīśvaraḥ |
vṛthaiva vigatajñānaśśivamāyāvimohitaḥ

धन्या धन्या महामाया शांभवी मुनिसत्तमाः ।
तद्गतिं न हि पश्यंति विष्णुब्रह्मादयोपि हि

dhanyā dhanyā mahāmāyā śāṃbhavī munisattamāḥ |
tadgatiṃ na hi paśyaṃti viṣṇubrahmādayopi hi

तया संमोहितोतीव नारदो मुनिसत्तमः ।
कैलासं प्रययौ शीघ्रं स्ववृत्तं गदितुं मदी

tayā saṃmohitotīva nārado munisattamaḥ |
kailāsaṃ prayayau śīghraṃ svavṛttaṃ gadituṃ madī

रुद्रं नत्वाब्रवीत्सर्वं स्ववृत्तङ्गर्ववान्मुनिः ।
मत्वात्मानं महात्मानं स्वप्रभुञ्च स्मरञ्जयम्

rudraṃ natvābravītsarvaṃ svavṛttaṅgarvavānmuniḥ |
matvātmānaṃ mahātmānaṃ svaprabhuñca smarañjayam

तच्छ्रुत्वा शंकरः प्राह नारदं भक्तवत्सलः ।
स्वमायामोहितं हेत्वनभिज्ञं भ्रष्टचेतसम्

tacchrutvā śaṃkaraḥ prāha nāradaṃ bhaktavatsalaḥ |
svamāyāmohitaṃ hetvanabhijñaṃ bhraṣṭacetasam

हे तात नारद प्राज्ञ धन्यस्त्वं शृणु मद्वचः ।
वाच्यमेवं न कुत्रापि हरेरग्रे विशेषतः

he tāta nārada prājña dhanyastvaṃ śṛṇu madvacaḥ |
vācyamevaṃ na kutrāpi hareragre viśeṣataḥ

पृच्छमानोऽपि न ब्रूयाः स्ववृत्तं मे यदुक्तवान् ।
गोप्यं गोप्यं सर्वथा हि नैव वाच्यं कदाचन

pṛcchamāno'pi na brūyāḥ svavṛttaṃ me yaduktavān |
gopyaṃ gopyaṃ sarvathā hi naiva vācyaṃ kadācana

शास्म्यहं त्वां विशेषेण मम प्रियतमो भवान् ।
विष्णुभक्तो यतस्त्वं हि तद्भक्तोतीव मेऽनुगः

śāsmyahaṃ tvāṃ viśeṣeṇa mama priyatamo bhavān |
viṣṇubhakto yatastvaṃ hi tadbhaktotīva me'nugaḥ

शास्तिस्मेत्थञ्च बहुशो रुद्रस्सूतिकरः प्रभुः ।
नारदो न हितं मेने शिवमायाविमोहितः

śāstismetthañca bahuśo rudrassūtikaraḥ prabhuḥ |
nārado na hitaṃ mene śivamāyāvimohitaḥ

प्रबला भाविनी कर्म गतिर्ज्ञेया विचक्षणैः ।
न निवार्या जनैः कैश्चिदपीच्छा सैव शांकरी

prabalā bhāvinī karma gatirjñeyā vicakṣaṇaiḥ |
na nivāryā janaiḥ kaiścidapīcchā saiva śāṃkarī

ततस्स मुनिवर्यो हि ब्रह्मलोकं जगाम ह ।
विधिं नत्वाऽब्रवीत्कामजयं स्वस्य तपोबलात्

tatassa munivaryo hi brahmalokaṃ jagāma ha |
vidhiṃ natvā'bravītkāmajayaṃ svasya tapobalāt

तदाकर्ण्य विधिस्सोथ स्मृत्वा शम्भुपदाम्बुजम् ।
ज्ञात्वा सर्वं कारणं तन्निषिषेध सुतं तदा

tadākarṇya vidhissotha smṛtvā śambhupadāmbujam |
jñātvā sarvaṃ kāraṇaṃ tanniṣiṣedha sutaṃ tadā

मेने हितन्न विध्युक्तं नारदो ज्ञानिसत्तमः ।
शिवमायामोहितश्च रूढचित्तमदांकुरः

mene hitanna vidhyuktaṃ nārado jñānisattamaḥ |
śivamāyāmohitaśca rūḍhacittamadāṃkuraḥ

शिवेच्छा यादृशी लोके भवत्येव हि सा तदा ।
तदधीनं जगत्सर्वं वचस्तंत्यांत स्थितं यतः

śivecchā yādṛśī loke bhavatyeva hi sā tadā |
tadadhīnaṃ jagatsarvaṃ vacastaṃtyāṃta sthitaṃ yataḥ

नारदोऽथ ययौ शीघ्रं विष्णुलोकं विनष्टधीः ।
मदांकुरमना वृत्तं गदितुं स्वं तदग्रतः

nārado'tha yayau śīghraṃ viṣṇulokaṃ vinaṣṭadhīḥ |
madāṃkuramanā vṛttaṃ gadituṃ svaṃ tadagrataḥ

आगच्छंतं मुनिन्दृष्ट्वा नारदं विष्णुरादरात् ।
उत्थित्वाग्रे गतोऽरं तं शिश्लेषज्ञातहेतुकः

āgacchaṃtaṃ munindṛṣṭvā nāradaṃ viṣṇurādarāt |
utthitvāgre gato'raṃ taṃ śiśleṣajñātahetukaḥ

स्वासने समुपावेश्य स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् ।
हरिः प्राह वचस्तथ्यं नारदं मदनाशनम्

svāsane samupāveśya smṛtvā śivapadāmbujam |
hariḥ prāha vacastathyaṃ nāradaṃ madanāśanam

कुत आगम्यते तात किमर्थमिह चागतः ।
धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तीर्थोऽहं तु तवागमात्

kuta āgamyate tāta kimarthamiha cāgataḥ |
dhanyastvaṃ muniśārdūla tīrtho'haṃ tu tavāgamāt

विष्णुवाक्यमिति श्रुत्वा नारदो गर्वितो मुनिः ।
स्ववृत्तं सर्वमाचष्ट समदं मदमोहितः

viṣṇuvākyamiti śrutvā nārado garvito muniḥ |
svavṛttaṃ sarvamācaṣṭa samadaṃ madamohitaḥ

श्रुत्वा मुनिवचो विष्णुस्समदं कारणं ततः ।
ज्ञातवानखिलं स्मृत्वा शिवपादाम्बुजं हृदि

śrutvā munivaco viṣṇussamadaṃ kāraṇaṃ tataḥ |
jñātavānakhilaṃ smṛtvā śivapādāmbujaṃ hṛdi

तुष्टाव गिरिशं भक्त्या शिवात्मा शैवराड् हरिः ।
सांजलिर्विसुधीर्नम्रमस्तकः परमेश्वरम्

tuṣṭāva giriśaṃ bhaktyā śivātmā śaivarāḍ hariḥ |
sāṃjalirvisudhīrnamramastakaḥ parameśvaram

देवदेव महादेव प्रसीद परमेश्वर ।
धन्यस्त्वं शिव धन्या ते माया सर्व विमोहिनी

devadeva mahādeva prasīda parameśvara |
dhanyastvaṃ śiva dhanyā te māyā sarva vimohinī

इत्यादि स स्तुतिं कृत्वा शिवस्य परमात्मनः ।
निमील्य नयने ध्यात्वा विरराम पदाम्बुजम्

ityādi sa stutiṃ kṛtvā śivasya paramātmanaḥ |
nimīlya nayane dhyātvā virarāma padāmbujam

यत्कर्तव्यं शंकरस्य स ज्ञात्वा विश्वपालकः ।
शिवशासनतः प्राह हृदाथ मुनिसत्तमम्

yatkartavyaṃ śaṃkarasya sa jñātvā viśvapālakaḥ |
śivaśāsanataḥ prāha hṛdātha munisattamam

धन्यस्त्वं मुनिशार्दूल तपोनिधिरुदारधीः ।
भक्तित्रिकं न यस्यास्ति काममोहादयो मुने

dhanyastvaṃ muniśārdūla taponidhirudāradhīḥ |
bhaktitrikaṃ na yasyāsti kāmamohādayo mune

विकारास्तस्य सद्यो वै भवंत्यखिलदुःखदाः ।
नैष्ठिको ब्रह्मचारी त्वं ज्ञानवैराग्यवान्सदा

vikārāstasya sadyo vai bhavaṃtyakhiladuḥkhadāḥ |
naiṣṭhiko brahmacārī tvaṃ jñānavairāgyavānsadā

कथं कामविकारी स्या जन्मना विकृतस्सुधीः ।
इत्याद्युक्तं वचो भूरि श्रुत्वा स मुनिसत्तमः

kathaṃ kāmavikārī syā janmanā vikṛtassudhīḥ |
ityādyuktaṃ vaco bhūri śrutvā sa munisattamaḥ

विजहास हृदा नत्वा प्रत्युवाच वचो हरिम् ।
(नारद उवाच)
किं प्रभावः स्मरः स्वामिन्कृपा यद्यस्ति ते मयि

vijahāsa hṛdā natvā pratyuvāca vaco harim |
(nārada uvāca)
kiṃ prabhāvaḥ smaraḥ svāminkṛpā yadyasti te mayi

इत्युक्त्वा हरिमानम्य ययौ यादृच्छिको मुनिः

ityuktvā harimānamya yayau yādṛcchiko muniḥ