अध्याय 1: नैमिषारण्य के ऋषि सूत से शिवकथा पूछते हैं

विश्वोद्भवस्थितिलयादिषु हेतुमेकं गौरीपर्तिविदिततत्त्वमनन्तकीर्तिम् ॥ मायाश्रयम्विगतमायमचिंत्यरूपम्बोधस्वरूपममलं हि शिवन्नमामि

viśvodbhavasthitilayādiṣu hetumekaṃ gaurīpartividitatattvamanantakīrtim || māyāśrayamvigatamāyamaciṃtyarūpambodhasvarūpamamalaṃ hi śivannamāmi

वन्दे शिवन्तम्प्रकृतेरनादिम्प्रशान्तमेकम्पुरुषोत्तमं हि ।
स्वमायया कृत्स्नमिदं हि सृष्ट्वा नभोवदन्तर्बहिरास्थितो यः

vande śivantamprakṛteranādimpraśāntamekampuruṣottamaṃ hi |
svamāyayā kṛtsnamidaṃ hi sṛṣṭvā nabhovadantarbahirāsthito yaḥ

वन्देतरस्थं निजगूढरूपं शिवंस्वतस्स्रष्टुमिदम्विचष्टे ।
जगन्ति नित्यम्परितो भ्रमंति यत्सन्निधौ चुम्बकलोहवत्तम्

vandetarasthaṃ nijagūḍharūpaṃ śivaṃsvatassraṣṭumidamvicaṣṭe |
jaganti nityamparito bhramaṃti yatsannidhau cumbakalohavattam

जगतः पितरं शम्भुञ्जगतो मातरं शिवाम् ।
तत्पुत्रश्च गणाधीशन्नत्वैतद्वर्णयामहे

jagataḥ pitaraṃ śambhuñjagato mātaraṃ śivām |
tatputraśca gaṇādhīśannatvaitadvarṇayāmahe

एकदा मुनयस्सर्वे नैमिषारण्य वासिनः ।
पप्रच्छुर्वरया भक्त्या सूतन्ते शौनकादयः

ekadā munayassarve naimiṣāraṇya vāsinaḥ |
papracchurvarayā bhaktyā sūtante śaunakādayaḥ

विद्येश्वरसंहितायाः श्रुता सा सत्कथा शुभा ।
साध्यसाधनखंडा ख्या रम्याद्या भक्तवत्सला

vidyeśvarasaṃhitāyāḥ śrutā sā satkathā śubhā |
sādhyasādhanakhaṃḍā khyā ramyādyā bhaktavatsalā

सूत सूत महाभाग चिरञ्जीव सुखी भव ।
यच्छ्रावयसि नस्तात शांकरीं परमां कथाम्

sūta sūta mahābhāga cirañjīva sukhī bhava |
yacchrāvayasi nastāta śāṃkarīṃ paramāṃ kathām

पिबन्तस्त्वन्मुखाम्भोजच्युतं ज्ञानामृतम्वयम् ।
अवितृप्ताः पुनः किंचित्प्रष्टुमिच्छामहेऽनघ

pibantastvanmukhāmbhojacyutaṃ jñānāmṛtamvayam |
avitṛptāḥ punaḥ kiṃcitpraṣṭumicchāmahe'nagha

व्यासप्रसादात्सर्वज्ञो प्राप्तोऽसि कृतकृत्यताम् ।
नाज्ञातम्विद्यते किंचिद्भूतं भब्यं भवच्च यत्

vyāsaprasādātsarvajño prāpto'si kṛtakṛtyatām |
nājñātamvidyate kiṃcidbhūtaṃ bhabyaṃ bhavacca yat

गुरोर्व्यासस्य सद्भक्त्या समासाद्य कृपां पराम् ।
सर्वं ज्ञातं विशेषेण सर्वं सार्थं कृतं जनुः

gurorvyāsasya sadbhaktyā samāsādya kṛpāṃ parām |
sarvaṃ jñātaṃ viśeṣeṇa sarvaṃ sārthaṃ kṛtaṃ januḥ

इदानीं कथय प्राज्ञ शिवरूपमनुत्तमम् ।
दिव्यानि वै चरित्राणि शिवयोरप्यशेषतः

idānīṃ kathaya prājña śivarūpamanuttamam |
divyāni vai caritrāṇi śivayorapyaśeṣataḥ

अगुणो गुणतां याति कथं लोके महेश्वरः ।
शिवतत्त्वं वयं सर्वे न जानीमो विचारतः

aguṇo guṇatāṃ yāti kathaṃ loke maheśvaraḥ |
śivatattvaṃ vayaṃ sarve na jānīmo vicārataḥ

सृष्टेः पूर्वं कथं शंभुस्स्वरूपेणावतिष्ठते ।
सृष्टिमध्ये स हि कथं क्रीडन्संवर्त्तते प्रभुः

sṛṣṭeḥ pūrvaṃ kathaṃ śaṃbhussvarūpeṇāvatiṣṭhate |
sṛṣṭimadhye sa hi kathaṃ krīḍansaṃvarttate prabhuḥ

तदन्ते च कथन्देवस्स तिष्ठति महेश्वरः ।
कथम्प्रसन्नतां याति शंकरो लोकशंकरः

tadante ca kathandevassa tiṣṭhati maheśvaraḥ |
kathamprasannatāṃ yāti śaṃkaro lokaśaṃkaraḥ

स प्रसन्नो महेशानः किं प्रयच्छति सत्फलम् ।
स्वभक्तेभ्यः परेभ्यश्च तत्सर्वं कथयस्व नः

sa prasanno maheśānaḥ kiṃ prayacchati satphalam |
svabhaktebhyaḥ parebhyaśca tatsarvaṃ kathayasva naḥ

सद्यः प्रसन्नो भगवान्भवतीत्यनुशश्रुम ।
भक्तप्रयासं स महान्न पश्यति दयापरः

sadyaḥ prasanno bhagavānbhavatītyanuśaśruma |
bhaktaprayāsaṃ sa mahānna paśyati dayāparaḥ

ब्रह्माविष्णुर्महेशश्च त्रयो देवाश्शिवांगजाः ।
महेशस्तत्र पूर्णांशस्स्वयमेव शिवोऽपरः

brahmāviṣṇurmaheśaśca trayo devāśśivāṃgajāḥ |
maheśastatra pūrṇāṃśassvayameva śivo'paraḥ

तस्याविर्भावमाख्याहि चरितानि विशेषतः ।
उमाविर्भावमाख्याहि तद्विवाहं तथा प्रभो

tasyāvirbhāvamākhyāhi caritāni viśeṣataḥ |
umāvirbhāvamākhyāhi tadvivāhaṃ tathā prabho

तद्गार्हस्थ्यं विशेषेण तथा लीलाः परा अपि ।
एतत्सर्वं तदन्यच्च कथनीयं त्वयाऽनघ

tadgārhasthyaṃ viśeṣeṇa tathā līlāḥ parā api |
etatsarvaṃ tadanyacca kathanīyaṃ tvayā'nagha

इति पृष्टस्तदा तैस्तु सूतो हर्षसमन्वितः ।
स्मृत्वा शंभुपदांभोजम्प्रत्युवाच मुनीश्वरान्

iti pṛṣṭastadā taistu sūto harṣasamanvitaḥ |
smṛtvā śaṃbhupadāṃbhojampratyuvāca munīśvarān

सम्यक्पृष्टं भवद्भिश्च धन्या यूयं मुनीश्वराः ।
सदाशिवकथायां वो यज्जाता नैष्ठिकी मतिः

samyakpṛṣṭaṃ bhavadbhiśca dhanyā yūyaṃ munīśvarāḥ |
sadāśivakathāyāṃ vo yajjātā naiṣṭhikī matiḥ

सदाशिवकथाप्रश्नः पुरुषांस्त्रीन्पुनाति हि ।
वक्तारं पृच्छकं श्रोतॄञ्जाह्नवीसलिलं यथा

sadāśivakathāpraśnaḥ puruṣāṃstrīnpunāti hi |
vaktāraṃ pṛcchakaṃ śrotṝñjāhnavīsalilaṃ yathā

शंभोर्गुणानुवादात्को विरज्येत पुमान्द्विजाः ।
विना पशुघ्नं त्रिविधजनानन्दकरात्सदा

śaṃbhorguṇānuvādātko virajyeta pumāndvijāḥ |
vinā paśughnaṃ trividhajanānandakarātsadā

गीयमानो वितृष्णैश्च भवरोगौषधोऽपि हि ।
मनःश्रोत्राभिरामश्च यत्तस्सर्वार्थदस्स वै

gīyamāno vitṛṣṇaiśca bhavarogauṣadho'pi hi |
manaḥśrotrābhirāmaśca yattassarvārthadassa vai

कथयामि यथाबुद्धि भवत्प्रश्नानुसारतः ।
शिवलीलां प्रयत्नेन द्विजास्तां शृणुतादरात्

kathayāmi yathābuddhi bhavatpraśnānusārataḥ |
śivalīlāṃ prayatnena dvijāstāṃ śṛṇutādarāt

भवद्भिः पृच्छ्यते यद्वत्तत्तथा नारदेन वै ।
पृष्टं पित्रे प्रेरितेन हरिणा शिवरूपिणा

bhavadbhiḥ pṛcchyate yadvattattathā nāradena vai |
pṛṣṭaṃ pitre preritena hariṇā śivarūpiṇā

ब्रह्मा श्रुत्वा सुतवचश्शिवभक्तः प्रसन्नधीः ।
जगौ शिवयशः प्रीत्या हर्षयन्मुनिसत्तमम्

brahmā śrutvā sutavacaśśivabhaktaḥ prasannadhīḥ |
jagau śivayaśaḥ prītyā harṣayanmunisattamam

व्यास ।
सूतोक्तमिति तद्वाक्यमाकर्ण्य द्विजसत्तमाः ।
पप्रच्छुस्तत्सुसंवादं कुतूहलसमन्विताः

vyāsa |
sūtoktamiti tadvākyamākarṇya dvijasattamāḥ |
papracchustatsusaṃvādaṃ kutūhalasamanvitāḥ

सूत सूत महाभाग शैवोत्तम महामते ।
श्रुत्वा तव वचो रम्यं चेतो नस्सकुतूहलम्

sūta sūta mahābhāga śaivottama mahāmate |
śrutvā tava vaco ramyaṃ ceto nassakutūhalam

कदा बभूव सुखकृद्विधिनारदयोर्महान् ।
संवादो यत्र गिरिशसु लीला भवमोचिनी

kadā babhūva sukhakṛdvidhināradayormahān |
saṃvādo yatra giriśasu līlā bhavamocinī

विधिनारदसंवादपूर्वकं शांकरं यशः ।
ब्रूहि नस्तात तत्प्रीत्या तत्तत्प्रश्नानुसारतः

vidhināradasaṃvādapūrvakaṃ śāṃkaraṃ yaśaḥ |
brūhi nastāta tatprītyā tattatpraśnānusārataḥ

इत्याकर्ण्य वचस्तेषां मुनीनां भावितात्मनाम् ।
सूतः प्रोवाच सुप्रीतस्तत्संवादानुसारतः

ityākarṇya vacasteṣāṃ munīnāṃ bhāvitātmanām |
sūtaḥ provāca suprītastatsaṃvādānusārataḥ